Γρηγόρης Βαλλιανάτος: Το Σύστημα θέλει να θεωρείς ότι απέτυχες εσύ κι όχι το ίδιο

Δεν προλαβαίνουμε να καθίσουμε (στο λόμπι του Radisson Blu Park Hotel, το απόγευμα μιας κουραστικής μέρας) κι ο Γρηγόρης Βαλλιανάτος ξεκινάει με φόρα –για τον ιδρυματισμό, για το πώς «…η σύγχρονη ψυχολογία λέει ότι όλα αυτά τα ιδρύματα που φιλοξενούν ορφανά ή εγκαταλειμμένα παιδιά πρέπει να καταργηθούν. Η λύση είναι οι ανάδοχες οικογένειες. Κι αυτό που είχε πει ο Σαμαράς, ότι οι ανάδοχες οικογένειες αμφισβητούν το μοντέλο της παραδοσιακής οικογένειας, δεν ισχύει, γιατί η υιοθεσία, ακόμα κι από ένα άτομο, είναι η καλύτερη λύση (για ένα ορφανό παιδί) και, επιπλέον, είναι νόμιμη από τη δεκαετία του ’50. Ο νόμος έχει ξεπεράσει ακόμα και τις αντιρρήσεις για το δικαίωμα υιοθεσίας από ομοφυλόφιλα ζευγάρια!».

Αλλά το θέμα μας δεν είναι οι ανάδοχες οικογένειες ούτε οι υιοθεσίες, παρά οι άστεγοι, οι πάρα πολλοί άστεγοι σε σχέση με τον πληθυσμό μας. Χρειάζονται περισσότερες εγκαταστάσεις, περισσότερη φροντίδα, καλύτερη αντιμετώπιση… και, όχι, ο τρόπος που καταμετρώνται δεν είναι σωστός, δεν είναι βέβαιο πόσοι ζουν στους δρόμους στην Αθήνα, μια και οι αριθμοί που βγαίνουν κατά καιρούς στη δημοσιότητα δεν είναι αξιόπιστοι.

«Το ’19 έγινα πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου του Δικτύου για το Δικαίωμα Στέγης και Κατοικίας, το οποίο είναι δευτεροβάθμιο όργανο των οργανώσεων που ασχολούνται με την αστεγία», λέει και σταματάει να πάρει μια ανάσα. «Από το ’93 συζητιούνται τα δικαιώματα των Ρομά. Οι Ρομά είναι καθ’ ορισμόν άστεγοι. Χωρίζονται σε τέσσερις κατηγορίες με βάση το πού ζουν: σε σκηνές ή σε παραπήγματα, στον δρόμο, σε σπίτια χωρίς νερό και φως ή σε σπίτια κανονικά σε κάποιες περιπτώσεις.

»Πέρα από τους Ρομά, ο μεγαλύτερος αριθμός των αστέγων είναι πρώην χρήστες, που κατ’ ανάγκην ξαναγίνονται χρήστες όταν βγουν στον δρόμο – η λογική είναι “απέτυχα στο πρόγραμμα θεραπείας (του ΚΕΘΕΑ)” και έξι μήνες μετά το τέλος του προγράμματος οι χρήστες βρίσκονται πάλι στον δρόμο. Οπότε, κατά το μεγαλύτερο ποσοστό τους, οι πρώην χρήστες που βρίσκονται στον δρόμο ως άστεγοι ξεκινάνε πάλι τα ντραγκς – δεν υπάρχει κάτι άλλο γι’ αυτούς, είτε περνούν από δομές φιλοξενίας είτε όχι.

»Στο Πολυδύναμο (Κέντρο Αστέγων) στην Πλατεία Βάθη είναι γύρω στα 400 άτομα, με 180 κλίνες. Οι συνθήκες είναι δύσκολες… Πολλοί από τους προσωρινά φιλοξενούμενους είναι χρήστες… Από τα 90s ασχολούμαι με τα ναρκωτικά – ο Παπανδρέου, ο Λαλιώτης, ο Τατούλης, μια σειρά πολιτικοί προσπάθησαν να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα. Ευχής έργο είναι να γίνει νόμιμη η μικρή ποσότητα (όταν τη φέρει ένας χρήστης), για προσωπική χρήση, κάτι που ισχύει σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Αλλά τα πράγματα είναι χειρότερα, γιατί έχουν γίνει εισπνεύσιμα πια όλα τα ναρκωτικά. Τώρα μας στέλνουν (στην Ελλάδα) fentanyl, που είναι φθηνότερο και πολύ τοξικότερο – στις ΗΠΑ έχει δημιουργήσει πόλεις-φαντάσματα…»

Πάμε σε άλλο κεφάλαιο (αν και θα συνεχίσουμε να πηδάμε από το ένα στο άλλο), στη συνεργασία του με τον δήμαρχο, Χάρη Δούκα:

«Το ’23, το κόμμα μου, Volt Europa, ζήτησε να στηρίξουμε το Χάρη Δούκα. Συζητήσαμε για τα θέματα που αφορούν τους χρήστες, τη χρήση, αλλά κυρίως για τους άστεγους και την κοινωνική κατοικία. Μετά τις εκλογές (ο δήμαρχος) μου ζήτησε να συνεργαστούμε, οπότε, ναι, είμαι ένας από τους 12 συμβούλους του».

Κάνουμε μια μικρή αναδρομή στην πάντα αγωνιστική πορεία του Γρηγόρη: από τους εκδότες του πρωτοποριακού περιοδικού «Αμφί» στις αρχές της δεκαετίας του ’80, μέχρι το ’87, όταν ήταν πραγματικά πράξη γενναιότητας το να είσαι γκέι, αμφί, οτιδήποτε πέρα από το κοινωνικά αποδεκτό ετερό – γιατί τίποτε άλλο δεν ήταν (ακόμα) κοινωνικά αποδεκτό. ’85-’89 εκπρόσωπος Τύπου του ΑΚΟΕ. Το ’93 υπήρξε ιδρυτικό στέλεχος του ACTUP για την προστασία των δικαιωμάτων των οροθετικών. Σύμβουλος επικοινωνίας της Θετικής Φωνής και μέλος του ελληνικού τομέα του Volt Europa, του πανευρωπαϊκού/φίλοευρωπαϊκού κινήματος που ευαισθητοποιείται όσον αφορά την προστασία των δικαιωμάτων των ευπαθών ομάδων, την Ενωμένη Ευρώπη και την οικολογία, όπως και τη φτώχεια, την ανεργία, τα επιδόματα, ανάμεσα σε πολλά άλλα, με το μότο «Ούτε Δεξιά, ούτε Αριστερά». Είναι δύσκολο να εξηγήσει κανείς (πόσο μάλλον εγώ) τι ακριβώς είναι το Volt Europa μέσα σε λίγες γραμμές, αλλά κάνει σπουδαία δουλειά, και ο Γρηγόρης Βαλλιανάτος είναι πολύ πολύ κατάλληλος γι’ αυτή τη συζήτηση στην Ευρώπη, την ενωμένη, γενικότερα.

«Ασχολούμαι με όλες τις μειονότητες από το ’93», λέει, «Πέρασαν τα χρόνια, τον σώσαμε τον κώλο μας, μήπως είναι καιρός να ασχοληθούμε και με άλλα θέματα; Οι Ρομά, ας πούμε, ιστορικά είναι δύο βασικοί πληθυσμοί: πρόσφυγες, που έφτασαν δηλαδή στην Ελλάδα ως πρόσφυγες και μένουν σε σπίτια, ή μετακινούμενοι (πληθυσμοί), που γυρνάνε όλη την Ευρώπη από τον 7ο αιώνα. Όταν έχεις να κάνεις με μια τέτοια μερίδα πληθυσμού, κοιτάς ποια είναι τα προβλήματά της: για να στείλει το παιδί του στο σχολείο (ο Ρομά), πρέπει να είναι καθαρό και να φοράει καθαρά ρούχα, αλλιώς θα το κοροϊδεύουν τα άλλα παιδιά, και προκειμένου να είναι καθαρό, δεν μπορεί να ζει σε ένα σπίτι χωρίς παροχή νερού.

»Λόγω της προϋπηρεσίας μου, ας πούμε, με τους Ρομά, ασχολήθηκα με τους άστεγους. Με την εμπειρία μου των μειονοτήτων, με βγάλανε πρόεδρο του διοικητικού συμβουλίου. Υπηρέτησα δύο θητείες, ψηφίσαμε στη FEANTSA (την ευρωπαϊκή ομοσπονδία των οργανώσεων που ασχολούνται με την προστασία των αστέγων) –η Ελλάδα είναι μέλος της, ναι– τη χάρτα των δικαιωμάτων των αστέγων: να έχουν δικαίωμα στην περίθαλψη, στα νοσοκομεία, στην αστυνομία, να μπορούν να ψηφίζουν, και άλλα… Έχει ήδη ψηφιστεί, απλώς πρέπει τώρα να εφαρμοστεί».

Και πώς εξηγείται το ότι δεν ξέρουμε πόσους άστεγους έχουμε στην Αθήνα; Ή στην Ελλάδα συνολικά;

«Κανονική απογραφή των αστέγων του Δήμου Αθηναίων δεν έγινε ποτέ», λέει. «Η καταγραφή έγινε πειραματικά –πριν από λίγους μήνες έγινε και πιο οργανωμένη καταγραφή από τη FEANTSA, σε συνεργασία με τον Δήμο Αθηναίων και το Πάντειο. Αλλά… τους άστεγους τους καταγράφεις τη νύχτα. Και ποιος θα βγει τη νύχτα να μετρήσει άστεγους; Άρα ουσιαστικά δεν είχε γίνει ποτέ! Δηλαδή έγινε, τις μέρες με τη νεροποντή. Λένε ότι είναι 1.000, εγώ υπολογίζω ότι είναι γύρω στους 3.000 συνολικά. Οι συνθήκες (ζωής τους) είναι φρικτές. Έχουν δερματικά, αρρώστιες, έχουν ψώρα, σε κάποιους χώρους φιλοξενίας τα κοντέινερ έχουν σαπίσει· τους λένε “ας τα προσέχατε, δεν μπορούμε να κάνουμε κάτι”.

»Το πρόγραμμα της παράταξης Αθήνα Τώρα λέει ότι φροντίζει για την κοινωνική κατοικία και το πώς θα γίνει να μη μείνει κανείς στον δρόμο… αλλά όλο αυτό καταλαβαίνεις ότι θέλει πολλή δουλειά, σε συνεργασία με το Υπουργείο Υγείας, το Εσωτερικών, την Περιφέρεια… ο Δήμος είναι αυτός που δέχεται όλα τα παράπονα. Ο δήμαρχος μοιράζεται τις αρμοδιότητες. Η δυστυχία στους δρόμους (η αντιμετώπισή της) έχει να κάνει με τη συνεργασία πολλών φορέων.

»Σύμφωνα με την έρευνα η οποία γίνεται εδώ και έξι χρόνια με τα προγράμματα “Αλέξανδρος” και “Αριστοτέλης” (το δεύτερο στη Θεσσαλονίκη) των καθηγητών Χατζάκη και Ψυχογιού, του ΕΚΠΑ, στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη οι θάνατοι των αστέγων είναι πέντε φορές περισσότεροι απ’ ό,τι στον υπόλοιπο κόσμο».
Τα συσσίτια δεν βοηθάνε κάπως;

Αναστενάζει. «Τα συσσίτια προέρχονται από πολλές πηγές, αν και δεν είναι πάντα κατάλληλα – στην Αμυγδαλέζα τις προάλλες είχαν ταραμοσαλάτα για φαγητό, για κυρίως γεύμα! Αλλά η θνησιμότητα των αστέγων στην Ελλάδα οφείλεται κυρίως στο ότι είναι χρήστες, διότι τα προγράμματα απεξάρτησης αλλού λειτουργούν, εδώ στην Ελλάδα, όχι. Πιάτσες (για ναρκωτικά) πια υπάρχουν παντού, σε κάθε γωνιά της πόλης, όχι όπως στις πόλεις της Ευρώπης, που οι πιάτσες είναι σε συγκεκριμένα σημεία».

Ωραία, και για να μη ρωτήσω πώς την παλεύει, ρωτάω πώς το σκέφτεται, τι στοχεύει ο Γρηγόρης που έχει πάντα στόχους;

«Οι συνθήκες στους ξενώνες πρέπει να γίνουν καλύτερες, χρειάζονται περισσότερες και καλύτερες εγκαταστάσεις, περισσότερο νοσηλευτικό προσωπικό», λέει, «Και σε συνεργασία με τον ΕΟΠΑΕ (Εθνικός Οργανισμός Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων) να ξαναδούμε τα προγράμματα απεξάρτησης, γιατί, όπως φαίνεται, δεν λειτουργούν αυτά του ΚΕΘΕΑ. Ως το τέλος της θητείας (του δημάρχου), ελπίζω να αξιοποιηθούν οι κλειστές κατοικίες – υπάρχει ένα στοκ από κλειστές κατοικίες που μπορεί να αξιοποιηθεί.

»Εκτιμώ το ότι ο δήμαρχος με αφήνει να κάνω τη δουλειά μου. Η συνεργασία μας είναι στο πλαίσιο της υποστήριξης από το Volt Europa. Η ατζέντα έχει συμφωνηθεί με βάση την προηγούμενη εμπειρία μου. Συνεργάτες μου είναι ο Μάριος Ατζέμης και ο Λάζαρος Πετρομελίδης. Προσπαθούμε να βελτιώνουμε τις δομές που έχουμε και να κάνουμε καινούργια πράγματα. Γίνεται δουλειά στον δρόμο – η παλιότερη, δυσκοίλια αντιμετώπιση των αστέγων πάταγε πάνω στο “Ε, άμα δεν θέλουν, πώς να τους πάρουμε (στη δομή φιλοξενίας), με το ζόρι;” Και είναι τεράστιο το στίγμα. Για τους χρήστες (ο δρόμος) είναι μεγάλη δυστυχία, αρρώστια, πόνος, θάνατος. Όλα αυτά πρέπει να τα αντιμετωπίσει σοβαρά μια σοβαρή διοίκηση».

Το Σύστημα, λέει, θέλει να θεωρείς ότι απέτυχες εσύ προσωπικά, όχι το Σύστημα το ίδιο: είναι η φράση που μου μένει μετά την καταιγιστική συζήτησή μας. Καλά, μου μένουν όλες οι εικόνες, οι κοριοί, η ψώρα, τα προβλήματα των αστέγων. Το ότι πεθαίνουν πιο πολύ εδώ απ’ ό,τι στην παγερή Γερμανία, παρά το σχετικά ήπιο κλίμα και την ανθρωπιά που μας χαρακτηρίζει ως λαό. Ή που πιστεύουμε ότι μας χαρακτηρίζει.

Ο τίτλος που θα έβαζα στον Γρηγόρη Βαλλιανάτο, «Ο μαχητής των δρόμων», θυμίζει Χόλιγουντ, είναι «τυρί», και δεν κάθεται καλά, αλλά αυτό είναι τελικά ο Γρηγόρης: ένας μαχητικός άνθρωπος που δεν το βάζει ποτέ κάτω, ακούραστος και, κυρίως, εμπνευστικός. Σε κάνει να πιστεύεις ότι μέχρι και το ρημάδι το Σύστημα, φταίει δεν φταίει, έχει πιθανότητες να βελτιωθεί. Ότι υπάρχουν ελπίδες. Και διάθεση να παλέψει γι’ αυτές τις ελπίδες.

Volt Europa, volteuropa.org
FEANTSA, information@feantsa.org, feantsa.org