Λαός και όπερα

Πριν από λίγες ημέρες παρουσιάστηκε στη Σκάλα του Μιλάνου η όπερα «Μπαρίς Γκoντουνόφ» του Μουσόργκσκι με την οποία ξεκίνησε η σεζόν 2022-23. Ο Γκοντουνόφ αποτελεί μέρος του ρεπερτορίου των λυρικών θεάτρων σε ολόκληρο τον κόσμο—συμπεριλαμβανομένου εκείνου του Κιέβου όπου ανέβηκε το 2014, το 2015 και το 2017— και βεβαίως το φετινό πρόγραμμα της Σκάλα δεν αποφασίστηκε χθες· η παράσταση Γκοντουνόφ προετοιμάζεται από το τέλος του 2019. Στα μεγάλα θέατρα το πρόγραμμα δεν είναι κάτι σκαρώνει κάποια πολιτική συμμορία μέσα σε λίγες ημέρες και κάτω από την πίεση της επικαιρότητας. Παρ’ όλ’ αυτά, το γεγονός ότι ανέβηκε στη Σκάλα μια ρωσική όπερα προκάλεσε αγανάκτηση στους ορθώς σκεπτομένους που αποδεικνύουν για μια ακόμα φορά ότι δεν έχουν καθόλου μυαλό.

Πρώτα διαμαρτυρήθηκαν οι Ουκρανοί —ο πρόξενος της Ουκρανίας στο Μιλάνο και στη συνέχεια η ουκρανική κοινότητα— διότι θεωρούν «απαράδεκτο» να ασχολούμαστε στην Ευρώπη με τη επαίσχυντη ρωσική κουλτούρα. Ακολούθησαν διάφοροι ακτιβιστές με ομίχλη στο κεφάλι και απύθμενη άγνοια εφόσον δεν γνωρίζουν ούτε τον Μουσόργκσκι, ούτε ποιος ήταν ο Γκοντουνόφ για τον οποίον συνέθεσε το έργο, ούτε βέβαια ότι η όπερα θα μπορούσε να ιδωθεί σήμερα σαν μια παραβολή για τον Πούτιν. Οι αντιδράσεις εντάθηκαν επειδή στην πρεμιέρα παραβρέθηκε η Τζόρτζια Μελόνι, ο πρόεδρος της Ιταλίας Σέρτζο Ματαρέλα και η επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, η οποία, όπως συνηθίζει, είπε το αυτονόητο: «Δεν είναι λογικό να ταυτίζουμε το καθεστώς του Πούτιν με τη ρωσική πολιτιστική κληρονομιά». Θα μπορούσε να προσθέσει ότι αν δούμε τα πράγματα όπως τα βλέπουν οι ανόητοι ακτιβιστές, το μεγαλύτερο μέρος της παγκόσμιας κουλτούρας θα έπρεπε να πεταχτεί στα σκουπίδια. Αναρωτιέμαι αν όσοι εμπλέκονται στην cancel culture προέγραψαν τον Βάγκνερ: αν έχει γλιτώσει, είναι λόγω της άγνοιας που προανέφερα.

Ενώ το κοινό της Σκάλα χειροκροτούσε την παράσταση — στο τέλος, επί 13 λεπτά, οι θεατές επευφημούσαν όρθιοι: όντως, ελαφρώς ύποπτη συμπεριφορά: ίσως είναι πουτινικοί— στην πλατεία απέξω, διαδηλωτές κράδαιναν πλακάτ με το πρόσωπο του Πούτιν μέσα σε σβάστικες. Τούτου λεχθέντος, είναι αλήθεια πως ο Ildar Abdrazakov, ο Ρώσος βαρύτονος που πρωταγωνιστούσε στην παράσταση, θεωρείται άνθρωπος του ρωσικού καθεστώτος· όμως, για τους προφανείς λόγους, είναι πάρα πολύ δύσκολο να βρεθεί αντικαθεστωτικός βαρύτονος στη Ρωσία και μάλιστα σαν τον Abdrazakov με εμπειρία στον συγκεκριμένο ρόλο. Ο αποκλεισμός των φιλοπουτινικών από τις πολιτιστικές εκδηλώσεις φαίνεται εύλογος και επιθυμητός, αλλά αν σκεφτούμε λίγο βαθύτερα ισοδυναμεί με πολιτικό διωγμό: κρίνουμε τους καλλιτέχνες με βάση την ιδεολογία τους. Εννοείται ότι, στην περίπτωση που οι εν λόγω καλλιτέχνες υπηρετούν το καθεστώς με έκνομους τρόπους (πληρώνονται, είναι χαφιέδες, πράκτορες, τρολ κτλ), το πράγμα αλλάζει —σε αυτό το σημείο έχουν δίκιο οι ακτιβιστές.

Αλλά στα περισσότερα σημεία έχουν άδικο. Συγκεντρώσεις έξω από τη Σκάλα του Μιλάνου με συνθήματα «Προτεραιότητα στον άνθρωπο, όχι στο κέρδος» και «Στοπ στην ακρίβεια» φαίνονται εντελώς ασυνάρτητες: το γκλάμουρ της όπερας ενοχλεί μόνο τους φθονερούς αναλφάβητους· όσο για τη σύνδεσή του με τις στρατιωτικές δαπάνες είναι τόσο λανθασμένη που δεν θα μπω στον κόπο να τη σχολιάσω. Η ουσία είναι ότι πολλές οικο-τρομοκρατικές οργανώσεις, έχουν κηρύξει πόλεμο στην τέχνη και στο ωραίο, με πρόσχημα το κοινό καλό: προσπαθούν να σώσουν τον κόσμο μέσω της ασχήμιας.

Πιστεύω ωστόσο ότι η Μελόνι έκανε χοντράδα να παραστεί στην πρεμιέρα. Για δύο λόγους: πρώτον, διότι μέχρι πριν από λίγο καιρό φλέρταρε με τον Πούτιν, άρα όφειλε να περιμένει ότι η παρουσία της θα προκαλούσε δυσάρεστους συνειρμούς· δεύτερον, διότι έχει δουλειές με φούντες στη Ρώμη και δεν θα έπρεπε να χαζολογάει σε χλιδάτες βραδιές στο Μιλάνο. Στα μάτια των αντιπάλων της υπάρχει κι ένας τρίτος λόγος τον οποίον δεν συμμερίζομαι αλλά ίσως έχει κάποιο νόημα: η όπερα, είτε πρόκειται για τον Γκοντουνόφ, είτε για την Τόσκα, δεν ταιριάζει με την εικόνα που θέλει να προβάλει η Μελόνι ως κορίτσι του λαού. (Σημειώνω εδώ ότι δήλωσε πως πήγαινε πρώτη φορά στην όπερα). Η κατάσταση στην Ιταλία είναι εύθραυστη και οι εκλεγμένοι είναι υποχρεωμένοι να συλλαμβάνουν τον παλμό, το λεγόμενο κοινό αίσθημα. Ατυχώς, η όπερα θεωρείται συνήθεια της ανώτερης τάξης· οι περισσότεροι άνθρωποι, επειδή δεν ξέρουν ότι υπάρχουν εισιτήρια για όλα τα εισοδηματικά στρώματα κι επειδή δεν ενδιαφέρονται, θεωρούν την όπερα ένδειξη προκλητικής τρυφηλότητας. Τέτοιες προκαταλήψεις διαιωνίζουν οι ακτιβιστές χάνοντας όσο δίκιο τούς έχει απομείνει.