Οι προφήτες και το τέλος του νεοφιλελευθερισμού

Στη μεγάλη οικονομική κρίση του 2008 πολλοί προφήτευαν το τέλος του καπιταλισμού. Έλεγαν, μάλιστα, ότι το 2008 θα είναι για τον καπιταλισμό ό,τι ήταν για τον κομμουνισμό το 1989. Δηλαδή το σημείο που ξεκίνησε η ολοκληρωτική κατάρρευση.

Ορισμένοι έτριβαν τότε τα χέρια τους με ικανοποίηση. Δεν στενοχωριόνταν για την φτώχεια που ερχόταν όταν εκατομμύρια άνθρωποι έχαναν τις δουλειές τους, αλλά χαιρόταν που επιτέλους ο καπιταλισμός θα γκρεμιζόταν και το όνειρό τους θα γινόταν πραγματικότητα.

Τα πράγματα όμως δεν εξελίχτηκαν σύμφωνα με τις εκτιμήσεις/προσδοκίες τους. Πολύ σύντομα, η κρίση ξεπεράστηκε και η ανάπτυξη επέστρεψε στις οικονομίες των περισσότερων χωρών. Δέκα χρόνια μετά το 2008 τα οικονομικά μεγέθη βρέθηκαν ψηλότερα από ό,τι στην αρχή της κρίσης, η ανεργία μειώθηκε και τα εισοδήματα των εργαζομένων αυξήθηκαν, όπως και η αγοραστική τους δύναμη.

Θλιβερή εξαίρεση αποτέλεσε η Ελλάδα. Μετά από τα πρώτα σημάδια ανάκαμψης το 2014 μπήκε σε νέα οικονομική κρίση κατά το πρώτο εξάμηνο του 2015 και το διαθέσιμο εισόδημα μειώθηκε ακόμη περισσότερο, λόγω της αύξησης των φόρων. 

Δυστυχώς για τους Έλληνες η νέα οικονομική περιπέτεια, που αρχίζει με την πανδημία του κορωνοϊου, βρίσκει την οικονομία της χώρας την ώρα που άρχιζε να ξεπερνά την παρατεταμένη δεκαετή περιπέτεια της κρίσης του 2008. Η σωρευτική χαμένη ανάπτυξη των τελευταίων χρόνων κάνει τη νέα ύφεση περισσότερο επώδυνη.

Αυτοί που το 2008 χαίρονταν για το τέλος του καπιταλισμού, σήμερα προφητεύουν το τέλος του νεοφιλελευθερισμού. Μοιάζουν  με εκείνους που κάθε τόσο προβλέπουν τη δευτέρα παρουσία ή τη συντέλεια του κόσμου και όταν παρέλθει η ημερομηνία που είχαν ορίσει, βάζουν μια νέα και περιμένουν να πραγματοποιηθούν οι προσδοκίες τους.

Το τέλος του νεοφιλελευθερισμού αναγγέλλει σε άρθρο του στην εφημερίδα Έθνος ο πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ, Αλέξης Τσίπρας: «είναι εκτός τόπου και χρόνου οι κυρίαρχες αντιλήψεις πως όλα μπορεί να τα ρυθμίζουν αποτελεσματικά οι αγορές, οι κυρίαρχες μεταρρυθμίσεις συρρίκνωσης του Δημόσιου και της δημόσιας υγείας προς όφελος του ιδιωτικού τομέα, το κυρίαρχο μοντέλο του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού. Τα σκότωσε όλα ο κορωνοϊός, μαζί δυστυχώς με χιλιάδες συνανθρώπους μας, που θα μπορούσαν να είχαν σωθεί, αν αυτά τα μοντέλα, αυτές οι αντιλήψεις και αυτές οι μεταρρυθμίσεις, δεν είχαν επιβληθεί σχεδόν σε όλο το Δυτικό κόσμο...»

Υπάρχουν μεγάλες διαφωνίες ως προς το τι ονομάζουμε νεοφιλελευθερισμό. Για τις ανάγκες της συζήτησης, μπορούμε να τον ορίσουμε ως την πλήρη κυριαρχία της αγοράς και της ιδιωτικής οικονομίας με την συρρίκνωση του δημοσίου τομέα και των κοινωνικών δαπανών του κράτους.

Για ποιο νεοφιλελευθερισμό μιλάμε, όμως, όταν στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης οι δαπάνες του δημόσιου τομέα (γενική κυβέρνηση)  αποτελούν, σύμφωνα με τη Eurostat, το 46,7% του ΑΕΠ για το 2018, ποσοστό ίδιο με αυτό που ήταν πριν δέκα  χρόνια; Για την Ελλάδα το αντίστοιχο ποσό είναι 47% (από 50,8 το 2008 της μεγάλης σπατάλης).

Ας δούμε και τις δαπάνες κοινωνικής προστασίας, που κατά τον πρόεδρο του ΣΥΡΙΖΑ έχουν στείλει πολλούς στο θάνατο. Στην ΕΕ των 27 έχουν αυξηθεί από 17,9 % του ΑΕΠ το 2008 σε 19,2% το 2018. Στην Ελλάδα είχαμε αντίστοιχα αύξηση από 17 σε 19%, όμως εδώ είχαμε συρρίκνωση του ΑΕΠ. Στις περισσότερες χώρες η αύξηση των κοινωνικών δαπανών υπολογίζεται ως ποσοστό ενός ήδη αρκετά ανεβασμένου ΑΕΠ, πράγμα που σημαίνει ότι σε χρηματικά ποσά η αύξηση είναι ακόμη μεγαλύτερη. 

Στη σημερινή Ευρώπη δεν υπάρχει ο νεοφιλελευθερισμός που προβάλουν ορισμένοι σαν μπαμπούλα. Στην πραγματικότητα υπάρχει μεικτή οικονομία, με ισχυρό κράτος, το οποίο μέσα από τις διάφορες μορφές του ελέγχει περίπου τη μισή οικονομία. Στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης συναντάμε ένα αξιοζήλευτο κοινωνικό τομέα, που απορροφά τεράστιους πόρους και προσφέρει ένα ουσιαστικό δίκτυο προστασίας. Το να κατηγορεί κάποιος το -πρωτοφανές σε όλη την ιστορία της ανθρωπότητας- κοινωνικό σύστημα της Ευρώπης ότι σκοτώνει ανθρώπους, αποτελεί πρόκληση. Στην πραγματικότητα το κοινωνικό κράτος σώζει ζωές.

Σίγουρα, σε ορισμένες χώρες το σύστημα κοινωνικής πολιτικής δεν βρίσκεται στην καλύτερη κατάσταση. Οι δημαγωγοί και οι λαϊκιστές εκμεταλλεύονται τις αδυναμίες και χτίζουν την καριέρα τους προτείνοντας δήθεν εύκολες λύσεις σε σύνθετα προβλήματα, προβλήματα που συνήθως επιδεινώνονται μόλις αναλάβουν την εξουσία. Στην Ελλάδα έχουμε πρόσφατη και πικρή εμπειρία.