«Έλα μωρέ, θα πας να γίνεις ξυλουργός;» - Γιατί η Ελλάδα επιμένει στα πτυχία, ενώ η αγορά ζητά δεξιότητες

Στα 70 χρόνια λειτουργίας του, το Ίδρυμα Ευγενίδου επιχειρεί ίσως τη μεγαλύτερη μεταμόρφωσή του. Από τον οργανισμό που ταυτίστηκε με τη ναυτική εκπαίδευση και το Πλανητάριο, φιλοδοξεί να μετατραπεί σε έναν θεσμό που θα χαρτογραφεί τις δεξιότητες που χρειάζεται η ελληνική οικονομία και γεφυρώνει το χάσμα ανάμεσα στην εκπαίδευση και την αγορά εργασίας.

Συνάντησα τον διοικητή του Ιδρύματος Ευγενίδου, Γιάννη Γκόλια, στο γραφείο του στη Συγγρού. Αεικίνητος, με έντονο ρυθμό ομιλίας, ο τέως πρύτανης του ΕΜΠ είναι τρόπον τινά ένας παθιασμένος δάσκαλος, ο οποίος μιλάει για την εκπαίδευση όπως μιλάει κανείς για κάτι που τον αφορά προσωπικά – όχι για κάτι που διοικεί.

Τι κρατάει όρθιο το Ίδρυμα Ευγενίδου επί επτά δεκαετίες; «Το γεγονός ότι επί 70 χρόνια μπορεί και επιβιώνει έχοντας, παράλληλα, μια ιδιαίτερη επαφή με την κοινωνία. Παρακολουθεί την κοινωνία και την οικονομία και τις ανάγκες της και προσαρμόζεται στις τεχνολογικές εξελίξεις, αλλά και στις ανάγκες της κοινωνίας, με έναν τρόπο που βοηθάει και την κοινωνία και την οικονομία».

Γιάννης Γκόλιας: Οι δεξιότητες που θα κρίνουν το μέλλον της εργασίας στην εποχή της AI

Πού το αποδίδει; «Πρώτον, δεν είναι ένα ίδρυμα το οποίο κάνει αποσπασματικές κινήσεις. Δεν είναι της επικοινωνίας, είναι της ουσίας. Επίσης είναι κοινωφελές, με την έννοια ότι δεν έχει συμφέροντα».

Του ζητώ να δώσει παράδειγμα. «Αν σας μιλήσω για την απανθρακοποίηση στη ναυτιλία, θα πω μια άποψη η οποία μπορεί να δυσαρεστήσει, μπορεί να ευχαριστήσει, αλλά είμαστε ανεξάρτητοι. Δεν πιστεύω ότι είμαι πάπας, αλλά σίγουρα, αν ψάξετε, δεν είναι τυχαίο ότι θα βρείτε μελετητές οι οποίοι έχουν χρηματοδοτηθεί από τους δείνα και λένε "ξέρετε, είναι η μεθανόλη", ή από άλλους που λένε "όχι, δεν είναι η μεθανόλη, θα κάνω τα scrubbers". Εμείς δεν έχουμε τέτοια».

Και συμπληρώνει: «Ακόμα και σε αυτό το οποίο ξεκινήσαμε τον Δεκέμβριο με το Ινστιτούτο, δεν έχουμε στόχο το κέρδος».

Οι δεξιότητες δεν είναι οριζόντιες

Ρωτάω τι θα χρειαστεί ένα παιδί που μπαίνει σήμερα στο Δημοτικό όταν βγει στην αγορά εργασίας. «Οι δεξιότητες δεν είναι κάτι οριζόντιο. Οι δεξιότητες έχουν να κάνουν με την περιοχή». Το τεκμηριώνει με μια μελέτη που χρηματοδότησε το ίδιο το Ίδρυμα στη Θράκη, «γιατί εκεί έχουμε μια ιδιαίτερη ευαισθησία – από εκεί είναι ο Ευγενίδης». 

«Είπαμε να κάνουμε κατάρτιση στη Θράκη, αλλά δεν ξέραμε τι να καταρτίσουμε. Όταν καταρτίζουμε, ο στόχος μας είναι αυτοί που καταρτίζονται να πηγαίνουν εκεί όπου καταρτίστηκαν, και να πηγαίνουν σύντομα». Πήραν τα μοντέλα του υπουργείου Εργασίας –«τα οποία ισχυρίζονται ότι είναι καταπληκτικά μοντέλα, αλλά δεν είχε γίνει επικύρωση»–, τα στοιχεία του Εργάνη, το Πολυτεχνείο και τον Κωνσταντίνο Αραβώση της UNESCO για την κυκλική οικονομία, και εστίασαν σε δύο νομούς: στον Έβρο και στη Ροδόπη. Τι βγήκε; «Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, οι δεξιότητες που βγήκαν εκεί αντικατοπτρίζουν το πρόβλημα ανάπτυξης που έχει η περιοχή. Υπήρξαν πάρα πολλές δεξιότητες που έχουν σχέση με την παροχή υγείας σε κοινωνικό επίπεδο, κοινωνικών δομών για την υγεία, που υπάρχει ένας γερασμένος πληθυσμός. Προέκυψαν τα αγροτικά, τα δασικά. Αλλά τα δασικά προέκυψαν ως ανάγκη τού να μεταφέρεις όλα τα καμένα από την περιοχή. Δεν προέκυψε ως ανάγκη να φτιάξουμε καινούργιο δάσος».

Η έρευνα τελείωσε τον Μάρτιο. Πήγε στον περιφερειάρχη και είπε: «Κοίταξε, εγώ έχω βρει αυτά. Εσείς έχετε κάνει το πρόγραμμα ανάπτυξης. Μπορείς να μας πεις περίπου ποιοι είναι οι άξονες που η πολιτεία θέλει να αναπτύξει εκεί;»

Τον διακόπτω. Δεξιότητες είναι αυτά ή ανάγκες της περιοχής; «Είναι ανάγκες της περιοχής για δεξιότητες. Δηλαδή πιο εφαρμοσμένο δεν υπάρχει».
Στο Βόρειο Αιγαίο, λέει, το πρώτο είναι η κτηνοτροφία και τα αγροτικά. «Θα κάνω μια κατάρτιση πάνω στον τρόπο με τον οποίο μπορείς να χρησιμοποιήσεις τεχνολογίες προηγμένες στην κτηνοτροφία. Όπως επίσης πήγαμε και στην Κυπαρισσία και κάναμε κατάρτιση σε αγρότες, απλούς αγρότες, και τους μάθαμε για τις τελευταίες τεχνολογίες που υπάρχουν στα θερμοκήπια».

Από την ανάγκη στην εργασία

Πώς δουλεύει στην πράξη; «Πηγαίνουμε σε εταιρείες ή σε άτομα, βλέπουμε τις ανάγκες τους σε δεξιότητες, φτιάχνουμε το syllabus. Οι καταρτιζόμενοι δεν πληρώνουν τίποτα. Αν δεν φτάνουν τα χρήματα των εταιρειών, συμπληρώνουμε εμείς με χορηγίες και υποτροφίες. Όταν τελειώσουν, είναι μεγάλη πιθανότητα να πάνε στην εταιρεία που τους χρειάζεται». Motor Oil και τεχνικοί πετρελαίου. Siemens, «γιατί υπάρχουν τεχνίτες οι οποίοι δεν ξέρουν να χρησιμοποιήσουν τα μηχανήματα αυτά».

Ένα σεμινάριο 50 ωρών στον Καυκά, «οι οποίοι έχουν πρόβλημα με τον φωτισμό, δηλαδή να μπορούν μέσα από τα φώτα να βγάλουν το αποτέλεσμα που θέλουνε στον φωτισμό ενός κτιρίου, που είναι πάρα πολύ πολύπλοκο». Εργατικό Κέντρο Ελευσίνας. Ναυπηγοεπισκευαστικές βάσεις. Logistics.

Εδώ βάζει το όριο. «Εμείς εδώ είμαστε 110 άτομα. Δεν είμαστε η Πολιτεία. Τροφοδοτούμε με τη στάση μας την Πολιτεία ώστε να καταλάβει ότι τα πράγματα, αν πάνε top-down, θα περάσει καμιά δεκαετία και ακόμα θα συζητάμε ποιες δεξιότητες χρειάζονται».

Και συμπληρώνει: «Εμάς δεν μας νοιάζει πόσους καταρτίσαμε. Κοιτάμε πόσοι βρήκαν δουλειά από αυτούς που καταρτίσαμε. Γιατί εμείς δεν έχουμε στόχο να απορροφούμε χρήματα».

Η ναυτική εκπαίδευση

Το Ίδρυμα παραμένει το σπίτι της ναυτικής εκπαίδευσης – φτιάχνει όλα τα βιβλία που δίνονται στις ΑΕΝ και έχει εκπονήσει στρατηγική για τον κλάδο. Τι έχει αλλάξει; «Στις υποδομές. Σχεδόν όλες οι ΑΕΝ έχουν πάρει simulators. Υπάρχουν όμως θέματα. Δεν είναι κοινά όλα τα προγράμματα στις ΑΕΝ. Τα κτίρια επιδέχονται βελτίωσης. Θέμα υπάρχει επίσης και με το διδακτικό προσωπικό». «Οι ανάγκες καλύπτονται κατά 25% με μόνιμο προσωπικό και κατά 75% με ωρομίσθιους. Δεν μπορούν να προσελκύσουν έμπειρους ανθρώπους, γιατί αυτοί πάνε στα καράβια για περισσότερα χρήματα».

Η πρότασή τους είναι σαφής: οι απόφοιτοι των Ακαδημιών θα πρέπει, μετά την ολοκλήρωση των σπουδών τους, να περνούν από μια ανεξάρτητη γενική εξέταση, όπως συμβαίνει με τους πολιτικούς μηχανικούς που εξετάζονται από το Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας. Γιατί δεν προχωρά μια τέτοια αλλαγή; «Γιατί, αν ξαφνικά κοπούν οι μισοί, έχουμε πρόβλημα. Ιδίως στις απομακρυσμένες ΑΕΝ. Άρα υπάρχει πολιτικό κόστος», απαντά. Σημειώνει ακόμη ότι πρόκειται για ένα από τα λίγα επαγγέλματα που παραμένουν «ακατάτακτα», χωρίς σαφή ένταξη σε συγκεκριμένη βαθμίδα.

Τελικά, καταλήγει, κάθε υπουργός ξεκινά με διάθεση να προχωρήσει σε αλλαγές, όμως στην πορεία το θέμα μετατίθεται για τον επόμενο.

Η δύναμη της αδράνειας; «Η δύναμη του πολιτικού κόστους. Αλλά ο κόσμος προχωράει και δεν μας περιμένει».

Το CERN

Το Ίδρυμα έχει ανοιχτή συνεργασία με το CERN. Ο Γκόλιας το προσεγγίζει αλλιώς απ' ό,τι όταν ήταν πρύτανης. «Πρώτον, να αναδείξουμε ότι η επιστήμη, όσο προχωρημένη κι αν είναι, είναι εφαρμόσιμη στην καθημερινότητα. Τα διαγνωστικά μηχανήματα χρησιμοποιούν πάρα πολλές εφαρμογές που αναπτύχθηκαν στο CERN μέσα από τους επιταχυντές. Επομένως, πρέπει να δείξουμε στη νεολαία μας ότι η επιστήμη είναι αυτό, αλλά δεν είναι κάτι θεοποιημένο».

Έρχονται επισκέψεις μαθητών, καθηγητές που θα εκπαιδευτούν εκεί για να διδάξουν εδώ, εκθέσεις που θα φέρει το CERN με «κομμάτια επιταχυντών, πρωτότυπα, τα οποία είναι παλιά. Θα τα έχουμε εδώ, να καταλάβουν τα παιδιά τι είναι αυτά και κάπως να τα απομυθοποιήσουν».

Για τον Γκόλια, το CERN δεν είναι μόνο το μεγαλύτερο ερευνητικό εργαστήριο του κόσμου, αλλά ένας τρόπος να πείσει τα παιδιά ότι η επιστήμη δεν είναι μια αφηρημένη έννοια, αλλά μια αλυσίδα εφαρμογών που φτάνει μέχρι την καθημερινότητά μας.

Και το δεύτερο σκέλος, πάλι εκεί καταλήγει. «Και εκεί έχουν ανάγκες δεξιοτήτων. Ωραίος είναι ο επιταχυντής, αλλά περιλαμβάνει πάρα πολλές διαφορετικές δεξιότητες που πρέπει να κάνουν για να μπορέσουν να καταφέρουν να λειτουργήσει αυτό το πράγμα. Άρα αυτές είναι δεξιότητες αιχμής».

Θα πας να γίνεις ξυλουργός;

Από το κτίριο της Συγγρού περνούν περίπου 300.000 επισκέπτες τον χρόνο – Πλανητάριο, εργαστήρια, πειράματα, έκθεση. «Περίπου το 40% είναι σχολεία και το 60% άλλου είδους κοινό». Τον ρωτάω τι θα άλλαζε αν του ζητούσαν να ξαναγράψει το εκπαιδευτικό σύστημα. «Αυτό είναι πάρα πολύ γενικό ερώτημα. Δεν υπάρχει μία απάντηση. Γιατί τα πράγματα αλλάζουν πάρα πολύ γρήγορα και μάλιστα σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης».

Περιγράφει τη συζήτηση που γίνεται στα αμερικανικά πανεπιστήμια, η οποία έρχεται, «πάντα καθυστερημένα», και στην Ευρώπη. «Τι πρέπει να κάνει το πανεπιστήμιο; Να δώσει τη γνώση και μετά ο απόφοιτος να πάει να βρει τις δεξιότητες στην εταιρεία; Υπυπάρχουν πανεπιστήμια που ξεκινάνε ανάποδα. Με το που μπαίνει μέσα, σου λέει "παιδιά, θα φτιάξετε ένα σπίτι. Πώς θα φτιάξετε την υποδομή;". Κάθονται, λοιπόν, και μαθαίνουν στην πράξη».

Ο ορισμός του είναι ευρύς: «Εγώ δεξιότητα ονομάζω οτιδήποτε έχει εφαρμογή. Να μπορώ να το κάνω. Η δεξιότητα για έναν υδραυλικό είναι άλλο πράγμα, για έναν τεχνικό είναι άλλο, αλλά και ο μηχανικός έχει δεξιότητα».

Και μετά, το εμπόδιο που δεν είναι τεχνικό. «Δυστυχώς η ελληνική κοινωνία εξακολουθεί να πιστεύει –και βεβαίως έχουμε όλοι ευθύνες σε αυτό– ότι ο μόνος τρόπος να προχωρήσει το παιδί μου είναι με το χαρτί του πανεπιστημίου. Δεν πήγες στο πανεπιστήμιο; Έχεις χάσει. Αυτό έχει χτιστεί εδώ και δεκαετίες και δεν ανατρέπεται εύκολα. Είναι κουλτούρα».

Δίνει ένα παράδειγμα. Το Ίδρυμα ήθελε να δώσει υποτροφίες για δεξιότητες και δεν έβρισκε πού. Κατέληξαν στην ΑΣΠΑΙΤΕ. «Είδαμε ένα εργαστήριο ξυλουργικής. Καταπληκτικό εργαστήριο. Δεν μπορείτε να φανταστείτε τι έχει μέσα. Όλα τα μηχανήματα. Και λέμε "μπράβο, καταπληκτικό, πόσοι έρχονται εδώ;". "Κανένας". Γιατί δεν έρχεται κανένας; "Δεν ξέρω, δεν θέλουν να γίνουν ξυλουργοί". Αντιθέτως, έρχονται εδώ άνθρωποι οι οποίοι προσπαθούν να βρουν τεχνίτες ξύλου και δεν βρίσκουν. Και δίνουν 2.000 ευρώ καθαρά πρώτο μισθό».

Αποτέλεσμα; «Τα έπιπλά μας έχουν γίνει όλα... IKEA. Δεν υπάρχει ο τεχνίτης. Και με τόσα λεφτά. Κι όμως η ελληνική οικογένεια θα πει: "έλα μωρέ, θα πας εσύ να γίνεις ξυλουργός; Πήγαινε γίνε γιατρός"».

Η επόμενη ημέρα

Η συζήτηση δεν κλείνει εδώ. Τον Νοέμβριο, το Ίδρυμα φέρνει στην Αθήνα ένα debate μιάμισης ημέρας «με ανθρώπους οι οποίοι αμφισβητούν δεξιότητες, αμφισβητούν γνώση». Θα είναι, λέει, η νέα αποστολή του Ιδρύματος, 70 χρόνια μετά.

Και η δική του φιλοδοξία για τα 80; «Θα ήθελα το Ίδρυμα να έχει γίνει ένα κέντρο δεξιοτήτων, το οποίο να έχει και θεσμικό χαρακτήρα». 

Λίγο νωρίτερα του είχα πει ότι, όση ώρα μιλάει, δεν τον αντιλαμβάνομαι ως manager. Ότι μοιάζει με παθιασμένο εκπαιδευτικό. «Είναι στον χαρακτήρα μου», απάντησε.