Πανελλήνιες Εξετάσεις: Όλοι θέλουν να τις αλλάξουν αλλά κανείς δεν τις καταργεί. Τι δείχνει η έρευνα του People of Greece (POG)
Όλοι θέλουν να αλλάξουν τις πανελλαδικές εξετάσεις, αλλά μετά από εξήντα χρόνια και έντεκα μεταρρυθμίσεις, κανείς δεν τις κατάργησε. Ίσως γιατί δεν είναι απλώς ένα εξεταστικό σύστημα, αλλά πολλά παραπάνω: τελετή ενηλικίωσης, προβολή των επιθυμιών των γονιών στα παιδιά τους, μια από τις λίγες αδιάβλητες διαδικασίες του Ελληνικού Δημοσίου, ένα σύστημα δίκαιο που δεν επιτρέπει διακρίσεις…
Πανελλαδικές εξετάσεις: Τα ευρήματα της πλατφόρμας People of Greece
Δύο φωνές, μία αμφιθυμία
Στις 15 Μαΐου, λίγες μέρες πριν χτυπήσει το πρώτο κουδούνι των φετινών εξετάσεων, η υπουργός Παιδείας Σοφία Ζαχαράκη δήλωσε ότι έχει εκφραστεί υπέρ της κατάργησης των Πανελλαδικών — ένα σύστημα αξιόπιστο, είπε, που όμως έχει αγγίξει τα όριά του. Η κυβέρνηση έχει ήδη ανοίξει σχετικό διάλογο και προαναγγέλλει ένα «Εθνικό Απολυτήριο» με ορίζοντα γύρω στο 2029. Λίγους μήνες νωρίτερα, ωστόσο, ο πρωθυπουργός είχε αποκλείσει τη συζήτηση για κατάργηση.
Δεν χρειάζεται να το διαβάσουμε ως σύγκρουση· αρκεί ως ένδειξη. Η αμφιθυμία απέναντι στις Πανελλήνιες δεν είναι μια διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο κράτος και την κοινωνία. Τη συναντάμε και στις δύο πλευρές — και, όπως δείχνουν τα δεδομένα, με αξιοσημείωτη συνέπεια.
Πόσο βαθιά πάει αυτή η αμφιθυμία; Η έρευνα του People of Greece (POG), του κοινωνικού παρατηρητηρίου της qed social & market research (Μάιος 2026, N=500), δίνει μια εικόνα πιο ομοιογενή απ' όσο θα περίμενε κανείς. Η πλειοψηφία —57%— κλίνει προς την κατάργηση· το 40% υπερασπίζεται τη διατήρηση. Το κυρίαρχο συναίσθημα είναι, συντριπτικά, το άγχος: το δηλώνουν σχεδόν επτά στους δέκα. Η ικανοποίηση μένει στο 4%.
Το πιο εντυπωσιακό δεν είναι το ποσοστό, αλλά η ομοιογένεια της τάσης. Όλοι γέρνουν, λίγο ή πολύ, προς το «φτάνει». Κι όμως, μέσα σε αυτή τη συμφωνία, οι αποκλίσεις είναι αποκαλυπτικές. Οι γυναίκες είναι πολύ πιο αποφασιστικά υπέρ της κατάργησης από τους άντρες. Και —το πιο αντιδιαισθητικό— όσο ανεβαίνει κανείς στην κοινωνική κλίμακα, τόσο περισσότερο υπερασπίζεται το σύστημα: στην ανώτερη τάξη η διατήρηση φτάνει το 49%, στη μεσαία πέφτει στο 37%. Ίσως γιατί η ανοιχτή, σκληρή εξέταση είναι το μόνο σημείο όπου το προνόμιο εκτίθεται και δικαιολογείται μπροστά σε όλους — μια στιγμή που εξαγοράζει την ενοχή του προνομίου: «πέρασα κι εγώ από εκεί, με τους ίδιους κανόνες».
Και κάτι ακόμα που δεν είναι προφανές: η Gen X — οι ηλικίες των γονέων που το παιδί τους δίνει εξετάσεις σήμερα — δηλώνει πιο αγχωμένη από τους Zoomers, που τις έχουν νωπές στη μνήμη ή τις δίνουν αυτή τη στιγμή. Μήπως τελικά η επιτυχία στις Πανελλήνιες αφορά περισσότερο τους γονείς και λιγότερο τους ίδιους τους νέους; Ενδιαφέροντα ερωτήματα που άπτονται αφενός της αναγκαιότητας του διαγενεακού διαλόγου και αφετέρου της ευθύνης της γονεϊκότητας.
Αν η αμφιθυμία μοιάζει σημερινή, η ιστορία λέει το αντίθετο. Το σύστημα εισαγωγής βρίσκεται σε διαρκή μεταρρύθμιση εδώ και έξι δεκαετίες — μόνο από τη Μεταπολίτευση μετρώνται έντεκα μεγάλες αλλαγές.
Σταθείτε στο 1964. Το «νέο» Εθνικό Απολυτήριο που συζητάμε σήμερα είναι, στον πυρήνα του, μια ιδέα εξήντα ετών: ένα «Ακαδημαϊκό Απολυτήριο» δοκιμάστηκε τότε με τη ρητή φιλοδοξία να απαλλάξει υποψηφίους και πανεπιστήμια από το «μαρτύριο» των εξετάσεων — και καταργήθηκε μέσα σε τρία χρόνια. Δεν ανακαλύπτουμε το μέλλον· επαναλαμβάνουμε ένα παρελθόν που ξεχάσαμε. Η μόνη σταθερά σε αυτό το καρουζέλ είναι ότι οι Πανελλήνιες επιβιώνουν των μεταρρυθμιστών τους.
Και ξαφνικά, η ερώτηση αλλάζει
Όλη αυτή η συζήτηση —κρατάμε ή καταργούμε αυτό το τεστ— μοιάζει ξαφνικά μικρή, γιατί κάτι αλλάζει το έδαφος από κάτω της. Η γενετική τεχνητή νοημοσύνη περνάει πλέον με άνεση ακριβώς τις δοκιμασίες με τις οποίες ταξινομούμε τους νέους μας: γράφει την έκθεση, λύνει το τυποποιημένο πρόβλημα, αναπαράγει την ύλη. Πανεπιστήμια στο εξωτερικό αποσύρουν αθόρυβα τις εργασίες για το σπίτι, επειδή απλώς δεν μετρούν πια τη μάθηση. Αν μια μηχανή «γράφει άριστα», τι ακριβώς πιστοποιεί η εξέταση για έναν άνθρωπο;
Έτσι το ερώτημα μετατοπίζεται: από το «είναι οι Πανελλήνιες το σωστό φίλτρο;» στο «τι υπηρετεί, τελικά, η μέση εκπαίδευση;». Γιατί οι δεξιότητες που επιβραβεύει το σύστημα —απομνημόνευση, ταχύτητα, αναπαραγωγή υπό πίεση— είναι ακριβώς αυτές που οι μηχανές κάνουν πια χωρίς κόπο· ενώ εκείνες που θα μετρήσουν —κρίση, πρωτοτυπία, η ικανότητα να θέτεις τη σωστή ερώτηση και να ξεχωρίζεις μια καλή απάντηση από μια εύλογα λανθασμένη— είναι ακριβώς όσες ένα τρίωρο δεν μπορεί να μετρήσει. Και δεν σταματά στην πύλη του πανεπιστημίου: η ίδια λογική κλονίζει τις κατατακτήριες, τις εσωτερικές εξετάσεις, ολόκληρο τον μηχανισμό της ταξινόμησης-διά-της-αναπαραγωγής. Τελειοποιούμε τον μηχανισμό εισόδου σε ένα κτήριο του οποίου τα δωμάτια ανακατατάσσονται.
Ο διεθνής καθρέφτης
Βοηθάει, λοιπόν, να δούμε τι σημαίνει «κατάργηση» εκεί όπου δοκιμάστηκε — πόσο μάλλον τώρα που η ίδια πίεση της ΑΙ αναγκάζει τους πάντες να ξανασκεφτούν τι είναι έγκυρη αξιολόγηση.
Στη Γερμανία (Abitur), τη Γαλλία (Baccalauréat), σε όλη την κεντρική Ευρώπη (Matura), δεν υπάρχει μια μοναδική, καθοριστική εξέταση μιας ημέρας· υπάρχει ένα απολυτήριο που συνδυάζει εξετάσεις με τη συνεχή αξιολόγηση ετών. Το άγχος δεν καταργείται — διαχέεται: αντί για μια βάναυση κορύφωση, μια διαρκής τριετής πίεση. Στο άλλο άκρο, η Κίνα με το Gaokao κρατά μια εκδοχή ακόμη πιο ακραία από τη δική μας: μοναδικό κριτήριο, μια ολόκληρη βιομηχανία προετοιμασίας — και, παρά την «αντικειμενικότητά» του, αναπαράγει την ανισότητα με γεωγραφική ακρίβεια (ένας υποψήφιος στην επαρχία έχει κλάσμα της πιθανότητας ενός συνομηλίκου του στην πρωτεύουσα). Και υπάρχει το αμερικανικό μοντέλο, που πολλοί επικαλούνται ως «ανθρώπινο»: όχι ένα τεστ, αλλά ένας φάκελος με εκθέσεις, συστατικές, εξωσχολικά — ώσπου να δεις ποιος πληρώνει τον σύμβουλο εισαγωγής και ποιανού οι γονείς αποφοίτησαν από το ίδιο ίδρυμα. Η ολιστική αξιολόγηση δεν εξαλείφει την ανισότητα· τη μετατρέπει από μετρήσιμη σε αόρατη.
Κανείς δεν κατάργησε την ταξινόμηση. Απλώς διάλεξε πού θα την κρύψει — και η ΑΙ απειλεί να φωτίσει όλες τις κρυψώνες ταυτόχρονα.
Αν τα παραπάνω ισχύουν, η ειλικρινής συζήτηση δεν είναι «κρατάμε ή καταργούμε». Είναι ποια φιλοσοφία ταξινόμησης επιλέγουμε — και η κοινωνική θεωρία προσφέρει τρεις διαφορετικές, καθεμιά με τη δική της εναλλακτική.
Η πρώτη ανάγνωση είναι του Michael Sandel, που κριτικάρει την ίδια την αξιοκρατία. Ακόμη και μια απολύτως δίκαιη εξέταση, λέει, είναι διαβρωτική: επιτρέπει στους νικητές να εκλάβουν την επιτυχία τους ως καθαρά δική τους αξία, και υπαινίσσεται στους υπόλοιπους ότι δικαίως βρίσκονται πιο κάτω. Η εναλλακτική που υποδεικνύει είναι να χαλαρώσει ο δεσμός ανάμεσα στο αποτέλεσμα του τεστ και την ανθρώπινη αξία — ως και, στα άκρα της, μια κλήρωση ανάμεσα σε όλους τους επαρκείς, που θα αποσυνδέει την κατάταξη από την αξιοπρέπεια.
Η δεύτερη είναι του Pierre Bourdieu και της κοινωνικής αναπαραγωγής. Η «ουδέτερη» εξέταση, υποστηρίζει, δεν μετρά καθαρή ικανότητα αλλά πολιτισμικό κεφάλαιο: λεξιλόγιο, αναφορές, οικειότητα με τον κώδικα του σχολείου — πράγματα που κληρονομούνται, όχι που κερδίζονται. Το «αδιάβλητο» είναι έτσι μια όμορφη παρανόηση που βαφτίζει το προνόμιο «αξία». Η εναλλακτική του δεν αφορά τη μορφή του τεστ: ο πραγματικός μοχλός βρίσκεται νωρίτερα, στην προσχολική και πρώτη εκπαίδευση, στο κεφάλαιο με το οποίο φτάνουν τα παιδιά στην αφετηρία.
Οι τρεις αναγνώσεις, μαζί, εξηγούν το παράδοξο της έρευνας. Όσοι υπερασπίζονται τις Πανελλήνιες — και δεν είναι λίγοι — δεν υπερασπίζονται μια τρίωρη ταλαιπωρία ούτε μια χαμένη νεότητα. Υπερασπίζονται ένα και μόνο πράγμα: ότι, για ένα πρωινό, οι κανόνες ήταν ίδιοι για το παιδί του τραπεζίτη και για το παιδί του φούρναρη.
Κι εδώ είναι το ζητούμενο. Η υπεράσπιση είναι βάσιμη — απλώς έχει επενδυθεί σε λάθος αντικείμενο. Οι Πανελλήνιες είναι ένα φτωχό, ολοένα πιο ξεπερασμένο δοχείο για μια τόσο μεγάλη αξία, και η τεχνητή νοημοσύνη φροντίζει να το αδειάσει κι άλλο. Το ζητούμενο δεν είναι να καταργηθεί η ανάγκη για κοινό, δίκαιο έδαφος, αλλά να βρει αυτή η υπεράσπιση καλύτερα και αποτελεσματικότερα πεδία εκτόνωσης, εντός και εκτός εκπαιδευτικού συστήματος.
17°
