Η έκθεση PISA και το βαθύτερο πολιτικό και κοινωνικό σύμπτωμα μιας κουλτούρας άρνησης απέναντι στην αξιολόγηση, τη λογοδοσία και την έννοια της αριστείας.
Κάθε νέα έκθεση του προγράμματος PISA—του Διεθνούς Προγράμματος για την Αξιολόγηση των Μαθητών του ΟΟΣΑ— αλλά και κάθε κύκλος εξετάσεων που τη συνοδεύει, επαναφέρει στη χώρα μας την ίδια γνώριμη τελετουργία άρνησης. Τα χαμηλά μαθησιακά αποτελέσματα προκαλούν για λίγες ημέρες δημόσιο θόρυβο· ακολουθούν δηλώσεις περί «πολυπαραγοντικού προβλήματος», πολιτικές αντιπαραθέσεις και τελικά μια βολική επιστροφή στη στασιμότητα. Κι όμως, η ουσία της συζήτησης παραμένει σχεδόν πάντα στο περιθώριο: γιατί ένα σημαντικό τμήμα του εκπαιδευτικού και συνδικαλιστικού συστήματος εξακολουθεί να αντιμετωπίζει κάθε έννοια αξιολόγησης, λογοδοσίας ή μεταρρύθμισης ως ιδεολογική απειλή.
Η κρίση της ελληνικής εκπαίδευσης δεν είναι μόνο ζήτημα χρηματοδότησης ή αναλυτικών προγραμμάτων. Είναι βαθύτερα κρίση κουλτούρας. Και μέσα σε αυτήν την κουλτούρα έχει παγιωθεί εδώ και δεκαετίες ένας αντιεκπαιδευτικός συνδικαλισμός που βαφτίζει «νεοφιλελευθερισμό» οποιαδήποτε συζήτηση για ποιότητα, αξιολόγηση ή αποτελεσματικότητα.
Η συζήτηση για την PISA αποκαλύπτει έτσι κάτι πολύ μεγαλύτερο από επιδόσεις μαθητών στα μαθηματικά ή στην κατανόηση κειμένου. Αποκαλύπτει μια κοινωνία που συχνά φοβάται την αξιολόγηση επειδή έχει συνηθίσει να συγχέει την ισότητα με την ισοπέδωση. Μια κοινωνία όπου η έννοια της αριστείας αντιμετωπίζεται ύποπτα και όπου η προσπάθεια μετατρέπεται εύκολα σε αντικείμενο ειρωνείας ή ιδεολογικής καχυποψίας.
Δεν είναι τυχαίο ότι στην Ελλάδα κάθε μεταρρύθμιση στην εκπαίδευση συναντά σχεδόν αυτοματοποιημένα καταλήψεις, συνθήματα και καταγγελτικό λόγο πριν ακόμη εφαρμοστεί. Η αντίδραση προηγείται της αξιολόγησης του ίδιου του μέτρου. Σαν να έχει διαμορφωθεί μια πολιτική κουλτούρα όπου η διατήρηση της ακινησίας θεωρείται από μόνη της «προοδευτική στάση».
Αυτό όμως δεν είναι πρόοδος. Είναι κοινωνική οπισθοδρόμηση με προοδευτικό λεξιλόγιο.
Το πιο ανησυχητικό είναι ότι η συζήτηση γύρω από την εκπαίδευση παραμένει συχνά εγκλωβισμένη σε όρους της δεκαετίας του 1980. Σαν να μην έχει αλλάξει ο κόσμος. Σαν να μην υπάρχει ψηφιακή οικονομία, διεθνής ανταγωνισμός, τεχνητή νοημοσύνη ή ανάγκη προσαρμογής σε ένα νέο περιβάλλον γνώσης. Η Ελλάδα συνεχίζει πολλές φορές να αντιμετωπίζει το σχολείο όχι ως πεδίο παραγωγής δεξιοτήτων και κριτικής σκέψης, αλλά ως χώρο ιδεολογικής αναπαραγωγής και συντεχνιακής ισορροπίας.
Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η μεγάλη πολιτική ευθύνη. Για χρόνια, κυβερνήσεις όλων των αποχρώσεων δίστασαν να συγκρουστούν πραγματικά με αυτή την κουλτούρα. Άλλοτε από φόβο πολιτικού κόστους, άλλοτε από ιδεολογική αμηχανία και άλλοτε από πελατειακή λογική. Το αποτέλεσμα ήταν ένα εκπαιδευτικό σύστημα που συχνά προστατεύει περισσότερο τις δομές του παρά τους ίδιους τους μαθητές.
Η έκθεση PISA δεν είναι εχθρός της δημόσιας εκπαίδευσης. Είναι καθρέφτης των αδυναμιών της. Και ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα της ελληνικής κοινωνίας να μην είναι οι χαμηλές επιδόσεις, αλλά η σχεδόν αντανακλαστική εχθρότητα απέναντι σε οποιαδήποτε προσπάθεια μέτρησης, σύγκρισης και βελτίωσης.
17°
