Από την ανταγωνιστικότητα, την άμυνα έως τη διεύρυνση και το δημοκρατικό έλλειμμα. Τα βασικά σημεία της ομιλίας για την κατάσταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Η φετινή ομιλία της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, στις 16 Σεπτεμβρίου, ενώπιον του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για την κατάσταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ήταν πυκνή, είχε ένταση, αρκετό συμβατικό λόγο, αλλά και ενδιαφέρουσες εκπλήξεις. Πρόκειται για το σημαντικότερο πολιτικό ραντεβού της ΕΕ, διότι πρόκειται για τη βασική δήλωση πολιτικής κατεύθυνσης για την Ευρωπαϊκή Ένωση για τον επόμενο χρόνο.
«Ήταν ο καλύτερος καιρός, ήταν ο χειρότερος καιρός, [ήταν η εποχή της σοφίας, ήταν η εποχή της αφροσύνης, ήταν η περίοδος της πίστης, ήταν η περίοδος της απιστίας, ήταν η εποχή του Φωτός, ήταν η εποχή του Σκότους, ήταν η άνοιξη της ελπίδας, ήταν ο χειμώνας της απόγνωσης...]» — με την εισαγωγή της Ιστορίας δύο πόλεων του Ντίκενς ξεκίνησε η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν την ομιλία της.
Πράγματι.
Η Ευρώπη σήμερα: βάλλεται από τις συνέπειες δύο πολέμων που δεν επεδίωξε· αντιμετωπίζει συνεχή αύξηση του κόστους ενέργειας, την οποία είναι υποχρεωμένη να εισάγει· υστερεί σε τεχνολογίες αιχμής και καθίσταται ουραγός των Κινέζων ή των Αμερικανών, από τους τελευταίους εξαρτάται ακόμη σε μεγάλο βαθμό για αμυντικές ή ψηφιακές τεχνολογίες, παρά τη διάσπαση της διατλαντικής αλληλεγγύης και, κυρίως, εμπιστοσύνης· εμφανίζει ημερήσιο εμπορικό έλλειμμα με την Κίνα ύψους ενός δισεκατομμυρίου ευρώ· βλέπει την άνοδο της ακροδεξιάς, που δεν διστάζει πια να προτείνει ρατσιστικές και περιοριστικές πολιτικές που δεν φαίνεται να φοβίζουν τους ψηφοφόρους· είναι, τέλος, αντιμέτωπη με ρυθμούς αύξησης της θερμοκρασίας στο έδαφός της διπλάσιους από τον υπόλοιπο κόσμο.
Ο σκοπός δεν είναι εδώ να επαναλάβουμε τις προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Ας σταθούμε, όμως, σε κάποιες από όσα ακούσαμε.
Η ΕΕ έχει ήδη υπογράψει 80 εμπορικές συμφωνίες που μας ανοίγουν αγορές σχεδόν σε όλες τις περιοχές του κόσμου. Αυτό μας επιτρέπει να διαφοροποιήσουμε τις πηγές τροφοδοσίας μας σε κρίσιμες πρώτες ύλες, όπως οι σπάνιες γαίες, αλλά και να διοχετεύσουμε τα δικά μας προϊόντα ευκολότερα στις αγορές, την ώρα που η κλασική σχέση με τις ΗΠΑ έχει κλονιστεί λόγω των δασμών. Παράλληλα, μέσω του προγράμματος Global Gateway, η ΕΕ δημιουργεί δίκτυα συνεργασιών αμοιβαία επωφελών με παγκόσμιους εταίρους. Σκοπός είναι ο περιορισμός της εξάρτησής μας από την Κίνα. Όχι ότι το πρόγραμμα δεν εκπονήθηκε ως απάντηση στην κινεζική Belt and Road Initiative…
Η ΕΕ βρίσκεται σε διαπραγματεύσεις με την Κίνα για να επανέλθει μια ισορροπία στις διμερείς εμπορικές συναλλαγές. Οι συζητήσεις είναι δύσκολες, αλλά η VDL εξέφρασε την πεποίθηση ότι η Κίνα θα καταλάβει πως είναι προς το συμφέρον της μια καλή σχέση με τη δική μας αγορά, ειδικά για να διοχετεύει τα ακριβά αγαθά υψηλής προστιθέμενης αξίας που δύσκολα θα εξάγει στην Αφρική ή ακόμη και στη Νότια Αμερική (η αγορά των ΗΠΑ είναι πρακτικά κλειστή). Θα πρέπει, όμως, και η Κίνα, «εταίρος, οικονομικός ανταγωνιστής, συστημικός αντίπαλος», να αποδεχθεί όρους όπως η μεταφορά τεχνογνωσίας για τις επενδύσεις της στην ΕΕ και η συνιδιοκτησία με Ευρωπαίους. Στην εμπορική πολιτική, όπως και στη γεωπολιτική, χρησιμοποιείται πλέον ένα πιο στρατιωτικό λεξιλόγιο.
Ο ελέφαντας στο δωμάτιο, που δεν αναφέρθηκε ποτέ ονομαστικά, είναι ακριβώς οι ΗΠΑ. Πηγή δεινών για την Ευρώπη: απειλές κατακτητικού πολέμου κατά της Γροιλανδίας, υψηλοί δασμοί, στρατηγική αποστασιοποίηση, ενεργειακή κρίση. Η ΕΕ ανακοίνωσε την οργάνωσή της: δημιουργία ενός Συμβουλίου Ασφαλείας και Άμυνας, οι λεπτομέρειες του οποίου μένει να συζητηθούν, αλλά και εισαγωγή μιας διαδικασίας διαβούλευσης μεταξύ των κρατών μελών σε περίπτωση απειλής έναντι ενός. Πρόκειται για το αντίστοιχο του άρθρου 4 του ΝΑΤΟ, ένα βήμα πριν από τη μαζική κινητοποίηση που προβλέπεται στο άρθρο 5 του ΝΑΤΟ και υπάρχει ήδη και για την ΕΕ (άρθρο 42 των Συνθηκών).
Η απεξάρτηση από τις ΗΠΑ περνά και από την αυτόνομη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στην ΕΕ. Η δημιουργία κέντρων δεδομένων (data centers) και η αποθήκευσή τους εντός της ΕΕ θα διασφαλίσει τη γεωπολιτική ανεξαρτησία μας. Ο πήχης για την ΤΝ κάπως χαμήλωσε: η ομιλία δεν είχε αναφορές στη δημιουργία, αλλά στη χρήση και την αποθήκευση των δεδομένων, κυρίως σε τομείς όπου η ΕΕ έχει συγκριτικό πλεονέκτημα, όπως η υγεία, οι μεταφορές, το περιβάλλον, οι startups κ.λπ.
Για την κλιματική αλλαγή, θα στηθεί ένας μηχανισμός έγκαιρης προειδοποίησης και υποστήριξης σε περίπτωση κρίσης, συμπεριλαμβανομένης της υγειονομικής προετοιμασίας, αλλά και της ασφάλισης του οικολογικού ρίσκου. Για την Ελλάδα αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό, λόγω της χαμηλής ασφαλιστικής συνείδησης της κοινωνίας και του υψηλού κινδύνου ακραίων κλιματικών φαινομένων.
Η VDL δεν απέφυγε το θέμα της ανόδου των ιδεολογικών άκρων, το οποίο φάνηκε να συνδέει εν μέρει με την κοινωνική δυσαρέσκεια λόγω τόσο της μετανάστευσης όσο και της αυξανόμενης, υπαρκτής ή φανταστικής, κοινωνικής αποσταθεροποίησης, για παράδειγμα λόγω της αύξησης του κόστους στέγασης. Για το δεξιό ακροατήριο, πρότεινε τη χαλάρωση των κανόνων υποδοχής μεταναστών σε περίπτωση μαζικών εισροών, όπως πρόσφατα στη Θέουτα της Ισπανίας. Βέβαια, οι κανόνες αυτοί υπόκεινται πάντα στην κρίση των δικαστηρίων και δεν είναι δεδομένο ότι μπορούν να γίνουν και πολλά, χωρίς την ανάληψη συντονισμένων εθνικών νομοθετικών πρωτοβουλιών. Για τη στεγαστική κρίση, για άλλη μια φορά, υπενθύμισε ότι η στέγαση και το δικαίωμα παραμονής και εργασίας στον τόπο που διαλέγει ο καθένας δεν είναι προνόμιο, αλλά είναι υποχρέωση του κράτους να το διασφαλίζει. Ωστόσο, οι ευρωπαϊκές πολιτικές είναι εν προκειμένω κατακερματισμένες και είναι δύσκολο να φανταστούμε τι παραπάνω μπορεί να κάνει η ΕΕ στον τομέα αυτό.
Επίσης, στον κοινωνικό τομέα, θα προταθεί ένα ολοκληρωμένο Kids Act, για τον καλύτερο έλεγχο της χρήσης του διαδικτύου από τα παιδιά. Με σταδιακή απόκτηση δικαιωμάτων ανάλογα με την ηλικία, αυτή η πρωτοβουλία, που έγινε ασμένως δεκτή από πολλές χώρες, δεν αναμένεται να τελεσφορήσει χωρίς τη συνεργασία των μεγαθηρίων των κοινωνικών δικτύων και μια συντονισμένη πολιτική προστασίας των καταναλωτών.
Το καθεστώς συνδεδεμένου μέλους που αναφέρθηκε για τον Καναδά είναι μια εξαιρετική γεωστρατηγική πρωτοβουλία και η λύση ενός γόρδιου δεσμού. Καθώς η διμερής συμφωνία CETA εξακολουθεί εδώ και πάνω από δεκαετία να μην έχει επικυρωθεί από αρκετές χώρες μέλη (συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας), και ενώ οι γεωπολιτικές εξελίξεις τρέχουν και επιβάλλουν σύσφιξη των σχέσεων πέρα από τα θέματα εμπορίου, το καθεστώς συνδεδεμένου μέλους θα επιτρέψει μια καλοδεχούμενη φυγή προς τα εμπρός. Την ιδέα έσπευσε να υποβαθμίσει ο Τραμπ, απειλώντας μάλιστα και με τιμωρητικούς δασμούς τις δύο πλευρές. Μπορούμε να δούμε εδώ ένα καλό σημάδι.
Ευγενικά αλλά σαφώς, η VDL εξέθεσε τις ευθύνες των κρατών μελών για τις καθυστερήσεις στις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις. Ενώ σήμερα συζητούνται ούτε λίγο ούτε πολύ 12 σαρωτικές νομοθετικές πρωτοβουλίες απλοποίησης σε πολλούς τομείς της λειτουργίας της οικονομίας (omnibus), με στόχο την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και την προσέλκυση επενδύσεων, η πρόεδρος της Επιτροπής πρότεινε ένα «σύμφωνο» κατά της υπερνομοθέτησης (gold plating), στην οποία καταφεύγουν τα κράτη μέλη όταν μεταφέρουν την κοινοτική νομοθεσία στο εθνικό τους δίκαιο. Αυτό, όμως, καθιστά δυσχερή την άσκηση οικονομικής δραστηριότητας και, βεβαίως, υπονομεύει την ομοιόμορφη λειτουργία της κατά τα άλλα ενιαίας αγοράς.
Ακόμη, καθώς οι συζητήσεις για το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο τελματώνουν, η VDL εμμέσως εξέφρασε τη στήριξή της στην ιρλανδική προεδρία του Συμβουλίου, που αναζητά συμβιβαστική πρόταση, με τη δημιουργία μάλλον νέων πηγών αυτοτελών εσόδων για την ΕΕ, ίσως μέσω ειδικής φορολογίας. Αν και η συζήτηση φαντάζει τεχνική, είναι στην καρδιά των ευρωπαϊκών θεμάτων αυτή τη δύσκολη περίοδο. Αν το θέμα ξεμπλοκάρει, ειδικά αν επιτραπεί η δημιουργία ενός είδους φορολογίας υπέρ της ΕΕ, αυτό θα είναι ένα ακόμη βήμα προς την ενοποίηση και τη χρηματοδότηση νέων προκλήσεων μέσω κοινών πολιτικών.
Τέλος, τα κράτη μέλη πρέπει να επιταχύνουν την εφαρμογή των προτάσεων των εκθέσεων Λέττα και Ντράγκι για την ενιαία αγορά και την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ. Εκτός θεσμικού πλαισίου, λειτουργεί σήμερα το γκρουπ των έξι (Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία, Πολωνία και Ολλανδία), που συντονίζουν τη δράση τους για την προώθηση των 42 μέτρων που έχουν επιλεγεί. Όμως, η εξωθεσμική αυτή προσπάθεια δεν μειώνει την υποχρέωση των υπολοίπων για εποικοδομητική συμμετοχή στις διαπραγματεύσεις. Καθώς το 2027 είναι χρονιά σημαντικών εκλογικών αναμετρήσεων σε πολλές χώρες της ΕΕ, οι αποφάσεις πρέπει να ληφθούν γρήγορα, διότι θα χαθεί πολύτιμος χρόνος μέχρι να επανεκκινήσουν οι συζητήσεις μετεκλογικά.
Τι δεν ακούσαμε; Εκτός από τις ΗΠΑ, δύο μεγάλοι απόντες, κατά τη γνώμη μου:
Η Αφρική. Η Μαύρη Ήπειρος δεν αναφέρθηκε ούτε μία φορά. Ενώ η ΕΕ έχει αναπτύξει μια αξιόλογη πρωτοβουλία με το Global Gateway, η VDL δεν φάνηκε ίσως διατεθειμένη να έρθει έστω σε έμμεση αντιπαράθεση με την Κίνα. Η Κίνα έχει αναπτύξει σημαντικές πρωτοβουλίες στην Αφρική, ενώ η γεωπολιτική σημασία της Ευρώπης φθίνει, εν μέρει και λόγω άτυχων χειρισμών από πρώην αποικιοκρατικές χώρες.
Το δημοκρατικό έλλειμμα και ο ευρωσκεπτικισμός. Η απουσία αναφοράς ίσως είναι εσκεμμένη, διότι η ομιλία ήθελε έναν θετικό τόνο. Ωστόσο, είναι δύσκολο να φανταστούμε σοβαρές γεωπολιτικές πρωτοβουλίες της ΕΕ, την ώρα που ο καθένας μπορεί να ασκήσει βέτο. Η μεγάλη διάσκεψη για το μέλλον της ΕΕ που ανακοινώθηκε, το πλαίσιο της οποίας μένει να καθοριστεί, ίσως δώσει τη λύση. Ήδη κυκλοφορεί η ιδέα να περάσουμε από το βέτο του ενός σε ομαδικό βέτο: μια πρόταση να μην μπορεί να απορρίπτεται μόνο από ένα κράτος, αλλά από τουλάχιστον τρία. Για να δούμε…
22°
