Ιορδανία, ένα κράτος-προφυλακτήρας

Μετά τα πρόσφατα πλήγματα από ιρανικούς πυραύλους και drones στην αεροπορική βάση Muwaffaq Salti (Al-Azraq), όπου σταθμεύουν αμερικανικές δυνάμεις, η Ιορδανία έχει μπει για μια ακόμα φορά στο παιχνίδι των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή. Αν και σημειώθηκαν μόνο υλικές ζημιές σε αμερικανικά μαχητικά αεροσκάφη F-15 και A-10, οι Ιορδανοί φοβούνται σήμερα ότι θα συρθούν σε πολεμικές περιπέτειες: οι ένοπλες δυνάμεις τους βρίσκονται σε ύψιστο συναγερμό, έχοντας αναχαιτίσει δεκάδες βλήματα και drones στον εναέριο χώρο τους και προειδοποιώντας το Ισραήλ, μέσω του Υπουργού Εξωτερικών Αϊμάν Σαφάντι, ότι οποιαδήποτε προσπάθεια να εκτοπιστούν Παλαιστινίοι από τη Δυτική Όχθη προς το έδαφος της Ιορδανίας θα θεωρηθεί casus belli.

Πριν από λίγες εβδομάδες, ο Ιορδανός μονάρχης Αμπντάλα Β’ είχε έκτακτες συνομιλίες στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, με σκοπό τον συντονισμό των αραβικών κρατών για την αποκλιμάκωση της κρίσης. Η Ιορδανία μπορεί να λειτουργήσει –και ήδη λειτουργεί λίγο-πολύ– ως «διαμεσολαβητής, ρυθμιστής ασφαλείας και γέφυρα» (niche diplomacy) σε ένα περιβάλλον το οποίο χρειάζεται, για μια ακόμα φορά, κράτη και πολιτικές δυνάμεις που να δρουν ειρηνευτικά. Λόγω της γεωγραφικής της θέσης και της ιστορικής της στάσης, η Ιορδανία εμφανίζεται ως αξιόπιστος συνομιλητής και δίαυλος επικοινωνίας μεταξύ ορκισμένων εχθρών Πάντοτε, σε περιόδους οξείας κρίσης, όπως οι συγκρούσεις ανάμεσα στο Ισραήλ και τα παλαιστινιακά εδάφη ή το Ιράν, το Αμμάν παραμένει ένα από τα λίγα σημεία όπου η Δύση, οι αραβικές χώρες του Κόλπου και το Ισραήλ μπορούν να συζητούν, ακόμη και αν υπάρχει έντονη ρητορική αντιπαράθεση.

Η Ιορδανία διατηρεί στρατιωτική συνεργασία με τις ΗΠΑ και τη Δύση γενικότερα με αντάλλαγμα την αποτροπή της γενίκευσης περιφερειακών αναμετρήσεων, π.χ. αναχαιτίζοντας drones και πυραύλους που διασχίζουν τον εναέριο χώρο της. Ταυτοχρόνως προστατεύει τα δικά της σύνορα από λαθρεμπόριο όπλων και ναρκωτικών που διακινούνται από γειτονικές περιοχές. Αν και μουσουλμανική χώρα που στηρίζει την παλαιστινιακή υπόθεση, παίζει επίσης τον ρόλο του θεματοφύλακα των μουσουλμανικών και χριστιανικών προσκυνημάτων στην Ιερουσαλήμ (Waqf). Το Αμμάν αποτελεί την πιο ηχηρή αραβική φωνή που πιέζει για πολιτική διέξοδο και λύση δύο κρατών απορρίπτοντας ιδέες περί «βίαιης μετατόπισης» πληθυσμών που θα αποσταθεροποιούσαν και την ίδια. Εξάλλου, παρά τις τεράστιες εσωτερικές πιέσεις και την οικονομική κόπωση, συνεχίζει να είναι χώρα υποδοχής και διέλευσης ανθρωπιστικής βοήθειας προς τη Γάζα, αξιοποιώντας τη διεθνή της αξιοπιστία για να εξασφαλίζει στήριξη από την ΕΕ και τις ΗΠΑ: αυτή η στήριξη τής είναι απαραίτητη, δεδομένου ότι πλήττεται από ανεργία (γύρω στο 22%) και δημόσιο χρέος (100% του ΑΕΠ). Έτσι, μέσα από τριμερή και πολυμερή σχήματα στην Ανατολική Μεσογείο, το Αμμάν συνδέει τον αραβικό κόσμο με την Ευρωπαϊκή Ένωση σε τομείς όπως η ενέργεια, η ασφάλεια, η κλιματική προσαρμογή και η διαχείριση υδάτινων πόρων. Αν και δεν έχει την οικονομική ή στρατιωτική ισχύ για να επιβάλει λύσεις στη Μέση Ανατολή, η επιβίωση της Ιορδανίας ως μετριοπαθούς κράτους εξαρτάται από την ισορροπία ανάμεσα στον αραβικό κόσμο και το Ισραήλ. Οποιαδήποτε διατάραξη των συνόρων την αφορά άμεσα και επιτακτικά.

Πολλοί αναλυτές στις ΗΠΑ και στην ΕΕ επιμένουν σήμερα στην ανάδειξη του Χασεμιτικού Βασιλείου σε buffer state ανάμεσα στο Ισραήλ, τον αραβικό κόσμο και τη Δύση. Παρότι πρόκειται για μια σχετικά μικρή (11 εκατομμύρια κάτοικοι) και οικονομικά ευάλωτη χώρα, η γεωγραφική της θέση, η δυναστεία των Χασεμιτών και η ιστορική της διαδρομή της τής προσδίδουν μεγάλο ειδικό βάρος. Η Ιορδανία («Υπεριορδανία») δημιουργήθηκε από τη βρετανική αποικιακή πολιτική με τη συμφωνία Σάικς-Πικό) το 1921, απέκτησε πλήρη ανεξαρτησία το 1946 με βασιλιά τον Αμπντάλα Α’ και στον αραβο-ισραηλινό πόλεμο του 1948, υπήρξε, με την Ιορδανική Αραβική Λεγεώνα, αξιόμαχο κράτος που κατέλαβε τη Δυτική Όχθη και την Ανατολική Ιερουσαλήμ, τις οποίες προσάρτησε επίσημα το 1950. Όμως, στη συνέχεια, η συμμετοχή του βασιλιά Χουσεΐν στον Πόλεμο του 1967 είχε καταστροφικά αποτελέσματα: η Ιορδανία έχασε τη Δυτική Όχθη και την Ανατολική Ιερουσαλήμ από το Ισραήλ, κατακλύστηκε από νέο κύμα Παλαιστινίων προσφύγων και το 1970, η ρήξη μεταξύ του καθεστώτος και της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης (ΟΑΠ) οδήγησε στον αιματηρό εμφύλιο της οργάνωσης «Μαύρος Σεπτέμβρης». Τότε, οι Ιορδανοί έδιωξαν από τη χώρα τους τις ένοπλες παλαιστινιακές οργανώσεις κάνοντας ένα βήμα προς το Ισραήλ με το οποίο υπέγραψαν συνθήκη ειρήνης το 1994. Η Ιορδανία ήταν το δεύτερο αραβικό κράτος μετά την Αίγυπτο που προσπαθούσε να βρει λύσεις σε ζητήματα συνόρων και διαχείρισης υδάτινων πόρων, ενώ διατηρούσε την παραδοσιακή θρησκευτική κηδεμονία επί των μουσουλμανικών και χριστιανικών προσκυνημάτων στην Ιερουσαλήμ.

Στη σύγχρονη γεωπολιτική σκηνή, υπό τον βασιλιά Αμπντάλα Β’, η Ιορδανία βρίσκεται αντιμέτωπη με διαρκή υπαρξιακή και διπλωματική άσκηση ισορροπίας: απορρίπτει κατηγορηματικά τα σενάρια που θέλουν τη χώρα να μετατρέπεται σε «εναλλακτική πατρίδα» των Παλαιστινίων —μια ιδέα που επαναλαμβάνει συχνά η ισραηλινή δεξιά: στην πραγματικότητα, η πλειοψηφία ή ένα τεράστιο μέρος των πολιτών στην Ιορδανία είναι παλαιστινιακής καταγωγής. Το γεγονός επιβάλλει αυστηρότητα έναντι της ισραηλινής πολιτικής, παρά την τεράστια στρατιωτική και οικονομική βοήθεια που δέχεται η χώρα από τις ΗΠΑ με σκοπό τη δημοσιονομική της επιβίωση. Αυτή η επιβίωση δυσχεραίνεται, μεταξύ άλλων, από το δημογραφικό και οικονομικό βάρος των Παλαιστίνιων και Σύρων προσφύγων που πιέζει τις υποδομές, την αγορά εργασίας και τους υδάτινους πόρους.

Το στοίχημα σήμερα, όπως γράφει στο «Stiftung Wissenschaft und Politik» η Nadine Biehler (Γερμανίδα αναλύτρια με εξειδίκευση στη Μέση Ανατολή, και πιο συγκεκριμένα στην Ιορδανία, τη Συρία και τα ζητήματα προσφύγων, μετανάστευσης και πολιτικής ασφάλειας) είναι να επιβιώσει η Ιορδανία ως συνταγματικό βασίλειο («υβριδικό καθεστώς» σύμφωνα με τον Economist) και να παίξει ρόλο πυροσβέστη σε μια από τις πιο εύφλεκτες ζώνες του πλανήτη.