H ιστορία της «Δύσης» και οι διαρκώς μεταβαλλόμενες απειλές για τον δυτικό πολιτισμό, με αφορμή το βιβλίο «Η Δύση, η ιστορία μιας ιδέας» του Γιώργου Βαρουξάκη
Η ιστορία της «Δύσης», από τη Ρωσία και τη Γερμανία έως τις ΗΠΑ και τις σύγχρονες αντιπαραθέσεις.
Στο μακρινό 1993 ο Σάμιουελ Χάντιγκτον είχε κάνει πολύ θόρυβο με τη θεωρία του για τη «Σύγκρουση των Πολιτισμών». Οι αναμετρήσεις και ο πόλεμος στο μέλλον, υποστήριζε, θα γίνονται ανάμεσα σε διαφορετικούς πολιτισμούς. Στο πλαίσιο αυτό είχε προβλέψει ότι ήταν ελάχιστα πιθανό Ρωσία και Ουκρανία να πολεμήσουν μεταξύ τους επειδή και οι δύο ανήκουν στο ίδιο ορθόδοξο τόξο.
Η ιστορία τον διέψευσε παταγωδώς κι έδειξε πόσο ολισθηρό είναι το έδαφος για όσους θέλουν να χρησιμοποιήσουν τέτοιου είδους θεωρητικές προσεγγίσεις στην εφαρμοσμένη πολιτική. Εννοείται πως ο Χάντιγκτον δεν ήταν ο μόνος. Η αντιμετώπιση των διεθνών αντιπαραθέσεων με πολιτισμικούς όρους είναι ένα εξαιρετικά διαδεδομένο σπορ. Στο συναρπαστικό βιβλίο του Γιώργου Βαρουξάκη «Η Δύση, η ιστορία μιας ιδέας» μπορεί κανείς να παρακολουθήσει πώς γεννήθηκε ο όρος και πώς, μέσα στα χρόνια, η προστασία του «δυτικού πολιτισμού» μεταλλασσόταν ως έννοια και προσαρμοζόταν στη συγκυρία αλλά και στις πολιτικές και ιδεολογικές ανησυχίες όσων τον επικαλούνταν. Μια έννοια την οποία σήμερα πολλοί θεωρούμε αυτονόητη, δεν ήταν καθόλου έτσι. Για ορισμένους μάλιστα από τους κατ’ εξοχήν εκπροσώπους αυτού που σήμερα θεωρούμε δυτικό πολιτισμό, τον Πλάτωνα ή τον Αριστοτέλη, ή και πιο σύγχρονους όπως τον Shakespeare ή τον John Locke θα ήταν απόλυτα ξένη.
Το μεγάλο αγκάθι ήταν η Ορθόδοξη Ρωσία. Στο μέσο του 19ου αιώνα το κυρίως ζητούμενο για πολλούς διανοούμενους και όχι μόνο, ήταν η προστασία του ευρωπαϊκού πολιτισμού από τον εξ Ανατολών κίνδυνο που αντιπροσώπευε η Ρωσία. Ο Πολωνός πρίγκιπας Adam Czartoryski, ενημερώνοντας τον Palmerston μετά την κατάπνιξη της πολωνικής εξέγερσης από τον τσάρο το 1831, επισημαίνει χαρακτηριστικά ότι είναι αναπόφευκτη η σύγκρουση ανάμεσα «στη φιλελεύθερη Δύση και τη δεσποτική Ανατολή». Ο Άγγλος πολιτικός ωστόσο, υπενθυμίζοντάς μας πόσο άργησε να γενικευτεί η ιδέα της Δύσης, κατατάσσει τη Ρωσία στις Βόρειες δυνάμεις, μαζί με τη Γερμανία και την Αυστρία μάλιστα, όχι στην Ανατολή.
Στον φόβο της Ρωσίας εντάσσεται και ο γνωστός μας Fallmerayer, ο οποίος υποστήριζε ότι οι Έλληνες, επειδή κατάγονται κυρίως από Σλάβους, θα συμμαχήσουν με την ομόδοξη Ρωσία. Κατά συνέπεια οι φιλέλληνες έκαναν λάθος υποστηρίζοντας την Ελληνική Επανάσταση. Την ακριβώς αντίθετη θέση διατύπωνε ο ηγούμενος De Pradt, συγγραφέας και διπλωμάτης, ο οποίος θεωρούσε την Ελλάδα ανάχωμα για την κάθοδο της Ρωσίας στη Μεσόγειο. Αν δεν είχε γίνει η Ελληνική Επανάσταση θα έπρεπε να την εφεύρουμε, έγραφε χαρακτηριστικά, θυμίζοντας την επιχειρηματολογία του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου.
Επιτείνοντας τη σύγχυση με τη χρήση των όρων, υπήρχαν και διανοούμενοι οι οποίοι κατέτασσαν τη Ρωσία στα πολιτισμένα έθνη της Ευρώπης, βάζοντας τον κίνδυνο για τον δυτικό πολιτισμό ακόμα πιο ανατολικά. Ανάλογη θέση είχε υποστηρίξει τον προηγούμενο αιώνα και ο διάσημος ιστορικός Edward Gibbon. Όσο για τους ίδιους του Ρώσους, οι μεταρρυθμιστές κοιτούσαν προς τη Δύση ενώ οι σλαβόφιλοι θεωρούσαν ότι ο μιμητισμός της Δύσης ήταν η πηγή των προβλημάτων της Ρωσίας.
Δεν ήταν μόνο η Ρωσία, ωστόσο, που θεωρούταν απειλή για τον δυτικό πολιτισμό. Η Γερμανία με την ροπή προς τον ρομαντισμό, τον επιθετικό εθνικισμό και τον μιλιταρισμό βρέθηκε κατά καιρούς στο στόχαστρο των Γάλλων κυρίως διανοουμένων, οι οποίοι βέβαια θεωρούσαν τη Γαλλία κοιτίδα του δυτικού πολιτισμού. Το αποκορύφωμα ήταν η υπογραφή του συμφώνου Ρίμπεντροπ Μολότοφ το 1939, όταν οι δύο χώρες συνέπλεαν στην αντιδυτική και αντικαπιταλιστική ρητορική. Για ένα σύντομο διάστημα η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στη Δύση και τους εχθρούς της έγινε ξεκάθαρη. Όπως έγραφε ο Αμερικανός δημοσιογράφος Walter Lippmann, ο οποίος ήταν ένας πρώιμος ατλαντιστής παρά την στρατιωτική επιπλοκή, το σύμφωνο με εντυπωσιακό τρόπο «απλοποίησε και φώτισε το πνευματικό δίλημμα». Το επιχείρημα φυσικά μπορούσε να αντιστραφεί. Έτσι στον πρώτο πόλεμο η γερμανική προπαγάνδα υποστήριζε πως η συμμαχία των αγγλογάλλων με τη Ρωσία, η σύμπλευση δηλαδή με τη «Βυζαντινή, σλαβική, ανατολίτικη κουλτούρα», αποτελούσε προδοσία του δυτικού πολιτισμού.
Και οι Ηνωμένες Πολιτείες, ωστόσο, με τον καταναλωτισμό τους και τον ακραίο καπιταλισμό θεωρήθηκαν από ορισμένους κίνδυνος για τον πολιτισμό της Ευρώπης. Η Simone Weil υποστήριζε χαρακτηριστικά, και μάλιστα στη διάρκεια της γερμανικής κατοχής ενώ συμμετείχε στην αντίσταση, πως μετά τον πόλεμο η «αμερικανοποίηση της Ευρώπης θα είναι ένας πολύ μεγάλος κίνδυνος». Ο ιστορικός Arnold Toynbee εξάλλου, παρά τη μεγάλη απήχηση του έργου του πέραν του Ατλαντικού, θεωρούσε τις ΗΠΑ μια «ημιβάρβαρη» χώρα.
Εξαιρετικό ενδιαφέρον παρουσιάζει και η διφορούμενη αντιμετώπιση της Δύσης και του δυτικού πολιτισμού από μειονότητες και λαούς οι οποίοι είχαν υποστεί τις συνέπειες της κυριαρχίας της. Από τη μια πλευρά καταδίκη της υποκρισίας της αλλά και από την άλλη αναγνώριση πως οι αξίες οι οποίες πρέσβευε ήταν οικουμενικές. Ο αφροαμερικανός συγγραφέας Richard Wright έγραφε χαρακτηριστικά: «Καθώς είμαι νέγρος και ζούσα σε μια λευκή, δυτική, χριστιανική κοινωνία, δεν μπόρεσα ποτέ να ενσωματωθώ με ένα φυσικό και υγιή τρόπο. Έτσι είμαι δυτικός αλλά αναπόφευκτα βλέπω κριτικά τη Δύση». Θεωρούσε, ωστόσο, ότι άθελά της η επιρροή της Δύσης, παρά τη βία της αποικιοκρατίας, ήταν θετική και είχε δημιουργήσει μια ελίτ στις πρώην αποικίες, «πιο κοσμική από τη Δύση». Κάτι ανάλογο υποστήριζε και ο Ινδός νομπελίστας Rabindranath Tagore, ο οποίος θεωρούσε ότι η Ευρώπη είναι «υπέρμετρα κακή» όταν κοιτάζει μόνο το δικό της συμφέρον. Ταυτόχρονα όμως «κρατούσε ψηλά μπροστά μας τη σημαία της ελευθερίας μέσα από αιώνες μαρτυρίων και επιτυχιών». Και αρκετά χρόνια αργότερα, στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, ο μαύρος ακτιβιστής και κοινωνιολόγος W.E.B. Du Bois θα γράψει ότι «δεν είναι η Ρωσία που απειλεί τις ΗΠΑ, όσο ο Μισσισιπής».
Οι μάχες για τον δυτικό πολιτισμό συνεχίζονται όπως ξέρουμε και στις μέρες μας. Οι παρεμβάσεις του προέδρου και του αντιπροέδρου των ΗΠΑ, Τραμπ και Βανς, οι οποίοι θέλουν να περάσουν τη δική τους αντίληψη για το τι συνιστά τον Δυτικό Πολιτισμό είναι χαρακτηριστικές. Ακόμα και ο Νετανιάχου υποστηρίζει ότι υπερασπίζεται τον δυτικό πολιτισμό. Αυτός ωστόσο, γράφει ο Βαρουξάκης, δεν είναι λόγος για «να πετάξουμε το μωρό μαζί με τα απόνερα». Ο δυτικός κανόνας μπορεί να αποτελέσει «εργαλείο απελευθέρωσης για όλο τον κόσμο». Αναφέρει μάλιστα το παράδειγμα της νεαρής Πακιστανής Malala Yousafzai, την οποία επιχείρησαν να δολοφονήσουν οι Ταλιμπάν. Όταν ρωτήθηκε ποιο βιβλίο θα ήθελε να πάρει μαζί της σε ένα έρημο νησί, αποκρίθηκε τα «Άπαντα» του Πλάτωνα. Αν ο δυτικός κανόνας εγκαταλειφθεί, όπως θέλουν ορισμένοι, θα ήταν μεγάλη «νίκη για τους Ταλιμπάν» σημειώνει ο Βαρουξάκης. Αν δεν δείξουμε προσοχή, γράφει σε άλλο σημείο, υπάρχει ο κίνδυνος, όπως είχε προειδοποιήσει ο Richard Wright «η πολύτιμη παράδοση, η ελευθερία του λόγου, το κοσμικό κράτος, η ανεξαρτησία της προσωπικότητας, η αυτονομία της επιστήμης, που δεν είναι δυτικές ούτε ανατολικές αλλά ανθρώπινες (αξίες), θα σβήσουν από τα μυαλά των ανθρώπων».
H ιστορία της «Δύσης» και οι διαρκώς μεταβαλλόμενες απειλές για τον δυτικό πολιτισμό, με αφορμή το βιβλίο «Η Δύση, η ιστορία μιας ιδέας» του Γιώργου Βαρουξάκη
Ο Χρίστος Γεωργάλας στο βιβλίο του «Ημερολόγιο Γάζας» περιγράφει την αποκλεισμένη Παλαιστίνη ως μια συλλογικότητα που για χάρη της το άτομο υπερβαίνει εαυτόν, ακόμα και τον φόβο του θανάτου
17°
