Το χωριό του Άγιου Βασίλη και η σκοτεινή πλευρά του υπερτουρισμού: όταν το Ροβανιέμι «λυγίζει» από τα πλήθη
Ακόμη και το σπίτι του Άγιου Βασίλη φαίνεται πως δεν γλίτωσε από την ευρωπαϊκή μάστιγα του υπερτουρισμού. Το Ροβανιέμι, πρωτεύουσα της Λαπωνία και παγκόσμιο σύμβολο του χριστουγεννιάτικου μύθου, βρίσκεται πλέον αντιμέτωπο με μια τουριστική πίεση που απειλεί να αλλοιώσει τόσο την καθημερινότητα των κατοίκων όσο και το ίδιο το αφήγημα της «μαγείας».
Κάθε χρόνο περισσότεροι από 600.000 επισκέπτες περνούν από το σπίτι του Άγιου Βασίλη, με την κίνηση να κορυφώνεται τον Δεκέμβριο, όταν σε ορισμένες στιγμές οι τουρίστες φτάνουν να είναι δεκαπλάσιοι από τον μόνιμο πληθυσμό της πόλης. Οι διαμαρτυρίες των κατοίκων δεν είναι καινούργιες· ήδη από το 2024 έκαναν λόγο για ασφυκτική συμφόρηση, αύξηση τιμών και απώλεια ελέγχου της καθημερινής ζωής.
Η σχέση του Ροβανιέμι με τον Άγιο Βασίλη δεν είναι αρχαία παράδοση αλλά προϊόν επιτυχημένου branding. Το 1927, σε παιδική ραδιοφωνική εκπομπή, αποκαλύφθηκε «στον αέρα» ότι ο μυστικός τόπος κατοικίας του Άγιου Βασίλη βρίσκεται κοντά στο Κορβατούντουρι, στα σύνορα Φινλανδίας–Ρωσίας. Η φινλανδική τουριστική βιομηχανία δεν άφησε την ευκαιρία να πάει χαμένη. Το 1950 κατασκευάστηκε μια ξύλινη καλύβα για να φιλοξενήσει την Eleanor Roosevelt κατά την επίσκεψή της· το λεγόμενο Roosevelt Cottage αποτέλεσε τον πυρήνα αυτού που σήμερα είναι ένα θεματικό πάρκο εκατομμυρίων ευρώ.
Η εκτόξευση ήρθε από τη δεκαετία του 1980 και μετά. Το αεροδρόμιο, οι απευθείας πτήσεις και, συμβολικά, η πτήση Concorde των Χριστουγέννων του 1984, που μετέφερε Βρετανούς ταξιδιώτες για μια ημερήσια συνάντηση με τον Άγιο Βασίλη, εδραίωσαν τη Λαπωνία στον παγκόσμιο χάρτη του «χειμωνιάτικου ονείρου». Στη σύγχρονη εποχή, τα social media έδωσαν νέα ώθηση: το 2023 το Ροβανιέμι κατέγραψε 1,2 εκατ. διανυκτερεύσεις, αυξημένες κατά 30% σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά, ενώ νέες αεροπορικές συνδέσεις από ευρωπαϊκές πόλεις διεύρυναν ακόμη περισσότερο τη ροή επισκεπτών.
Η οικονομική επιτυχία, ωστόσο, έχει κόστος. Η εξάρτηση της πόλης από τον τουρισμό αιχμής δυσκολεύει τους κατοίκους να βρουν μακροχρόνια στέγη, με τις τιμές να ανεβαίνουν και τη διαθέσιμη κατοικία να μειώνεται. Σε περιόδους αιχμής, σχεδόν το ένα τρίτο όσων βρίσκονται στην πόλη είναι επισκέπτες, μετατρέποντας μια μικρή αρκτική κοινότητα σε σκηνικό συνεχούς κατανάλωσης εμπειριών.
Παράλληλα, εντείνονται οι αντιδράσεις για το είδος του τουρισμού που αναπτύσσεται. Πρακτικές όπως το dog sledding, που δεν ανήκουν στην παραδοσιακή φινλανδική κουλτούρα αλλά γεννήθηκαν από τη ζήτηση των τουριστών τη δεκαετία του ’80, θέτουν ερωτήματα για την ευζωία των ζώων. Ακόμη πιο ευαίσθητο είναι το ζήτημα της απεικόνισης των Σάμι, του μοναδικού αναγνωρισμένου αυτόχθονου λαού της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι η κουλτούρα τους εμπορευματοποιείται και παρουσιάζεται στερεοτυπικά, προκειμένου να εξυπηρετήσει το τουριστικό αφήγημα.
Σαν να μην έφταναν όλα αυτά, η κλιματική κρίση προσθέτει έναν ακόμη παράγοντα αβεβαιότητας. Εκτιμήσεις δείχνουν ότι η Λαπωνία θερμαίνεται δύο έως τέσσερις φορές ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Οι χειμώνες γίνονται μικρότεροι, πιο υγροί και λιγότερο χιονισμένοι, υπονομεύοντας το ίδιο το φυσικό σκηνικό πάνω στο οποίο χτίστηκε ο μύθος του «αυθεντικού» Άγιου Βασίλη. Και όσο για το βόρειο σέλας, τον μεγάλο πόλο έλξης της περιοχής, καμία τουριστική επένδυση δεν μπορεί να εγγυηθεί την εμφάνισή του.
Η συζήτηση που ανοίγει στο Ροβανιέμι μοιάζει γνώριμη σε όλη την Ευρώπη: πώς μπορεί ένας προορισμός να προστατεύσει την ταυτότητά του χωρίς να στραγγαλίσει την οικονομία του. Οι πιο ήπιες λύσεις μιλούν για λιγότερα αεροπλάνα, μεγαλύτερης διάρκειας διαμονές και επιλογή υπεύθυνων, βιώσιμων μορφών ταξιδιού. Διαφορετικά, ακόμη και το χωριό του Άγιου Βασίλη κινδυνεύει να χάσει τη μαγεία του μέσα στον ίδιο του τον θόρυβο.
