Ελβετία: Η χώρα που φοβάται να αγγίξει τον μεγάλο πλούτο

Τα δημοψηφίσματα στην Ελβετία παραμένουν μια ψύχραιμη άσκηση συμμετοχικής δημοκρατίας. Οι πολίτες ψηφίζουν ταχυδρομικά ή ηλεκτρονικά, χωρίς θόρυβο, χωρίς την ένταση που χαρακτηρίζει άλλες χώρες. Αυτές τις μέρες βρέθηκα ανάμεσά τους, ακούγοντας σχόλια που έδειχναν πως ήξεραν ότι το αποτέλεσμα θα συζητηθεί περισσότερο εκτός Ελβετίας παρά εντός.

Το πρώτο δημοψήφισμα - η πρόταση για φόρο 50% στις κληρονομιές άνω των 50 εκατ. φράγκων - κατατέθηκε από τη νεολαία των Σοσιαλδημοκρατών (JUSO). Η ιδέα ήταν απλή: να χρηματοδοτηθούν δράσεις για την κλιματική κρίση, χρησιμοποιώντας ένα μέρος του τεράστιου πλούτου που αλλάζει χέρια μέσα στη χώρα. Το δεύτερο δημοψήφισμα - για την επέκταση της υποχρεωτικής θητείας και στις γυναίκες - προήλθε από τη Geneva-based servicecitoyen.ch με τη στήριξη Liberal Greens, Pirates και νεολαιών του Κέντρου.

Παρότι οι προτάσεις είχαν ενεργό συμμετοχή νεότερων πολιτικών ομάδων και οργανώσεων, το εκλογικό σώμα απάντησε με δύο συντριπτικά «όχι». Και εδώ η εξήγηση ήταν περισσότερο πρακτική παρά ιδεολογική: σταθερότητα ή ρίσκο. Η πιθανότητα μαζικής φυγής μεγάλου πλούτου, από μια χώρα που έχει χτίσει την οικονομική της ταυτότητα στη χρηματοπιστωτική αξιοπιστία, λειτούργησε σαν καταλύτης.

Γράφω αυτές τις γραμμές δυο βήματα σχεδόν από το Colony, μια περιοχή κοντά στη Γενεύη γεμάτη από υπερπολυτελείς κατοικίες. Μη φανταστείτε ότι οι περισσότερες ανήκουν σε Ελβετούς. Οι υπερβολικά πλούσιοι είναι απάτριδες. Αν μπορούσαμε να εξελίξουμε το Κικερωνικό «όπου γη και πατρίς», οι πλούσιοι λατρεύουν τη γη με τα σύνθετα τραπεζικά συστήματα που τους χαρίζουν εχεμύθεια και τους παρέχουν εμπιστοσύνη. Αυτό το στρώμα της κοινωνίας έχει επηρεάσει, περισσότερο απ’ όσο παραδέχονται επίσημα, την καθημερινή αίσθηση ασφάλειας στη χώρα. Σε μια μικρή κοινωνία με ισχυρό τραπεζικό σύστημα, ο πλούτος δεν είναι μόνο οικονομικός παράγοντας· είναι δομικό στοιχείο της πολιτικής σταθερότητας.

Αυτός είναι και ο λόγος που οι προοδευτικές προτάσεις για αναδιανομή προσκρούουν σε έναν τοίχο σχεδόν ενστικτώδους επιφυλακτικότητας. Όχι επειδή οι Ελβετοί αδιαφορούν για την ανισότητα, αλλά επειδή φοβούνται ότι οποιαδήποτε απότομη μεταβολή θα κλονίσει τον ίδιο τον μηχανισμό που τους έχει εξασφαλίσει σταθερότητα επί δεκαετίες. Και κάπου εδώ εμφανίζεται και η πιο ανησυχητική διάσταση: η πανευρωπαϊκή συζήτηση για το πώς θα συνεισφέρουν ουσιαστικά οι πολύ πλούσιοι στην αντιμετώπιση των κρίσεων - οικονομικών, κοινωνικών, κλιματικών - δεν παίρνει ανάσα αισιοδοξίας από το ελβετικό αποτέλεσμα.

Αν μια τόσο θεσμικά σταθερή χώρα, με δυνατό κοινωνικό κράτος και υψηλή πολιτική ψυχραιμία, δεν μπορεί να περάσει μια μέτριας κλίμακας φορολογική μεταρρύθμιση για τις πολύ μεγάλες περιουσίες, τότε ίσως το ευρωπαϊκό ερώτημα δεν είναι «πότε θα πληρώσουν οι πλούσιοι περισσότερο», αλλά «αν θα δεχτούν ποτέ να το κάνουν». Και αυτό είναι κάτι που ξεπερνά κατά πολύ τα όρια των ελβετικών καντονιών.