«Αναχωρήσεις»: Ο Τζούλιαν Μπαρνς γράφει για τελευταία φορά

Αντίος αμίγκος, κύκνειο άσμα, έπαιξε τις μελωδίες που του κλήρωσαν, that’s all folks, τελευταίος Τζούλιαν Μπαρνς και «[…] ελπίζω να απόλαυσες τη σχέση μας όλα αυτά τα χρόνια. Εγώ σίγουρα την απόλαυσα. Η παρουσία σου με έκανε ευχισμένο - στην ουσία δεν θα ήμουν τίποτα χωρίς εσένα». Υπέροχος, απολαυστικός, συγκινητικός, εξομολογητικός, σαρκαστικός, τρυφερός, αποχαιρετιστήριος Τζούλιαν Μπαρνς. Αυτό ήταν. Μαγικό όσο κράτησε, όμως δεν θα υπάρξει συνέχεια, με τις «Αναχωρήσεις» ο Μπαρνς γνέφει γεια σας στους αναγνώστες.

Και στο ερώτημα αν το βιβλίο είναι μυθιστόρημα ή κάτι άλλο, η απάντηση είναι ναι, είναι μυθιστόρημα. Όταν το ζευγάρι των Στίβεν και Τζιν, παλιών συμφοιτητών του από τα οξφορδιανά πανεπιστημιακά σίξτις, κοντά μισόν αιώνα μετά, του ζητά να γίνει κουμπάρος στη δεύτερη ευκαιρία που θέλουν να δώσουν στη σχέση τους, εκείνος δέχεται. Αποτέλεσμα: ο Μπαρνς παρατηρεί με πολύ ενδιαφέρον την πορεία των δυο τους σε αυτή την εκ νέου αναζήτηση της ευτυχίας. Δεν θα κάνω σπόιλερ για το τι συμβαίνει, όταν σκαλίζοντας το παρελθόν οι πρώην εραστές ξανανταμώνουν. Στο τρίο Τζούλιαν, Στίβεν και Τζιν προστίθεται και ο σκύλος Τζίμι, ένα γέρικο Τζακ Ράσελ, ενώ στην πορεία καταφθάνουν και άλλοι, όπως ο Μαρσέλ Προυστ με τα περί του χαμένου χρόνου, Κομπραί, Σετσουάν, ακούσιας αυτοβιογραφικής μνήμης και μπισκότων μαντλέν. Αποτέλεσμα; Το μυθιστόρημα παρεκκλίνει συνειδητά προς το δοκίμιο, καθώς με την εμβόλιμη συνδρομή και του Τ.Σ. Έλιοτ («Όσο και να τυλίξεις τη μνήμη με καμφορά, οι σκώροι θα τρυπώσουν»), ο Μπαρνς ανακαλεί από το σεντούκι του εγκεφάλου του στιγμές και ιστορίες διάφορες από τις περιόδους της ζωής του: Μιλά για την εκλιπούσα σύντροφό του Πατ Κάβανο, για τους φιλαράκους του Μάρτιν Έιμς και Κρίστοτερ Χίτσενς, όπως και για τον Τζο Λε Καρέ. Ο οποίος Λε Καρέ ήταν γείτονας με τη νοσοκόμα που τον παρακολουθεί. Ουπς, ποια νοσοκόμα; Του νοσοκομείου. Εκεί όπου κατευνάζεται η απολύτως διαχειρίσιμη και ελεγχόμενη λευχαιμία του, εφόσον στις «Αναχωρήσεις» ο Τζούλιαν μιλά (και) για την αρρώστια του.

Fiction, non fiction, μυθοπλαστικό, αυτοβιογραφικό και πολυκύμαντο το βιβλίο, αφού εκτός από τον Στίβεν, την Τζιν, τον σκύλο Τζίμι, τον Προυστ, τον Έλιοτ, τον Λε Καρέ και τους γάλλους μυθιστοριογράφους του 19ου αιώνα, ο Μπαρνς συνθέτει ένα αφήγημα για τα μόνα πράγματα που έχουν στα αλήθεια σημασία: «Πώς βρίσκουμε την ευτυχία σ’ αυτή τη ζωή και πότε είναι ή ώρα να πούμε αντίο;». Γενναίες πραγματικά και χωρίς ίχνος ναρκισισμού και αυτοαναφορικότητας, παρά το ότι σε κάθε σελίδα ο τόνος είναι προσωπικός και την πλοκή την οδηγεί η εξιστόρηση στιγμών του εαυτού, οι «Αναχωρήσεις» είναι, επίσης, μια ιστορία για το πώς το σώμα μας απογοητεύει λόγω ηλικίας, ασθένειας, ατυχήματος ή πρόθεσης, αλλά και πώς οι εμπειρίες ξεθωριάζουν, γίνονται ανέκδοτα και στη συνέχεια αναμνήσεις.

«Δεν γράφω ex cathedra - οι μυθιστοριογράφοι δεν πρέπει να μιλούν στους αναγνώστες τους αφ’ υψηλού, με την αυταπάτη ότι διαθέτουν μεγαλύτερη σοφία. Απεναντίας, προτιμώ την εικόνα του συγγραφέα και του αναγνώστη σ’ ένα καφενείο στο πεζοδρόμιο κάποιας απροσδιόριστης πόλης σε κάποια απροσδιόριστη χώρα. Ζεστός καιρός κι ένα δροσερό ποτό ανάμεσά μας. Πλάι πλάι, παρατηρούμε τις πολλές και ποικίλες εκφάνσεις της ζωής που περνούν από μπροστά μας. Παρατηρούμε και συλλογιζόμαστε. Πού και πού μουρμουρίζω διάφορα, όπως “τι λες γι αυτό το ζευγάρι - είναι παντρεμένοι ή απλώς ερωτευμένοι;”, “Κοίτα εκείνα τα θύματα της μόδας. Είναι τόσο ευχαριστημένοι με τον εαυτό τους που είναι σχεδόν συγκινητικό”, “Πού τρέχει έτσι αυτός ο παπάς;”, “Τι σημαίνει αυτό το φιλί;”, “Ένα ηλικιωμένο ζευγάρι που βαδίζει χέρι χέρι - πάντα με συγκινεί αυτό», “Καθημερινοί συνομιλητικοί ψίθυροι, ένας (ή και κανένας), από τους οποίους μπορεί να κάνει μετάσταση και να γίνει ιστορία».

Ανθρώπινος, γλυκός, ταπεινός και μεγαλειώδης συνάμα, μειλίχιος, πράος, σοφός και μεγαλόκαρδος, ανακαλώντας σκηνές, στιγμές και σημεία που τον καθόρισαν, από τα παιδικά ή τα φοιτητικά του χρόνια μέχρι τον Βασιλιά Ληρ και τον πρώτο Λόρδο Γκρίμθορπ («Μας τελειώνει η μαρμελάδα»), ο Τζούλιαν Μπαρνς κάνει βαθιά υπόκλιση και αποσύρεται. Οι πιστοί, φανατικοί, πολυπληθείς και ορκισμένοι ακόλουθοι-αναγνώστες τον χειροκροτούμε ασταμάτητα. Εκλιπαρούμε, έστω για ένα μικρό, τοσοδούλικο ανκόρ, ένα come back, μερικές σελίδες ακόμα. Είναι ξεκάθαρος, αυτό ήταν, σιγή, απόσυρση… «Αναχωρήσεις».