«Τα ζευγάρια κάνουν λίγα παιδιά, αλλά και τα ίδια τα ζευγάρια είναι ολοένα λιγότερα», λέει η Μενκαρίνι και προσθέτει: «Οι νέοι θέλουν παιδιά, αλλά τους λείπει η ασφάλεια»
Οι νέοι δεν θέλουν πια να κάνουν παιδιά; Η Λετίτσια Μενκαρίνι διαφωνεί. «Το πρόβλημα δεν είναι ότι εγκατέλειψαν την ιδέα της οικογένειας, αλλά ότι δυσκολεύονται να εξασφαλίσουν τις προϋποθέσεις για να την αποκτήσουν». Κι εδώ εντοπίζει μια βασική αδυναμία των δημογραφικών πολιτικών: οι κυβερνήσεις προσπαθούν να βοηθήσουν όσους έχουν ήδη παιδιά, αλλά δυσκολεύονται να δώσουν στους υπόλοιπους την ασφάλεια που χρειάζονται για να αποκτήσουν το πρώτο.
Η καθηγήτρια Δημογραφίας στο Πανεπιστήμιο Μποκόνι του Μιλάνου γνωρίζει καλά το πρόβλημα. Το 2025 γεννήθηκαν στην Ιταλία περίπου 355.000 παιδιά, ενώ ο δείκτης γονιμότητας υποχώρησε στο 1,14 ανά γυναίκα. Η Ελλάδα ακολουθεί ανάλογη πορεία.
Τη συνάντησα μέσω Zoom λίγο πριν από το 3ο Φόρουμ του Κέντρου του ΟΟΣΑ για τις Πληθυσμιακές Δυναμικές στα Χανιά, όπου έλαβε μέρος. Συζητάμε για τους μισθούς, τη στέγαση, τη φυγή των νέων, τις ανισότητες και τη μετανάστευση. Η ίδια θεωρεί ως το σημαντικότερο καθήκον της πολιτικής «να κάνει τους ανθρώπους ευτυχισμένους».
Ο χρόνος της δημογραφίας και ο χρόνος της πολιτικής
Ξεκινώ με μία συγκεκριμένη ερώτηση: Γιατί ένα τόσο κρίσιμο ζήτημα σχεδόν απουσιάζει από τα προεκλογικά μανιφέστα στην Ευρώπη; «Η πληθυσμιακή αλλαγή εξελίσσεται σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα. Το παρελθόν επηρεάζει όσα συμβαίνουν σήμερα και η σημερινή κατάσταση θα επηρεάσει τις επόμενες δεκαετίες. Αυτοί δεν είναι οι χρόνοι της πολιτικής. Οι κυβερνήσεις θέλουν προβλήματα που αντιμετωπίζονται σε δύο-τρία χρόνια».
Και οι ψηφοφόροι γερνούν. «Η μέση ηλικία του ψηφοφόρου αυξάνεται συνεχώς σε όλη την Ευρώπη. Οι πολιτικοί μιλούν περισσότερο για συντάξεις και λιγότερο για το πώς οι νέοι μπορούν να μείνουν στις κοινωνίες μας. Αυτό δημιουργεί συγκρούσεις και διαγενεακή αδικία».
Το ίδιο το πρόβλημα τροφοδοτεί τον εαυτό του. Η Ιταλία βρίσκεται κάτω από το επίπεδο αναπλήρωσης από το 1977 και κάτω από το 1,5 παιδί ανά γυναίκα από τα μέσα της δεκαετίας του 1980. Οι πολυπληθείς γενιές των baby boomers είναι πλέον παππούδες, ενώ η μέση ηλικία τεκνοποίησης είναι τα 32 χρόνια. «Αν πας 32 χρόνια πίσω, φτάνεις στα τέλη της δεκαετίας του 1990, όταν η πτώση ήταν ήδη πολύ μεγάλη. Κάθε χρόνο έχεις όλο και λιγότερους δυνητικούς γονείς. Οι πολιτικοί πανικοβάλλονται και ρωτούν πώς γίνεται να έχουμε 10% λιγότερες γεννήσεις μέσα σε έναν χρόνο. Είναι ο συνδυασμός δύο πραγμάτων: τα ζευγάρια κάνουν λίγα παιδιά, αλλά και τα ίδια τα ζευγάρια είναι ολοένα λιγότερα».
Η Ελλάδα είναι «σίγουρα ανάμεσα στις χώρες που αντιμετωπίζουν το φαινόμενο», λέει και προσθέτει: «Η Ιταλία, η Ελλάδα και η Ισπανία ξεκίνησαν πρώτες και μετά η πτώση απλώθηκε σαν κηλίδα λαδιού σε όλη την Ευρώπη και στην Ασία».
Η Λετίτσια Μενκαρίνι, καθηγήτρια Δημογραφίας στο Πανεπιστήμιο Μποκόνι του Μιλάνου, μιλά για τις αιτίες της υπογεννητικότητας στην Ευρώπη.
Το πρώτο παιδί είναι το πιο δύσκολο
«Υπάρχουν επιστήμονες που λένε ότι οι νέοι δεν θέλουν πλέον οικογένεια. Δεν πιστεύω ότι αυτό είναι αλήθεια. Στις ευρωπαϊκές χώρες οι άνθρωποι θέλουν σύντροφο, θέλουν παιδιά. Απλώς θέτουν πολλές προϋποθέσεις».
Και συνεχίζει: «Αν έχεις ήδη ένα παιδί, είναι πολύ ευκολότερο να αποκτήσεις δεύτερο ή τρίτο. Έχεις σύντροφο, έχεις οικογένεια. Εκεί οι υπηρεσίες είναι εξαιρετικά σημαντικές. Το πρώτο παιδί είναι πιο περίπλοκο. Και νομίζω ότι εκεί ακριβώς υστερούν οι πολιτικές».
Οι παιδικοί σταθμοί και οι γονικές άδειες είναι απαραίτητες κοινωνικές παροχές. Δεν αρκούν, όμως, για όσους δεν έχουν ακόμη δημιουργήσει οικογένεια. «Για όσους δεν έχουν ακόμη παιδί, το να κάνουν ένα σήμερα είναι πραγματικά αποτέλεσμα απόφασης. Παλιότερα ήταν φυσιολογικό να κάνεις παιδιά. Τώρα είναι σχεδιασμός. Και για να σχεδιάσεις κάτι με τόσο μακροπρόθεσμες συνέπειες χρειάζεσαι ορισμένες προϋποθέσεις. Οι νέοι αισθάνονται αβεβαιότητα για το μέλλον τους».
Πρώτα έρχονται η οικονομική κατάσταση, η εργασιακή ασφάλεια και η στέγαση. Μου μεταφέρει τα λόγια ενός νέου περίπου 30 ετών: «Είμαι πολύ χαρούμενος, η σύμβασή μου είναι τετραετής, αλλά δεν μου δίνουν στεγαστικό δάνειο. Συνεχίζω λοιπόν να πληρώνω ένα μεγάλο ενοίκιο. Δεν επενδύω. Νιώθω ότι πετάω τα λεφτά μου».
Στην Ιταλία η ηλικία με τις υψηλότερες αποδοχές είναι τα 55 χρόνια. Στην Ολλανδία είναι τα 40. Αυτό δείχνει πόσο εκτιμώνται ή δεν εκτιμώνται οι νέοι. «Οι φοιτητές μου βρίσκουν δουλειές στο Δουβλίνο, στα 25 τους, με μισθούς συγκρίσιμους με τον δικό μου. Η φυγή των νέων πτυχιούχων από την Ιταλία αυξάνεται ξανά».
Η ποιότητα ζωής μετράει, αλλά έχει όρια. Το Μιλάνο είναι ακριβό και επιβαρυμένο από τη ρύπανση, ενώ στα χωριά της Τοσκάνης σπανίζουν οι καλές θέσεις εργασίας για πτυχιούχους. Επιπλέον, η δημιουργία οικογένειας απαιτεί πλέον δύο εισοδήματα. «Το μοντέλο όπου ο άνδρας εργάζεται και η γυναίκα μένει στο σπίτι ήταν το μοντέλο της μεσαίας τάξης της δεκαετίας του ’60. Σήμερα είναι οικονομικά αδύνατο, εκτός από προνομιούχες κατηγορίες».
«Σε έρευνα που κάναμε στην Ιταλία, ορισμένες γυναίκες δήλωσαν ότι δεν θέλουν παιδιά επειδή ο σύντροφός τους δεν έχει καθόλου ισότιμη αντίληψη. Οι γυναίκες αισθάνονται το βάρος της μητρότητας. Γνωρίζουν ότι η αγορά εργασίας δεν τις ευνοεί».
Οι γυναίκες φοβούνται περισσότερο από τους άνδρες τη γονεϊκότητα και ζητούν μεγαλύτερη ασφάλεια. «Απλώς αντικατοπτρίζουν αυτό που γνωρίζουν ότι θα συμβεί».
Η Μενκαρίνι θεωρεί ότι στην Ευρώπη η κατάσταση είναι καλύτερη από την Ανατολική Ασία και ότι οι νεότεροι μορφωμένοι άνδρες στην Ελλάδα και την Ιταλία έχουν πιο ισότιμες αντιλήψεις από τις προηγούμενες γενιές. Οι οικονομικές ανισότητες, ωστόσο, παραμένουν καθοριστικές. «Αν ο άνδρας κερδίζει περισσότερα και ένας από τους δύο πρέπει να μείνει σπίτι, ποιος θα μείνει; Εκείνος που κερδίζει λιγότερα. Συνήθως η γυναίκα». Γι' αυτό θεωρεί απαραίτητη την καλά αμειβόμενη πατρική άδεια. «Όλα τα ζητήματα ισότητας των φύλων είναι πολύ σημαντικά. Πρώτα απ' όλα, όμως, έρχονται οι οικονομικές συνθήκες».
«Δεν υπάρχει μία και μοναδική καλή πολιτική. Μια χώρα που θέλει να είναι φιλική προς την οικογένεια πρέπει να γίνει φιλική από πολλές πλευρές. Τα επιδόματα βοηθούν, αλλά δεν μπορούν να είναι το παν». Η Μενκαρίνι αντιπαραβάλλει τη Γαλλία, όπου φοροελαφρύνσεις, υπηρεσίες και εργασιακή προστασία διατηρούνται ανεξαρτήτως κυβέρνησης, με την Ιταλία, όπου τα μέτρα συχνά έχουν μικρή διάρκεια. «Μια κυβέρνηση δίνει 1.000 ευρώ ανά παιδί, αποφασίζεις να κάνεις παιδί και μέχρι να γεννηθεί το μέτρο έχει ήδη τελειώσει επειδή άλλαξε η κυβέρνηση».
Φέρνει και το παράδειγμα της Σαρδηνίας, όπου οι γυναίκες αποκτούν κατά μέσο όρο λιγότερο από ένα παιδί, «σαν την Κορέα». Από το 2022, σε δήμους κάτω των 3.000 κατοίκων, οι οικογένειες λαμβάνουν 600 ευρώ τον μήνα για το πρώτο παιδί και 400 για κάθε επόμενο, μέχρι τα παιδιά να γίνουν πέντε ετών. «Η γονιμότητα αυξήθηκε κατά ένα πέμπτο. Άρα λειτούργησε. Το πρόβλημα ήταν ότι η συμμετοχή των μητέρων στην εργασία μειώθηκε κατά 25%».
Σύμφωνα με ανάλυση του ιταλικού ασφαλιστικού φορέα INPS, οι γεννήσεις αυξήθηκαν περίπου 21%, ενώ η πιθανότητα απασχόλησης των μητέρων που επωφελήθηκαν ήταν περίπου 11 ποσοστιαίες μονάδες χαμηλότερη από εκείνη των μητέρων της ομάδας σύγκρισης, που ήταν γύρω στο 44%.
Η Μενκαρίνι επισημαίνει ότι οι πολιτικές στήριξης της οικογένειας συχνά παραβλέπουν τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν όσοι δεν έχουν ακόμη παιδιά.
Μετανάστευση: ούτε πανάκεια ούτε απειλή
«Μια μετανάστευση καλά ενσωματωμένη, με ανθρώπους που εργάζονται, πληρώνουν φόρους, τα παιδιά τους πηγαίνουν σχολείο και γίνονται, αν το θέλουν, πολίτες της χώρας, μπορεί μόνο να είναι θετική. Κανείς δεν μεταναστεύει στα 70». Η Μενκαρίνι θεωρεί σημαντική τη μετανάστευση οικογενειών, επειδή διευκολύνει την ένταξη. Ωστόσο, «η μετανάστευση από μόνη της δεν μπορεί να λύσει το πρόβλημα της γήρανσης. Θα χρειαζόμασταν τόσο πολλούς μετανάστες που θα ήταν αδύνατο να τους φιλοξενήσουμε και να τους ενσωματώσουμε».
Η δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται στην παράτυπη είσοδο. «Είμαστε μεσογειακή χώρα, έχουμε ανθρώπους που υποφέρουν και πεθαίνουν στη θάλασσα. Οι αριθμοί, όμως, λένε ότι ο κύριος όγκος όσων φτάνουν δεν έρχεται με αυτόν τον τρόπο. Έρχονται αλλιώς και βρίσκονται εδώ κυρίως για να δουλέψουν».
Αναφέρεται σε πρόταση του ιταλικού υπουργείου Παιδείας για περιορισμό των μαθητών μεταναστευτικής καταγωγής ανά τάξη. Τα παιδιά της διαδήλωσαν εναντίον. «Ένα παιδί που ήρθε δύο χρονών ή γεννήθηκε εδώ πρέπει να ενταχθεί. Δεν μπορείς να συνεχίζεις να το θεωρείς ξένο για χρόνια. Αυτές οι νέες γενιές μιλούν ιταλικά, γεννήθηκαν εδώ, είναι Μιλανέζοι και δεν αντιμετωπίζονται ως τέτοιοι».
Κλείνει με μια ιστορική αναλογία. «Οι κοινωνίες μας γερνούν και χρειαζόμαστε περισσότερους νέους ανθρώπους για τις υπηρεσίες και την εργασία. Την ίδια στιγμή, υπάρχουν κοντινές χώρες με τεράστιο πλεόνασμα νέων. Είναι ακριβώς όπως όταν, πριν από έναν αιώνα, οι Ιταλοί πήγαιναν στις ΗΠΑ για να δουλέψουν, επειδή η αγροτική κοινωνία είχε τελειώσει και υπήρχε πλεόνασμα νέων ανθρώπων».
17°
