Η ιστορία της άγνοιας: Πώς το άτομο, οι κοινότητες και η ανθρωπότητα προχωρούν μέσα στο σκοτάδι

Η άγνοια, που ορίζεται ως η απουσία γνώσης, μπορεί να μην αποτελεί θέμα για μελέτη, αλλά, καθώς τα τελευταία χρόνια τροφοδοτείται από τα εντυπωσιακά παραδείγματα της τρομερής άγνοιας του Ντόναλντ Τραμπ και του Βραζιλιάνου πρώην προέδρου Ζαΐρ Μπολσονάρο, αποκτά όλο και περισσότερο ενδιαφέρον. Αν και αυτοί οι ηγέτες δεν είναι οι μόνοι που φαίνεται να μην ξέρουν σχεδόν τίποτα, μπαίνει το ερώτημα «Μέχρι πού μπορεί να φτάσει η άγνοια;» και «ποιες είναι οι επιπτώσεις της;»

Στην πραγματικότητα, τα τελευταία τριάντα χρόνια, το διεπιστημονικό εγχείρημα «μελέτες της άγνοιας» έχει ενισχυθεί: ήρθε η ώρα για μια ανασκόπηση του ρόλου που έπαιξε η άγνοια —συμπεριλαμβανομένης της «ενεργητικής» άγνοιας— στο παρελθόν. Ο ρόλος της άγνοιας έχει υποτιμηθεί, οδηγώντας σε παρανοήσεις, εσφαλμένες κρίσεις και άλλα λάθη, συχνά με καταστροφικές συνέπειες για τα άτομα και τις κοινωνίες. Αυτό καθίσταται ιδιαιτέρως εμφανές σε μια στιγμή όπου οι αντιδράσεις των κυβερνήσεων στην κλιματική αλλαγή είναι ανεπαρκείς και πολύ αργοπορημένες, αλλά, βεβαίως, η άγνοια απλώνεται σε όλα τα ζητήματα και μάλιστα χωρίς καμιά επίγνωση των αγνοούντων. Έχουμε άγνοια της ιστορίας, της θρησκείας, της επιστήμης, του παρελθόντος γενικά: παρά τη δημόσια εκπαίδευση, η άγνοια εμμένει και δεν γίνεται αντιληπτή· ο καθένας μπορεί να μας κοροϊδέψει ότι κατέχει γνώση. Προστίθεται ο παράγοντας της υπερπληροφόρησης και των άχρηστων «γνώσεων» που δίνουν την εντύπωση της ενημέρωσης και συσκοτίζουν την απύθμενη άγνοια.

Συγγραφέας αυτού του βιβλίου με τίτλο «Η ιστορία της άγνοιας» είναι ο Πίτερ Μπερκ, 88 ετών σήμερα, ένας Βρετανός ιστορικός, ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, ειδικευμένος στην κοινωνική και πολιτισμική ιστορία της Ευρώπης, ιδιαίτερα κατά την Αναγέννηση και τη νεότερη περίοδο. Οι βασικοί τομείς της έρευνάς του είναι η πολιτισμική ιστορία (οι τρόποι με τους οποίους οι κοινωνίες παράγουν, διαδίδουν και μετασχηματίζουν τη γνώση), η ιστορία της επικοινωνίας και των ΜΜΕ (έχει αναλύσει την  ιστορία της τυπογραφίας, της προφορικής παράδοσης και των αλλαγών στη διάδοση της γνώσης) και η ιστορία της γνώσης. Ο Μπουρκ διερεύνησε τη μετάβαση από την άρρητη στη ρητή γνώση, καθώς και τις μορφές γνώσης στην Αναγέννηση και στη σύγχρονη εποχή. Ανάμεσα στα σημαντικά έργα του είναι το The Fabrication of Louis XIV (1992) – μια μελέτη γύρω από τη διαμόρφωση της εικόνας του Λουδοβίκου ΙΔ’ (του βασιλιά-Ήλιου)— το A Social History of Knowledge (2000), το What is Cultural History? (2004) και το The Polymath: A Cultural History from Leonardo da Vinci to Susan Sontag (2020). Ο Μπουρκ ασχολείται με τη διάκριση μεταξύ ρητής και άρρητης γνώσης και με την ιστορική τους εξέλιξη, με το πώς η γνώση μεταδίδεται μέσω θεσμών (πανεπιστήμια, βιβλιοθήκες) αλλά και μέσω πρακτικών και άτυπων μορφών μάθησης. Σ’ αυτό το βιβλίο για την ιστορία της άγνοιας που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πατάκη σε μετάφραση Μενέλαου Αστερίου, εμβαθύνει στην άγνοια των απλών ανθρώπων αλλά και των φιλοσόφων, στην άγνοια για τη γεωγραφία, στην άγνοια που εκδηλώνεται στις επιχειρήσεις, στην πολιτική, στον πόλεμο και στην καθημερινότητα. «Η ιστορία της άγνοιας» συνοδεύεται από πλήθος παραδείγματα άγνοιας που οδήγησαν σε καταστροφές και αμφισβητεί τον ισχυρισμό ότι η γνώση κατανικά την άγνοια. Και καταλήγει ότι μάλλον πρέπει να σκεφτόμαστε για γνώσεις και για «άγνοιες» παρά για γνώση και για άγνοια: όπως έγραφε ο Κ. Σ. Λιούις, «ίσως κάθε καινούργια γνώση διαμορφώνει χώρο για τον εαυτό της δημιουργώντας καινούργια άγνοια». Όλοι μας είμαστε αδαείς, απλώς σε διαφορετικά πράγματα, έλεγε ο Μαρκ Τουέιν: το πρόβλημα είναι ότι όσοι έχουν την εξουσία συχνά στερούνται τις γνώσεις που χρειάζονται, ενώ όσοι διαθέτουν τις απαιτούμενες γνώσεις στερούνται την εξουσία.

Πίτερ Μπερκ