Η αναβίωση μιας εποχής

«…“Κύριε Ξαβέρ”, έλεγε η μητέρα μου στον αμαξά, “πείτε μου καμιά ιστορία”. Γύριζε προς το μέρος μας, άφηνε για λίγο τα άλογα να προχωρούν μόνα τους και μας έλεγε διάφορα. Ο γιος του ήταν σπουδαγμένος, είχε γυρίσει από τον πόλεμο, κομμουνιστής γραμμένος στην οργάνωση. “Ο γιός μου πιστεύει”, έλεγε ο κύριος Ξαβέρ, “ότι ο καπιταλισμός πέθανε. Δεν με φωνάζει πια πατέρα. Με φωνάζει Φύγαμε Εξοχότατε! Έχει μυαλό ξυράφι. Ξέρει τι θέλει. Από άλογα δεν έχει ιδέα”. Η μητέρα μου τον ρώτησε αν τη θεωρούσε κι αυτήν καπιταλίστρια. “Φυσικά” απάντησε ο κύριος Ξαβέρ. “Όλοι όσοι ζουν χωρίς να δουλεύουν είναι καπιταλιστές”. – “Δηλαδή και οι ζητιάνοι;” ρώτησε η μητέρα μου. – “Οι ζητιάνοι δεν δουλεύουν, αλλά δεν ανεβαίνουν και με την άμαξα στο Πράτερ, όπως πάτε εσείς αξιότιμη κυρία!” απάντησε ο κύριος Ξαβέρ. – “Γιακωβίνος είναι!” ψιθύρισε η μητέρα μου γέρνοντας προς το μέρος μου, σίγουρη πως είχε μιλήσει στη διάλεκτο των “εχόντων”. Αλλά ο κύριος Ξαβέρ κατάλαβε. “Γιακωβίνος είναι ο γιος μου” γύρισε και είπε. Κι αμέσως κροτάλισε το καμουτσίκι του στον αέρα, πάνω από τις ράχες των αλόγων του. Σαν να χειροκροτούσε τον εαυτό του για τις ιστορικές του γνώσεις…»

Mόνο οι πραγματικά μεγάλοι συγγραφείς μπορούν με φανερή κομψότητα και υπαινικτικό χιούμορ μέσω ενός τυχαίου καθημερινού διαλόγου να δίνουν μια τόσο οξυδερκή πολιτικοκοινωνική περιγραφή μιας εποχής (εδώ μιλάμε για τη Βιέννη της περιόδου 1913-1938). Όλο το βιβλίο πάει έτσι ή κάπως έτσι, απαιτώντας από τον αναγνώστη κάθε τρεις και λίγο να ξαναδιαβάζει προτάσεις ή και ολόκληρες παραγράφους μήπως και ανακαλύψει (έστω και μέσω μια εξαιρετικής μετάφρασης, όπως εδώ της Μαρίας Αγγελίδου) ποια λέξη ή ποια χρήση της ήταν αυτή που κάνει μια απλή περιγραφή να αφήνει στο τέλος τη γεύση ποίησης· να δίνει σ’ ένα καθημερινό συμβάν το βάρος μιας ιστορικής αλληγορίας ή να μεταμορφώνει μια φευγαλέα σκέψη σε μότο ζωής. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν, που αυτόν τον γεννημένο το 1894 στις παρυφές της τότε Αυστροουγγαρέζικης αυτοκρατορίας από Εβραίους γονείς συγγραφέα, προσκύνησαν μερικοί από τους μεγαλύτερους συγγραφείς του κόσμου ή πως το όνομά του βρίσκεται στη λίστα με τους σπουδαιότερους γερμανόφωνους λογοτέχνες.

Και το αστείο είναι πως «Η κρύπτη…» υποτίθεται είναι γραμμένη βιαστικά προκειμένου να βγάλει χρήματα ο βυθισμένος, εκείνη την εποχή, στο πιοτό συγγραφέας. Ένα βιβλίο που εξιστορεί τη ζωή ενός αριστοκράτη, από τα ανέμελα και άμυαλα χρόνια της νεότητάς του πριν τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι τον ξεπεσμό του, που όμως συνοδεύεται από υπαρξιακή αναγέννηση και σοφία, στη μεταπολεμική, μαστιζόμενη από την οικονομική κρίση Βιέννη, έτοιμη να «υποδεχτεί» το ναζισμό. («…Κι αυτός ακριβώς ήταν ο λόγος που η εμφάνιση αυτού του άντρα με ξάφνιασε περισσότερο απ’ ό,τι τους φίλους μου: μου φάνηκε σαν να ’χε ανέβει από τις τουαλέτες του υπογείου, ενώ τον είχα δει να μπαίνει από την πόρτα. Για μια-δυο στιγμές μάλιστα έφτασα να σκεφτώ πως οι γνωστές μου τουαλέτες δεν βρίσκονταν πια στο υπόγειο όπως τις ήξερα, αλλά είχαν μεταφερθεί ξαφνικά έξω στο δρόμο∙ και κάποιος από τους εργαζόμενους εκεί είχε μπει να μας ανακοινώσει ότι όλα τα χωρίσματα ήταν κατειλημμένα. Ο άντρας όμως είπε: “Συμπατριώτες! Η κυβέρνηση έπεσε. Έχουμε νέα λαϊκή γερμανική κυβέρνηση!”»).