Οι δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ μόνο αυθόρμητες δεν είναι. Έχουν ένα σαφή στόχο: την επιστροφή σε «σκοτεινά χρόνια».
Μπορεί να καγχάζουμε, να εκνευριζόμαστε ή απλώς να μένουμε άφωνοι κάθε φορά που κάποια πρωτοφανής δήλωση βγαίνει από το στόμα του κατοίκου του Λευκού Οίκου. Απ’ ό,τι φαίνεται, ωστόσο, ο ίδιος –όπως και πάμπολλοι από τους οπαδούς του– καμία σημασία δεν δίνουν στους δικούς μας καγχασμούς, τον θυμό ή την αφωνία μας. Τι συμβαίνει λοιπόν; Γιατί ο Ντόναλντ Τραμπ συνεχίζει ακάθεκτος να προσβάλλει θεσμούς και ηγέτες, να γράφει στα παλιά του τα παπούτσια το διεθνές δίκαιο, να απαιτεί να του αποδοθούν βραβεία κάθε τύπου ή απλώς να αντιστρέφει κάθε γεγονός, παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως μοναδικό φορέα μιας υπεράνω κάθε γεγονότος «αλήθειας»; Ας προστρέξουμε: οι απανωτές δηλώσεις του που προκαλούν τον καγχασμό μας ή απλώς μας αφήνουν ενεούς, κάθε άλλο παρά αυθόρμητες είναι. Και κάθε άλλο παρά με καγχασμό, εκνευρισμό ή απλώς ως προσβολή προς την αισθητική μας πρέπει να τις αντιμετωπίζουμε. Γιατί οι «ηλίθιες», κατ’ εμάς, δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ ούτε αποτέλεσμα ενός «διαταραγμένου νου» είναι, ούτε πέφτουν τυχαία στο τραπέζι του δημόσιου –και συχνά και ιδιωτικού– διαλόγου.
Ο λόγος του Τραμπ υπονομεύει τα θεμέλια της Δημοκρατίας, ανατρέποντας τον ορθολογισμό
Στην πραγματικότητα πρόκειται για έναν πολύ επιμελώς σχεδιασμένο ρητορικό-πολιτικό λόγο, που ως κύριο στόχο έχει την ανατροπή του ορθολογικού τρόπου ερμηνείας της πραγματικότητας και την αποδόμηση της αλήθειας που προκύπτει από την ανάλυση των γεγονότων. Και αυτό δεν είναι ούτε «αθώο», ούτε και απλώς «λαϊκιστικό». Πηγαίνει πολύ πιο πέρα από αυτό που, εύκολα μάλλον, χαρακτηρίζουμε «λαϊκισμό»: ανατρέποντας τον ορθολογισμό υπονομεύει τα θεμέλια της Δημοκρατίας. Και αυτό δεν είναι απλώς «αφηρημένες» ή «φιλοσοφικές» σκέψεις: αποτελεί τη βάση για την παραγωγή μιας πολιτικής, που η νομιμοποίησή της δεν προκύπτει από τον ορθολογικό διάλογο, αλλά από τη συναισθηματική συσπείρωση γύρω από τον «λόγο του Ηγεμόνα», αντικαθιστά το επιχείρημα με τον μύθο, την κρίση με την πίστη και ανατρέπει οποιαδήποτε αρχή πάνω στην οποία στηρίζεται η νεωτερικότητα και τα κάθε λογής «κοινωνικά συμβόλαια» που προκύπτουν από αυτή. Με άμεσο αποτέλεσμα την επιστροφή σε «προνεωτερικές» λογικές που, στην εποχή μας πια, δεν αποτελεί απλώς ένα πισωγύρισμα: στην ουσία δημιουργεί ένα ιδεολογικό υπόβαθρο για την άσκηση μιας ολοκληρωτικού τύπου πολιτικής με νέο-φασιστικά χαρακτηριστικά – γύρω από την οποία είναι δυνατόν να συσπειρωθούν και πολλά, διαφορετικών προελεύσεων, πολιτικά προτάγματα.
Ας δούμε όμως μερικά χαρακτηριστικά του τραμπικού λόγου:
Καταρχάς, ο λόγος αυτός δεν αντιπαρατίθεται απλώς στα γεγονότα. Αμφισβητεί την ίδια την ιδέα πως υπάρχει κάποιο κοινό, επαληθεύσιμο, έδαφος. Πράγμα που σημαίνει πως η αλήθεια γίνεται «σχετική»: αληθινό είναι ό,τι επιβεβαιώνει το συναίσθημα, την ταυτότητα, την αίσθηση του «κατώτερου». Αποδομεί, με λίγα λόγια, την αλήθεια ως κοινή βάση συνεννόησης διαφορετικών –ακόμη και συγκρουόμενων– κοινωνικών ομάδων. Από την άποψη αυτή, ακόμη και ο ορθολογικός έλεγχος (το «fact-checking», π.χ.) καθίσταται πολιτικά ανίσχυρο.
Δεύτερον ο τραμπικός λόγος επενδύει, αποκλειστικά σχεδόν, στη συναισθηματική προσέγγιση έναντι της ανάλυσης. Ο λόγος του οργανώνεται γύρω από τον θυμό, την ειρωνεία, την προσβολή, χωρίς να διαθέτει λογική συνοχή. Από αυτή την άποψη ακόμη και οι αντιφατικές δηλώσεις του δεν λειτουργούν ως πρόβλημα στα αυτιά του ακροατηρίου του, αλλά ως απόδειξη της «αυθεντικότητας» αυτού που τις εκφέρει.
Τρίτον: προκρίνει τη λογική της «άμεσης, προσωπικής, εντολής» (τα γνωστά «προεδρικά διατάγματα») απέναντι στην ορθολογική προσέγγιση που προϋποθέτει χρόνο, διαδικασία, κανόνες και διαμεσολάβηση. Αποτέλεσμα: η απαξίωση των θεσμών (όπως η Δικαιοσύνη, ο Τύπος ή και η ίδια η επιστήμη) μέσω της προώθησης ενός λόγου «αντι-θεσμικής, μονοκρατορικής, εξουσίας».
Τέταρτο: ο λόγος του Τραμπ είναι «συστηματικός» και όχι «στιγμιαίος». Αποδεικνύεται δε, ακριβώς λόγω της συστηματικότητας του, πως είναι ικανός να κινητοποιεί ορισμένα κοινωνικά μορφώματα – ακόμη και αν δεν συνειδητοποιούν «στιγμιαία» τις επιπτώσεις του.
Πέμπτο και τελευταίο: με βάση τον τραμπικό λόγο δεν έχουμε απλώς «επιστροφή στην άγνοια». Βρισκόμαστε μπροστά σε μια ρήξη με τον ίδιο το Διαφωτισμό, μία από τις αρχές του οποίου είναι πως οι πράξεις, όπως και οι πολιτικές αποφάσεις, πρέπει να αιτιολογούνται με τρόπους κατανοητούς και ελέγξιμους. («Δεν χρειάζεται να καταλαβαίνεις, αρκεί να το νιώθεις», διατυμπανίζουν, στην ουσία, τα περισσότερα συνθήματά του). Με λίγα λόγια, η ρητορική του Τραμπ δεν αποτελεί απλώς «παρέκκλιση» από τον ορθολογισμό και τις αρχές του Διαφωτισμού: αποτελεί ξεκάθαρη επίθεση εναντίον τους.
Κι αν κάτι απ’ όλα αυτά είναι σωστό, τότε προκύπτει κα το κύριο σήμερα καθήκον μας: η υπεράσπιση του ορθολογισμού και των αρχών του Διαφωτισμού ως μοναδική ασπίδα προστασίας απέναντι στην επελαύνουσα ολοκληρωτική λαίλαπα επιστροφής σε κάποιους «σκοτεινούς χρόνους». Και αυτό ισχύει και διεθνώς –και πριν απ’ όλους για τη «γηραιά» ήπειρό μας- αλλά και για τον τόπο αυτό, κι ας μη διαθέτουμε (ακόμη) κάποιον Τραμπ.
11°
