1909: Η μετάβαση της Ελλάδας στον 20ό αιώνα

1909: πρόεδρος των ΗΠΑ ήταν ο Γουίλιαμ Ταφτ, λίγοι τον θυμούνται. Τον Απρίλιο ιδρύθηκε το Τελ-Αβίβ. Τα ρωσικά μπαλέτα του Ντιαγκιλέφ εμφανίστηκαν στο Παρίσι με 55 χορευτές, μεταξύ των οποίων ήταν ο Νιζίνσκι. Γεννήθηκε ο Φράνσις Μπέικον. Η Σουηδέζα Σέλμα Λάγκερλεφ βραβεύτηκε με το Νόμπελ της λογοτεχνίας. Τον Αύγουστο έγινε το Κίνημα στο Γουδί: η όχι και τόσο μυστική οργάνωση «Στρατιωτικός Σύνδεσμος» πραγματοποίησε στάση που άλλαξε την ιστορία της νεότερης Ελλάδας εγκαινιάζοντας τις παρεμβάσεις του στρατού στην πολιτική ζωή και, παραλλήλως, επιταχύνοντας τον εκσυγχρονισμό της.

Τον Ιούνιο του 1909, μπροστά στον φόβο πραξικοπήματος, η κυβέρνηση Δημητρίου Ράλλη προσπάθησε να διαλύσει τον Στρατιωτικό Σύνδεσμο με κύμα μεταθέσεων και παραπομπή δώδεκα αξιωματικών σε ανακριτικό συμβούλιο. Τα πνεύματα οξύνθηκαν και η εφημερίδα «Χρόνος» επετέθη εναντίον «της βουλευτικής φεουδαρχίας των κομματικών συμμοριών και των Αυλών», ζητώντας μεταρρυθμίσεις και απομάκρυνση από το στράτευμα του διαδόχου Κωνσταντίνου ― τότε ο Δημήτριος Ράλλης προχώρησε σε συλλήψεις. Η κατάσταση επιδεινώθηκε ακόμα περισσότερο όταν ο Θεόδωρος Πάγκαλος απελευθέρωσε, αυθαιρέτως, τους κρατουμένους αξιωματικούς Κωνσταντίνο Σάρρο και Ταμπακόπουλο: ο Ράλλης εξοργίστηκε και διέταξε επιφυλακή με δεκάδες νέες συλλήψεις. Έτσι τη νύχτα προς τη 15η Αυγούστου, ο Σύνδεσμος προχώρησε σε κίνημα, με επικεφαλής τον συνταγματάρχη του πυροβολικού Νικόλαο Ζορμπά, ο οποίος οργάνωσε την ένοπλη στάση στο στρατόπεδο της φρουράς στο Γουδί. Ο Ζορμπάς ήταν μετριοπαθής και αρκετά συντηρητικός ώστε να μην επιτρέψει στην εξέγερση να πάρει μορφή ανατροπής του πολιτεύματος, αλλά ο τότε νεαρός ανθυπολοχαγός Θεόδωρος Πάγκαλος είχε πιο φιλόδοξα σχέδια. Επισήμως, το πρόγραμμα του Συνδέσμου απέκλειε την καθεστωτική αλλαγή, τη δικτατορία, τη συνταγματική τροποποίηση ή την κατάργηση της κυβέρνησης. Ζητούσε την απομάκρυνση του διαδόχου Κωνσταντίνου και των «βασιλοπαίδων» από το στράτευμα προτείνοντας τη στρατιωτική αναδιοργάνωση. Τους όρους των επαναστατών αποδέχθηκε ο Κυριακούλης Μαυρομιχάλης, που σχημάτισε κυβέρνηση μετά την παραίτηση του Ράλλη∙ τότε ο Ζορμπάς διέταξε τις επαναστατημένες μονάδες να επιστρέψουν στις θέσεις τους. Ωστόσο, στις 14 Σεπτεμβρίου, ένα συλλαλητήριο των συντεχνιών της Αθήνας και του Πειραιά έδειξε ότι ο κόσμος στήριζε τον Σύνδεσμο, πράγμα που ανησύχησε τα πολιτικά κόμματα, το Παλάτι και τις ξένες δυνάμεις. Από την ενθρόνιση του Γεωργίου Α΄ το 1863 μέχρι το 1909, δηλαδή για 46 χρόνια, δεν είχε σημειωθεί άμεση ανάμειξη του στρατού στη πολιτική. Ακολούθησε κρίση και αδιέξοδο που πήρε τέλος όταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο επαναστάτης του Θερίσου, κατέφτασε στον Πειραιά με διάθεση συμφιλίωσης και μεταρρυθμίσεων. Ο Βενιζέλος ίδρυσε το Κόμμα των Φιλελευθέρων και έκανε τις απαραίτητες διαβουλεύσεις για την προκήρυξη εκλογών και την εξομάλυνση της κατάστασης.

Ο Σωτήρης Ριζάς αφηγείται τα γεγονότα του 1909 και το πώς οδήγησαν στη Μεγάλη Ιδέα εν μέσω Βαλκανικών Πολέμων και Πρώτου Παγκοσμίου. Αν και υπάρχει πλούσια (και αντιφατική) βιβλιογραφία για τα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα και ιδιαίτερα για την περίοδο του Ελευθέριου Βενιζέλου, οι περισσότεροι σημερινοί αναγνώστες έχουν άγνοια για τα πολιτικά μας πάθη και την τρομερή κινητικότητα των μαζών στην αρχή του 20ού αιώνα. Από το βιβλίο «1909: Η μετάβαση της Ελλάδας στον 20ό αιώνα» γίνεται φανερή η μεγάλη πρόοδος που σημείωσε η Ελλάδα στην κατεύθυνση του κράτους δικαίου, αλλά και οι ελλείψεις, τα αποτελέσματα της ατολμίας και του συντηρητισμού που ανέβαλαν τη διευθέτηση προβλημάτων όπως το γλωσσικό, η ανακατανομή της γης, ο περιορισμός των εξουσιών του Παλατιού. Το βιβλίο, που εντάσσεται σε μια σειρά όπου ιστορικοί αναλύουν διάφορες χρονιές της ιστορίας μας, φωτίζει τα ρήγματα της ελληνικής κοινωνίας που προκάλεσαν ένα διχασμό τον απόηχο του οποίου βιώνουμε ακόμα και σήμερα.