Οι απίθανες ιστορίες του εμβληματικού Eugenio Barba

Σημαντικός. Εμβληματικός. Πρωτοπόρος. Τα επίθετα που μπορούν να συνοδέψουν το όνομά του είναι πολλά. Και ακούγονται σε κάθε πόλη που αγαπά το θέατρο. Θα ήταν δίκαιο λοιπόν το να προσφωνήσουμε τον Eugenio Barba ως έναν από τους μεγαλύτερους εν ζωή θεατρανθρώπους. Θα ήταν εξίσου αλήθεια, ωστόσο, εάν μετά από αυτή τη συνέντευξη παραδεχόμουν ότι ο Eugenio Barba είναι ένας δεινός συνομιλητής με ιστορίες που θα μπορούσαν, ή μάλλον θα έπρεπε, να αποτελούν έμπνευση όχι μόνο για τους καλλιτέχνες αλλά και για όλους όσοι κάπου, κάπως, κάποτε βρεθήκαμε σε ένα εχθρικό προς εμάς περιβάλλον.

Η επίσκεψη του Eugenio Barba –για πρώτη φορά– στην Αθήνα για ένα διήμερο masterclass που διοργανώθηκε από το Εθνικό Θέατρο και την εταιρεία παραγωγής «Texnis» Οργάνωση Θεάματος ήταν η αφορμή για να πραγματοποιηθεί η παρακάτω συνέντευξη. Μακάρι τα λόγια του Eugenio να αποτελέσουν την αιτία για να αφήσουμε λίγο τις ευθύνες των άλλων, να ασχοληθούμε με τις δικές μας και να ανθίσουμε.

Odin Theatret
«Είμαι ένας Ιταλός που μετανάστευσε το 1954 στη Νορβηγία». Δούλεψε ως οξυγονοκολλητής και ως ναύτης για πολλά χρόνια, δουλειές που έκανε παράλληλα με το πανεπιστήμιο. Το 1960 μια υποτροφία για σπουδές στη σκηνοθεσία θεάτρου τον έστειλε στην Πολωνία. «Πολλά χρόνια αργότερα, επέστρεψα στο Όσλο αλλά δεν μπορούσα να βρω δουλειά σε κανένα επαγγελματικό θέατρο. Έτσι λοιπόν επικοινώνησα με τη δραματική σχολή της πόλης και ζήτησα τη λίστα με τα ονόματα των μαθητών που δεν έγιναν αποδεκτοί». Με τέσσερις από αυτούς ξεκίνησε το «Odin Theatret», το οποίο «στην αρχή δεν ήταν παρά ένα ερασιτεχνικό θέατρο».

Ο ρατσισμός και η μεγάλη απόφαση
Όσο εργαζόταν ως ναύτης στη Νορβηγία, ο κόσμος τον αντιμετώπιζε ως τον μετανάστη από τη Νότια Ευρώπη. «Εκείνη την περίοδο βίωσα αρκετά περιστατικά ρατσισμού και έβλεπα το θέατρο σαν το καταφύγιό μου. Σαν τον χώρο όπου φορώντας τη μάσκα του ρόλου μου θα μπορούσα να κρύψω την εθνικότητά μου». Εκείνη την περίοδο αποφάσισε ότι θέλει να γίνει σκηνοθέτης. «Μέχρι σήμερα πιστεύω ακράδαντα ότι το θέατρο είναι το καταφύγιο των ανθρώπων που για οποιονδήποτε λόγο θέλουν να το σκάσουν από τη ζωή τους για λίγο ή για πολύ». Όταν ξεκίνησε φαινόταν αδύνατο να δουλέψει ως σκηνοθέτης, καθώς ήταν διαφορετικός, από μια άλλη χώρα. «Τελικά τα κατάφερα και έφτιαξα και δικό μου θέατρο έτσι ώστε να μην εξαρτώμαι από τους άλλους».

Στην Ινδία
Το 1963 βρέθηκε στην Ινδία. «Πέρασα αρκετούς μήνες εκεί και τυχαία, ανακάλυψα στοn Νότο, τον χορό Kathakali. Σε αντίθεση με τους Ιάπωνες, τους Κινέζους ή τους Μπαλινέζους που είχαν πολλές παραδοσιακές περφόρμανς, στη Δύση δεν υπήρχαν καν οι πληροφορίες πάνω σε οποιοδήποτε αντίστοιχο θεατρικό είδος». Η ανακάλυψη του Kathakali τον άγγιξε πάρα πολύ καθώς τον υποχρέωσε να θέσει στον εαυτό του το ερώτημα «Γιατί με εντυπωσιάζει τόσο μια περφόρμανς παρόλο που δεν καταλαβαίνω τη γλώσσα της, δεν μπορώ να τη συνδέσω με την ιστορία της και αγνοώ παντελώς τις υποκριτικές συμβάσεις που εκείνη ακολουθεί;» Αυτό το ερώτημα τον οδήγησε πολλά χρόνια αργότερα στο να καλλιεργήσει το έδαφος πάνω στο οποίο θα ανθίσει η «Ανθρωπολογία του θεάτρου», δηλαδή η συγκριτική μελέτη των βασικών αρχών της υποκριτικής στα διάφορα είδη ερμηνειών που αυτή περιλαμβάνει.

Ο Τερζόπουλος, ο Κουν, ο Φωτόπουλος
Το 1980 συναντά τον Κάρολο Κουν και τον Διονύση Φωτόπουλο στο Αμβούργο παρακολουθώντας μια παράστασή τους. Λίγα χρόνια αργότερα, σφίγγει το χέρι του Θεόδωρου Τερζόπουλου. Εντυπωσιάζεται τόσο από τις παραστάσεις του όσο και από τις παιδαγωγικές του μεθόδους στις οποίες μάλιστα αναγνωρίζει μεγάλη «μεταδοτικότητα». «Αυτοί είναι οι μόνοι τρεις Έλληνες καλλιτέχνες που έχω συναναστραφεί και οι οποίοι έχουν την απόλυτη εκτίμησή μου.

Το μέλλον
Δεν ανησυχεί για το μέλλον του θεάτρου. Ούτε τον ανησυχούσε ποτέ. «Πιστεύω ότι κάθε γενιά ήταν, είναι και θα είναι πάντα ικανή να βρει λύσεις στα προβλήματα και τις προκλήσεις που θα βρεθούν μπροστά της». Η εμφάνιση του κορωνοϊού στη ζωή μας αλλά και στη σκηνή, φυσικά, τον προβλημάτισε, ωστόσο μέσα σε όλη αυτή την καταστροφή, νιώθει και θέλει να είναι αισιόδοξος.

«Δίχως αμφιβολία θα υπάρξει μια μεγάλη περίοδος με δυσκολίες, επιπλοκές, ταλαιπωρίες. Όμως η ιστορία των επαγγελμάτων μας μάς έχει διδάξει ότι οι ηθοποιοί πάντοτε βρίσκουν το σθένος να παλέψουν και να επικρατήσουν».

Το online θέατρο και η ναζιστική κατοχή
«Το θέατρο δεν έχει ανάγκη να σωθεί. Γιατί το θέατρο είναι οι άνθρωποι που το κάνουν, γυναίκες και άντρες. Οπότε όσο αυτοί πολεμάνε γι’ αυτό, δεν χρειάζονται τρίτοι. Υπάρχουν καταστάσεις, όπως αυτή που βιώσαμε, όπου λόγω ανωτέρας βίας δεν γινόταν να παίξουμε. Στην Πολωνία, την εποχή της ναζιστικής κατοχής, όλα τα θέατρα ήταν κλειστά. Ωστόσο αυτή η απαγόρευση δεν αποθάρρυνε τους ηθοποιούς από το να δίνουν παραστάσεις μέσα σε εκκλησίες ή σπίτια. Οι διαδικτυακές παραστάσεις σε σινεμά ή τηλεόραση είναι οι «αναγκαστικές» παραστάσεις της δικής μας εποχής.Το ζωντανό θέατρο αυτή τη στιγμή αποτελεί μειονότητα, όμως συνεχίζει να υπάρχει και αυτό γιατί οι άνθρωποι είμαστε ζώα που έχουν ανάγκη από παραστάσεις, έθιμα και τελετές, θρησκευτικές και ψυχαγωγικές».

Kinesis
«Χωρίς το σώμα ο θεατής δεν μπορεί να παρακολουθήσει και πολλά πράγματα. Ας μην ξεχνάμε ότι η λέξη θέατρο προκύπτει από την ελληνική “θέομαι”. Η τέχνη του ηθοποιού είναι να εντείνει με όποιον τρόπο μπορεί τη φαντασία μέσα στην πραγματικότητα που ο θεατής βλέπει στη σκηνή».

Στο ντιβάνι της υποκριτικής
«Το θέατρο είναι ένα επάγγελμα, όχι ψυχοθεραπεία. Το θέατρο είναι μια τέχνη κατά την οποία, όπως συμβαίνει με τους περισσότερους κλάδους, η αφοσίωση σε συνδυασμό με την τεχνογνωσία χτίζουν το βιογραφικό σου. Το θέατρο αυτό καθεαυτό έχει ως στόχο να ψυχαγωγεί τους θεατές του. Ο καθένας από εμάς προσπαθεί να πετύχει αυτό τον σκοπό προσθέτοντας σε αυτόν μια ακόμη διάσταση και αξία η οποία μπορεί να είναι μετασχηματιστική ή ολοκληρωμένη, κριτική ή θρησκευτική, πολιτική ή πνευματική.

Ο Jerzy Grotowski και μια ερμηνεία για το τι είναι θέατρο
Για τρία χρόνια, από το 1961 μέχρι το 1964, ο Eugenio βρέθηκε στην ομάδα του μεγάλου Πολωνού θεατρικού σκηνοθέτη και θεωρητικού Jerzy Grotowski. «Όταν συνεργαστήκαμε, ο Jerzy ήταν παντελώς άγνωστος. Είχαμε την ίδια ηλικία και για μένα ήταν ένας νέος σκηνοθέτης που ψάχνει τον δικό του δρόμο φροντίζοντας να πηγαίνει ενάντια στο αναγνωρισμένο και το κοινώς αποδεκτό για το επάγγελμά μας. Ήταν παράδειγμα». Το 1963 έγραψε για τον Grotowski ένα βιβλίο στα ιταλικά και τα ουγγρικά με τίτλο «Αναζητώντας το χαμένο θέατρο». Δέκα χρόνια μετά, σταμάτησε να ανεβάζει παραστάσεις. «Αυτό σήμαινε ότι δεν τον ενδιέφερε πλέον να ασχοληθεί με τους θεατές και κατ’ επέκταση ήταν και η αιτία να χωριστούν οι δρόμοι μας, μια και για μένα το θέατρο υπάρχει μόνο όσο υπάρχουν θεατές». Μέχρι και τον θάνατο του Jerzy Grotowski το 1999, αυτός και ο Eugenio ήταν σε επαφή ως δύο καλοί φίλοι.

Η πρώτη παράσταση που είδε: Ήταν δεκαπέντε χρονών, όταν η μητέρα του τον πήγε να δει το «Συρανό ντε Μπερζεράκ» σε σκηνοθεσία Έντμοντ Ρόσταντ. «Στις πρώτες δύο πράξεις ένιωθα αφόρετη βαρεμάρα ώσπου μια άμαξα με ένα ζωντανό άλογο εμφανίστηκαν στη σκηνή. Ήταν ένα σοκ για μένα. Κάτι μοναδικό συνέβη τότε στο μυαλό μου και με έκανε να θέλω να ζήσω την δική μου παράσταση».

Ο ταλαντούχος κύριος ηθοποιός
«Έχω δουλέψει και έχω αποκτήσει όλη την εμπειρία μου δίπλα σε ηθοποιούς που είχαν ταλέντο αλλά δεν κατάφεραν να μπουν στη δραματική σχολή. Για μένα είναι σημαντικό κάποιος να διαθέτει ποιότητες όπως επιμονή, αντοχή, υπομονή, ταπεινοφροσύνη. Για περισσότερα από πενήντα χρόνια οι ηθοποιοί μου καταφέρνουν χάρη σε αυτές τις συμπεριφορές να δίνουν μια καλλιτεχνική ένταση και ένα κύρος στο Odin Theatret».