«Το Νέο Πείραμα Φυλάκισης του Στάνφορντ» επιστρέφει στο Νetflix

Φτηνό λαϊκό θέαμα τα παντός είδους ριάλιτι που κατακλύζουν τις πλατφόρμες και κυρίως το Netflix, αλλά και αυτά φαίνεται πως έφτασαν στα όρια την έμπνευση των παραγωγών τους, οι οποίοι σκέφτηκαν να «ξεθάψουν» τη φρικώδη υπόθεση του ψυχολογικού πειράματος του πανεπιστημίου Στάνφορντ, αλλά… από την ανάποδη. Έτσι κι αλλιώς το πείραμα του καθηγητή ψυχολογίας Φίλιπ Ζιμπάρντο (1971), που μοίρασε ρόλους φυλακισμένων και δεσμοφυλάκων στους φοιτητές του, κλείνοντάς τους σε πραγματική φυλακή για να μελετήσει τις ψυχολογικές επιπτώσεις που επιφέρει στη συμπεριφορά του ανθρώπου ο ρόλος του εξουσιαστή ή του εξουσιαζόμενου, επικρίθηκε από την επιστημονική κοινότητα, και τα αποτελέσματά του ουδέποτε θεωρήθηκαν έγκυρα.

Άλλωστε αποδείχθηκε ότι ο ίδιος ο Ζιμπάρντο είχε κατευθύνει με ψυχολογικά τερτίπια τους «δεσμοφύλακες» φοιτητές να έχουν ξεσπάσματα σαδιστικής βίας. Αυτό το απάνθρωπο πείραμα βέβαια ενέπνευσε τα ριάλιτι εγκλεισμού, ενώ οι απολαύσεις της τηλεηδονοβλεψίας κατέλυσαν κάθε έννοια ιδιωτικότητας και σεβασμού της ανθρώπινης αξίας, ανατρέποντας και αυτούς τους κανόνες της ενημέρωσης. Φαίνεται όμως πως, σε μια εποχή που η ανάγκη της επιβίωσης σε όλο και πιο δύσκολες συνθήκες –οικονομικές, περιβαλλοντικές, εργασιακές– θέτει σε αμφισβήτηση ολόκληρο τον πολιτισμό των αξιών όπως διαμορφώθηκε στον μεταπολεμικό κόσμο, ακόμη και τα ριάλιτι ανέκρουσαν πρύμναν και συντονίζονται με τις κοινωνικές επιταγές της αποθέωσης του συναισθήματος και της ειρηνικής συναδέλφωσης.

Έτσι το «Νέο πείραμα φυλάκισης του Στάνφορντ» στο Νetflix καταλήγει σε ένα είδος χολιγουντιανού μελό με χάπι εντ. Όλοι ενωμένοι, δεσμοφύλακες και φυλακισμένοι, ζητούν την απελευθέρωσή τους. Έτσι, αντί για το πείραμα του δρος Ζιμπάρντο, μάλλον καταλήγει να επιβεβαιώνει τις αισιόδοξες προβλέψεις του βιβλίου που γράφτηκε για να το καταρρίψει από τον Ολλανδό ιστορικό και δημοσιογράφο Ρούτγκερ Μπρέγκμαν, με τίτλο στα ελληνικά «Ανθρωπότητα: Μια απροσδόκητα αισιόδοξη ιστορία». Ο Μπρέγκμαν, μάλιστα, μέσα από αληθινά παραδείγματα ομαδικής συνύπαρξης, προωθεί την πολύ ανακουφιστική άποψη ότι οι άνθρωποι είναι από τη φύση τους καλοί, έντιμοι και αλτρουιστές, προγραμματισμένοι να συνεργάζονται.

Εντάξει, μην τρελαθούμε, για ριάλιτι μιλάμε, και μάλιστα φτηνής αισθητικής, με φωτισμό κρεοπωλείου, σε μια απομίμηση φυλακής, με «παίκτες» που περιφέρονται φορώντας κίτρινες στολές οι φυλακισμένοι και με γιλέκα και οπλισμένοι με γκλομπ οι δεμοφύλακες, ενώ όλοι επιδίδονται σε συζητήσεις που η ευφυΐα δεν είναι το κύριο χαρακτηριστικό τους. Η σύνδεση με το πείραμα του Στάνφορντ αφορά μάλλον το μάρκετινγκ, επειδή πρόκειται για πολύ γνωστή υπόθεση και επειδή υπόσχεται κάπως ακραίο θέαμα βίας. Άλλωστε, προς επίρρωση των συμπερασμάτων του Ζιμπάρντο, υπάρχει άφθονο θεωρητικό υλικό από τον Χομπς μέχρι τον Φρόιντ και τον Χαράρι με τον «Homo economicus», που υποστηρίζουν ότι ο άνθρωπος είναι εγωιστής, άγριος και ο πολιτισμός απλώς καλύπτει την τάση του για θηριωδίες.

Πάντως αυτός ο «πολιτισμός» των κανόνων, της αγωγής, του συναισθήματος υποτίθεται ότι βλέπουμε στο τέλος να «νικάει» στο ριάλιτι του Netflix. Φυσικά με την κατάλληλη διαμόρφωση του κάστινγκ και του σεναρίου. Γιατί δεν υπάρχει τηλεοπτικό προϊόν χωρίς αυτά. Τη συμπεριφορά των 30 ατόμων, που κλείνονται σ’ ένα είδος φυλακής για 14 μέρες, παρατηρούν και σχολιάζουν μια συμπεριφορική ψυχολόγος, ένας δημοσιογράφος βραβευμένος με Πούλιτζερ κι ένας αληθινός, επί 30 χρόνια δεσμοφύλακας για να προσφέρει την εμπειρία. Φυσικά υπάρχει η επιτήρηση, η διάφανη καθημερινότητα «πειραματόζωων» και όλα όσα καθιέρωσαν την «κοινοτοπία του κακού» των ριάλιτι. Υπάρχει όμως η κρίσιμη «ανατροπή» στο σενάριο, που είναι η αλλαγή ρόλων. Οι δεσμοφύλακες γίνονται φυλακισμένοι, ενώ οι φυλακισμένοι, και μάλιστα οι πιο «ζωηροί», γίνονται δεσμοφύλακες. Ο «μάγκας» της ομάδας δεν αντέχει την ανατροπή και φεύγει από το ριάλιτι φωνάζοντας «Ανανάς». Είναι το συνθηματικό που τους έδωσε η παραγωγή για την αποχώρηση. Κωμωδία.

Μετά μένουν οι καλοί, που χαλαρώνουν σιγά σιγά κι αρχίζουν να εφαρμόζουν ένα είδος αυτοδιοίκησης και στο τέλος όλοι ενωμένοι και με σύνθημα του τύπου «people have the power» συμφωνούν να φύγουν και αγκαλιασμένοι φωνάζουν «Ανανάς! Ανανάς!». Όπως κι αν το δεις, πέρα απ’ την πλάκα, υποταγή στην επιτήρηση με εμπορικούς στόχους είναι όλο αυτό, όπως όλα τα ριάλιτι, και έξοδος δεν υπάρχει.