Το Sympan του Κοσμά Καραβά: Ένας κόσμος πίσω από μια πόρτα του Πειραιά

Κυριακή απόγευμα στο λιμάνι του Πειραιά, επιστρέφοντας από την Ύδρα, πριν κατευθυνθούμε προς τον σταθμό, αποφασίζουμε να αφήσουμε για λίγο τους κεντρικούς δρόμους και να περιηγηθούμε στα στενά πίσω από το λιμάνι. Χρειάζονται μόλις έξι ή επτά λεπτά για να αλλάξει η εικόνα της πόλης. Η κίνηση του λιμανιού υποχωρεί, τα πλοία χάνονται πίσω από τα κτίρια και μπροστά μας εμφανίζονται παλιές αποθήκες, εργαστήρια, μικρές κατοικίες και δρόμοι που κουβαλούν ακόμη τις ιστορίες των ανθρώπων που δούλεψαν εδώ.

Συναντάμε μια μικρή παρέα επισκεπτών, οι οποίοι φαίνεται να αναζητούν έναν καινούργιο χώρο όπου πρόκειται να μείνουν. Μας ρωτούν αν γνωρίζουμε πού ακριβώς βρίσκεται, θεωρώντας προφανώς ότι ξέρουμε καλύτερα τη γειτονιά. Δεν γνωρίζουμε, όμως από την περιγραφή τους για ένα κτίριο κρυμμένο μέσα στα στενά γεννιέται η περιέργεια. Έτσι, καθώς συνεχίζουν την αναζήτησή τους τούς ακολουθούμε, περισσότερο για να δούμε πού θα καταλήξουν παρά από βεβαιότητα για το τι πρόκειται να συναντήσουμε.

Έξω από μια βιομηχανική πρόσοψη κατοικίας των αρχών του περασμένου αιώνα, όπως μαθαίνουμε αργότερα, σταματούν. Περνώντας την είσοδο, ο θόρυβος της πόλης μοιάζει να χαμηλώνει. Μπαίνουμε σε έναν χώρο με εμφανή τα σημάδια της βιομηχανικής του καταγωγής, σύγχρονο design, έργα τέχνης, μια ανοιχτή κουζίνα και, πιο μέσα, μια όμορφη αυλή. Εκεί συναντάμε τον Κοσμά Καραβά, που μας συστήνεται και, μετά από δική μας προτροπή, μας ξεναγεί στον χώρο που ονομάζεται Sympan.

Και η επιλογή του ονόματος δεν είναι τυχαία. «Περιλαμβάνει όλο αυτό που έχω ζήσει», μας αναφέρει στο ξεκίνημα της ξενάγησης. Το Sympan θα μπορούσε εύκολα να παρουσιαστεί ως μια ακόμη επένδυση φιλοξενίας στον ανερχόμενο Πειραιά. Διαθέτει, άλλωστε, δωμάτια σχεδιασμένα με σύγχρονη αισθητική, άνεση και διακριτική πολυτέλεια. Μόνο που τα δωμάτια αποτελούν ένα μικρό μέρος της ιστορίας, το υπόλοιπο απλώνεται στο ισόγειο, στους κοινόχρηστους χώρους, στην τέχνη, στη γαστρονομία και, κυρίως, στην πρόθεση να δημιουργηθεί ένας τόπος ανοιχτός στους κατοίκους και στους επισκέπτες της πόλης.

Το Sympan δεν είναι απλώς ένα ακόμη βήμα του Κοσμά Καραβά. Είναι η συμπύκνωση μιας προσωπικής διαδρομής και η προέκταση ενός οικοσυστήματος που εκείνος δημιουργεί εδώ και δεκαετίες γύρω από το λιμάνι, στην ιστορική βιομηχανική γειτονιά του Αγίου Διονυσίου.

Πειραιάς: Το λιμάνι ως προέκταση της ψυχής

Ο Κοσμάς Καραβάς είναι Πειραιώτης, μεγαλωμένος στη Δραπετσώνα, με γονείς Μικρασιάτες. Ο πατέρας του, εργάτης αρχικά και τεχνίτης πλακιδίων αργότερα, τον έπαιρνε συχνά μαζί του. Θυμάται να πηγαίνουν στον σταθμό του Αγίου Διονυσίου, από όπου αναχωρούσαν τα τρένα με τους Έλληνες μετανάστες για τη Γερμανία. Οι μηχανοδηγοί τον γνώριζαν με το μικρό του όνομα και, καθώς το τρένο πλησίαζε, τον έβλεπαν από μακριά και τον χαιρετούσαν. Ένας σταθμός που, όπως θυμάται, εκεί πάνω στη γέφυρα χώριζε τον «καλό» Πειραιά από τον ρεμπέτικο και τον πιο υποβαθμισμένο. Πριν το σχολείο, πατέρας και γιος πήγαιναν και στο λιμάνι. Κάθονταν απέναντι από τα πλοία χωρίς να μιλούν. «Απλώς βλέπαμε τα πλοία να μπαίνουν και να φεύγουν. Και μετά με πήγαινε στο σχολείο», θυμάται.

Εδώ τίποτα δεν ξεκινά από το μηδέν. Όλα πατούν πάνω σε κάτι που προϋπήρχε

Οι εικόνες, οι ήχοι, οι μουσικές και το ηχόχρωμα της περιοχής χαράχτηκαν μέσα του. Έγιναν το υλικό από το οποίο, χρόνια αργότερα, θα άρχιζε να δημιουργεί. Ο πατέρας του είναι και ο λόγος για τον οποίο ασχολήθηκε επαγγελματικά με τα πλακάκια, ενώ αργότερα πέρασε σταδιακά στα κεραμικά, στα υλικά δαπέδου και τοίχου, στην αρχιτεκτονική επιφανειών, στο design και στη διακόσμηση. Η σχετική εταιρεία δραστηριοποιείται στην περιοχή εδώ και περίπου τρεις δεκαετίες, στεγασμένη και αυτή σε βιομηχανικό κτίριο του λιμανιού. Η επαγγελματική σχέση με τα υλικά, τις υφές και την κατασκευή εξελίχθηκε σταδιακά σε μια ευρύτερη σχέση με την αρχιτεκτονική, το design και την τέχνη.

Το Sympan σε ένα κτίριο που θυμάται

Το κτίριο του Sympan εκτιμάται ότι κατασκευάστηκε σε διαφορετικές φάσεις, περίπου μεταξύ 1905 και 1910. Στο πέρασμα των δεκαετιών λειτούργησε ως κατοικία, καφενείο, ταβέρνα, αποθήκη, μηχανουργείο και χυτήριο. Στους επάνω χώρους υπήρχαν γραφεία, αλλά και δωμάτια όπου έμεναν εργάτες του μηχανουργείου. Σε τμήμα του κτιρίου κατασκευάζονταν μικρές μηχανές για τα πλοία, ενώ για ένα διάστημα φέρεται να πρόσφερε καταφύγιο και σε γυναίκες που εργάζονταν στην ευρύτερη περιοχή του λιμανιού και δεν είχαν πού να μείνουν. Κάθε νέα χρήση άφηνε το δικό της αποτύπωμα, δημιουργώντας διαδοχικές στρώσεις μνήμης που παραμένουν ορατές μέχρι σήμερα. Οι τοίχοι του έχουν συγκρατήσει ίχνη από μηχανές, σώματα, εργασία, θόρυβο και σιωπές. Το ενδιαφέρον του δεν ήταν να εξαφανίσει αυτή τη μνήμη κάτω από μια στιλπνή ανακαίνιση, αλλά να επιτρέψει στο κτίριο να αποκτήσει νέα χρήση, χωρίς να απολέσει τον χαρακτήρα του. «Εδώ τίποτα δεν ξεκινά από το μηδέν», αναφέρει το μανιφέστο του Sympan. «Όλα πατούν πάνω σε κάτι που προϋπήρχε».

Αυτή η αρχή καθορίζει και τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίστηκε η αποκατάσταση. Η βιομηχανική αισθητική δεν χρησιμοποιήθηκε ως διακοσμητικό τέχνασμα. Παραμένει οργανικό μέρος της ταυτότητας του κτιρίου. Τα παλιά υλικά συνομιλούν με το σύγχρονο design, όχι για να αναπαραστήσουν νοσταλγικά το παρελθόν, αλλά για να το συνδέσουν με το παρόν. Στο ισόγειο λειτουργεί ένας υβριδικός, ανοιχτός χώρος, προσβάσιμος στο κοινό από το πρωί έως το βράδυ. Περιλαμβάνει μια «πειραματική γκαλερί», όπως την περιγράφει ο Κοσμάς Καραβάς, το καφενείο, την κουζίνα και την εσωτερική αυλή.

Στην καρδιά της φιλοσοφίας του βρίσκεται το Load / Unload, μια ιδέα που δανείζεται τη λογική του ίδιου του λιμανιού. Όπως τα πλοία φτάνουν, φορτώνουν, ξεφορτώνουν και αναχωρούν, έτσι και το Sympan λειτουργεί μέσα από διαδοχικούς κύκλους. Designers, καλλιτέχνες και δημιουργοί φέρνουν έργα, αντικείμενα, εγκαταστάσεις και ιδέες, τα οποία παραμένουν στον χώρο για περίπου 25 ημέρες, συνοδεύονται από παρουσιάσεις, συζητήσεις, performances και άλλες δράσεις και στη συνέχεια αποχωρούν, αφήνοντας τη θέση τους στην επόμενη δημιουργική ενότητα. Τίποτε δεν προορίζεται να μείνει μόνιμα. Κάθε κύκλος αλλάζει τον χώρο και ταυτόχρονα αλλάζει από τον ίδιο τον χώρο, καθώς οι επισκέπτες, οι δημιουργοί και οι φιλοξενούμενοι συνδιαμορφώνουν καθημερινά την εμπειρία. Αυτό που παραμένει δεν είναι τα εκθέματα, αλλά το αποτύπωμα που αφήνουν στις σχέσεις, στις συναντήσεις και στη συλλογική μνήμη. Με αυτόν τον τρόπο, το Sympan επιδιώκει να λειτουργεί ως ένα διαρκώς εξελισσόμενο «λιμάνι» δημιουργίας, όπου οι ιδέες βρίσκονται σε συνεχή κίνηση, όπως ακριβώς συνέβαινε διαχρονικά με τους ανθρώπους και τα αγαθά που περνούσαν από τον Πειραιά.

Το καφενείο βρίσκεται στον πυρήνα αυτής της καθημερινής λειτουργίας. Η λέξη χρησιμοποιείται συνειδητά. Δεν πρόκειται για εστιατόριο που διεκδικεί γαστρονομικές περγαμηνές, αλλά για έναν σύγχρονο τόπο συνάντησης εμπνευσμένο από τα καφενεία των εργατών και των ναυτικών του παλιού λιμανιού. Εκεί όπου κάποτε κάποιος μπορούσε να πιει καφέ ή ούζο από το πρωί και να συνοδεύσει το ποτό του με λακέρδα, παξιμάδι και ελιές, το Sympan προτείνει μια απλή, δωρική εκδοχή της ίδιας κουλτούρας. Μικροί και μεγάλοι δίσκοι με προϊόντα που παραπέμπουν στις κοινότητες που κατοίκησαν τον Πειραιά Μανιάτες, Κρητικούς, Δωδεκανήσιους. Χειροποίητο ψωμί, αυγά, τυριά, πίτες ημέρας, πατάτες φούρνου, σύγκλινο, μαριναρισμένος γαύρος, σκουμπρί, ελιές, κάπαρη, ούζο, ρακή και κρασί.

Η γαστρονομία δεν αντιμετωπίζεται εδώ ως αυτοσκοπός, αλλά ως ένας ακόμη τρόπος επικοινωνίας. Η αυλή, εμπνευσμένη από τις παλιές πειραϊκές αυλές όπου οι κάτοικοι μοιράζονταν ένα μέρος της καθημερινότητάς τους, προσφέρει το φυσικό αντίβαρο στην τραχιά υλικότητα του κτιρίου. Ένα ήσυχο αστικό καταφύγιο, κατάλληλο για συναντήσεις, εγκαταστάσεις και μικρές υπαίθριες δράσεις.

Περισσότερο από μια επένδυση

Υπάρχει, φυσικά, και η διάσταση της επένδυσης. Ένα παλιό βιομηχανικό ακίνητο ανακαινίστηκε, απέκτησε νέες χρήσεις και εντάχθηκε σε μια περιοχή που τα τελευταία χρόνια συγκεντρώνει αυξανόμενο ενδιαφέρον. Ωστόσο, στην περίπτωση του Sympan, η επένδυση αποτελεί το μέσο και όχι τον τελικό σκοπό. Η αξία του βρίσκεται στην ικανότητά του να ενεργοποιεί σχέσεις. Ανάμεσα στους κατοίκους και στους επισκέπτες, στους καλλιτέχνες και στο κοινό, στη μνήμη του λιμανιού και στη σύγχρονη δημιουργία. Η διαμονή αντιμετωπίζεται ως συνέχεια της εμπειρίας του ισογείου. Ο επισκέπτης δεν έρχεται μόνο για να κοιμηθεί, αλλά για να παραμείνει μέσα στη ροή του χώρου, να γνωρίσει τη γειτονιά, να παρακολουθήσει μια δράση και να γίνει, έστω προσωρινά, μέρος μιας κοινότητας.

Το οικοσύστημα του Πειραιά

Το Sympan συμπληρώνει το οικοσύστημα που ο Κοσμάς Καραβάς έχει οικοδομήσει στον Πειραιά. Το Piree, σε ένα ακόμη βιομηχανικό κτίριο της οδού Κάστορος, λειτουργεί ως γκαλερί και τόπος πολιτιστικών ή ιδιωτικών εκδηλώσεων. Το Lab Piree αποτελεί τη δημιουργική και επαγγελματική βάση γύρω από τα υλικά, την αρχιτεκτονική και το design. Η Gonia, στο κέντρο της Αθήνας, στα Εξάρχεια, προσθέτει τη δική της ταυτότητα στο δίκτυο. Το Sympan έρχεται τώρα να ενώσει όλες αυτές τις διαδρομές: εργασία, τέχνη, φιλοξενία, φαγητό και καθημερινή ζωή.

Πίσω από αυτή τη διαδρομή διαμορφώνεται και ένα ευρύτερο όραμα για την περιοχή του Αγίου Διονυσίου. Η σταδιακή αξιοποίηση παλαιών βιομηχανικών κτιρίων, με σεβασμό στην ιστορία τους και με νέες χρήσεις που συνδέουν τον πολιτισμό, το design, τη φιλοξενία και την επιχειρηματικότητα, φιλοδοξεί να δημιουργήσει έναν άτυπο δημιουργικό πυρήνα, ένα είδος Design District στον Πειραιά.

Η προοπτική αυτή δεν στηρίζεται μόνο στην ανακαίνιση μεμονωμένων κτιρίων, αλλά στη δημιουργία ενός δικτύου χώρων που συνομιλούν μεταξύ τους και επανασυστήνουν μια ολόκληρη γειτονιά. Εκεί όπου άλλοτε κυριαρχούσαν τα μηχανουργεία, οι αποθήκες και οι βιοτεχνίες, αναπτύσσονται σήμερα χώροι πολιτισμού, δημιουργίας, φιλοξενίας και σύγχρονου σχεδιασμού, χωρίς να αποκόπτονται από τη βιομηχανική ταυτότητα που χαρακτήρισε τον Άγιο Διονύσιο για περισσότερο από έναν αιώνα.

Ο ίδιος λέει πως πλέον θέλει να εστιάσει εδώ. Η δήλωση προκαλεί χαμόγελα στους ανθρώπους που γνωρίζουν την ανησυχία και τη δημιουργική του ορμή. Όμως το Sympan πράγματι μοιάζει με έργο ολοκλήρωσης: ένα «κουβάρι μνήμης», όπως το περιγράφει, στο οποίο συγκεντρώνονται όλα όσα τον διαμόρφωσαν.

Το τρένο ανάμεσα στα σπίτια. Οι μηχανοδηγοί που τον χαιρετούσαν με το όνομά του. Οι σιωπηλές πρωινές επισκέψεις με τον πατέρα του στο λιμάνι. Οι εργάτες, οι ναυτικοί, τα μηχανουργεία, το ρεμπέτικο, οι γυναίκες του λιμανιού, οι αφίξεις και οι αναχωρήσεις. Η φυγή, η επιστροφή, ο μόχθος, η μουσική και η αίσθηση ότι η πόλη αλλάζει συνεχώς, χωρίς ποτέ να εγκαταλείπει εντελώς αυτό που υπήρξε.

Βγαίνοντας ξανά στον δρόμο, το Sympan χάνεται πίσω από τη διακριτική του πόρτα. Έξω συνεχίζεται ο γνώριμος κόσμος του Πειραιά. Μέσα, όμως, έχει δημιουργηθεί ένας άλλος κόσμος, όχι αποκομμένος από την πόλη, αλλά φτιαγμένος από τα υλικά, τους ανθρώπους και τις μνήμες της. Ίσως τελικά αυτό να είναι και το πραγματικό νόημα του ονόματός του. Όχι απλώς ένας χώρος φιλοξενίας, μια γκαλερί ή ένα καφενείο, αλλά ένα μικρό σύμπαν που βρίσκεται σε διαρκή κίνηση. Όπως το λιμάνι που το γέννησε, υποδέχεται ανθρώπους, ιδέες και ιστορίες, τις αφήνει να συναντηθούν, να αλλάξουν και να συνεχίσουν το ταξίδι τους.

Το Sympan δεν ζητά απλώς από τον επισκέπτη να περάσει την πόρτα του. Τον προσκαλεί να γίνει, έστω και για λίγο, μέρος ενός τόπου όπου η μνήμη της βιομηχανικής πόλης, η σύγχρονη δημιουργία και η καθημερινή ζωή συνυπάρχουν. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη επιτυχία του Κοσμά Καραβά: ότι δεν δημιούργησε απλώς έναν ακόμη προορισμό στον Πειραιά, αλλά έναν ζωντανό οργανισμό που συνεχίζει να εξελίσσεται, όπως ακριβώς και η ίδια η πόλη.