Μαρία Φιλοπούλου: Ζωγραφίζοντας την Ελευθερία, μέσα απ’ το νερό και το φως

Η Μαρία Φιλοπούλου δεν χρειάζεται συστάσεις. Η έκθεση της Εθνικής Πινακοθήκης στο Παράρτημα Ναυπλίου, με έργα της που ευγενώς παραχώρησαν γνωστοί συλλέκτες, διαγράφει και τη δική της, προσωπική πορεία και μάς προκαλεί να ξαναθυμηθούμε και να θαυμάσουμε τη διαδρομή. 

Μπορούμε να θυμηθούμε όμως πώς η Μαρία Φιλοπούλου χειρίζεται το φως, το νερό, τα γυμνά σώματα, τους κλειστούς χώρους, την φύση. Αλλά και να την «δούμε» ως μια γυναίκα που εδώ και δεκαετίες μετατρέπει το φως σε επιφάνεια, τη σκιά σε χειρονομία, και την εξωτερική ταυτότητα του νερού σε εσωτερικότητα και ελευθερία με το χρώμα φυσικά να είναι πανταχού παρόν. Η συζήτησή μας είχε απ’ όλα: μνήμες, γέλια, «δύσκολες» ερωτήσεις και τη γνωστή της ειλικρίνεια που δε στοχεύει σε ωραιοποιήσεις. Γιατί η Μαρία Φιλοπούλου, όπως και η ζωγραφική της, δεν κάνει δημόσιες σχέσεις, μιλάει. Μιλάει και κυρίως βλέπει.

Τώρα, με την αναδρομική του έργου σου έκθεση, πώς είναι να βλέπεις τη ζωή σου απλωμένη στους τοίχους; Νιώθεις σαν να ανοίγεις παλιά ημερολόγια;
Συγκινούμαι όταν βλέπω παλαιότερα έργα μου, θυμάμαι την Μαρία εκείνης της εποχής. Είναι πολύ ενδιαφέρον συναίσθημα. Βλέποντας όλες τις περιόδους της δουλειάς μου και αναγνωρίζοντας πως ήμουν τότε, μπορώ να πω ότι η αναδρομική έκθεση του έργου μου είναι μια εμπειρία αυτογνωσίας. Ξετυλίγεται μπροστά μου όλη η πορεία της ζωής μου.

Αν έπρεπε να βάλεις τίτλους στις φάσεις της δουλειάς σου, τύπου σειρές του Netflix, τι θα είχαμε; «Η Ενέργεια των Βαθρών», «Το Νερό είναι ελεύθερο» ή «Τα Θερμοκήπια στη σιωπή τους»;
Ένας γενικός τίτλος που θα έβαζα είναι «Κυνηγώντας το φως». Και επί μέρους θα έλεγα: «Η σιδερένια τζαμαρία», το εργαστήριό μου στο Παρίσι στη Σχολή Καλών Τεχνών στην Beaux Arts, το διαμέρισμά μου των 12 τετραγωνικών στην rue des Cannettes στο Παρίσι, οι αυτοπροσωπογραφίες «Το πρόσωπο στον καθρέφτη». Κι έπειτα, επιστροφή στην Ελλάδα, εργαστήριο στην Τροφωνίου, παλιό νεοκλασικό στο σταθμό Λαρίσης, σιδερένια σκάλα υπηρεσίας, «ο ίλιγγος της σκάλας». Αλλαγή εργαστηρίου, μετακόμιση στην Κηφισιά, καινούργιος χώρος, έκανα εργαστήριο τα θερμοκήπια του Σχοινιά που τότε ήταν εγκαταλειμμένα. «Η αναπνοή των θερμοκηπίων», «η φωλιά της μπανανιάς», «μέσα στην υγρασία των φυτών», «βόλτα με το ποδήλατο», «κάτω από τις ελιές», «η παραλία», «το ταξίδι με το κίτρινο flying», «απόνερα πλοίου», «το σπα», «επιπλέοντας το νερό», «βουτιά στον βυθό», «αρχαία πισίνα Ιεράπολις», «κολυμπώντας ανάμεσα στα αρχαία», «Στην επιφάνεια του νερού», «η ενέργεια των βαθρών», «ο φονιάς», «στον παράδεισο», «στην ροή του καταρράκτη», «η κάθαρση», «στον ορίζοντα», «ταξιδεύοντας στο φως». Και πολλά άλλα…

Έχεις ζωγραφίσει σώματα, νερά, θερμοκήπια, κλειστά δωμάτια… Ποιο σε δυσκόλεψε περισσότερο; Το σώμα ή το περιβάλλον;
Τα θέματα μου είναι βιωματικά, ζωγραφίζω χώρους αλλά και ότι έχει σχέση με το γυμνό σώμα. Αντιμετωπίζω το γυμνό σαν τοπίο. Ή το εντάσσω μέσα στους χώρους που ζωγραφίζω, στο νερό, στην άμμο ή στα βράχια. Όταν φτιάχνω χώρο, θέλω να δίνω την αίσθηση που έχω γι αυτόν. Στο γυμνό θέλω να δώσω την χαλάρωση και την ελευθερία με την πόζα του και το πως πέφτει πάνω του το φως, θέλω να ανήκει στον χώρο.

Στους κολυμβητές και τις παραλίες έδωσες την πιο «ελληνική» εκδοχή του καλοκαιριού. Αν έπρεπε να ζωγραφίσεις ένα τριήμερο Αυγούστου στην Εθνική με μποτιλιάρισμα, θα το τολμούσες;
Ζωγραφίζω προσωπικούς παραδείσους, ότι έχει σχέση με την ευδαιμονία, την θετική ενέργεια, την ευτυχία την χαρά της ζωής. Ζωγραφίζω ότι αγαπάω. Ένα τριήμερο του Αυγούστου στην Εθνική με μποτιλιάρισμα δεν με εμπνέει, δεν είναι θέμα για μένα.

Τα γλυπτά σου έχουν κάτι από Τζακομέτι, ψηλά και λιγνά, μερικές φορές σχεδόν οστέινα, παρ´ όλα αυτά προβάλλουν μια νωχέλεια σχεδόν ερωτική ή μια εσωστρέφεια χωρίς απεύθυνση, αλλά νομίζω έχουν και κάτι από τον χαρακτήρα σου. Πώς σου ακούγεται αυτό;
Με κολακεύεις πολύ, γιατί φυσικά ο Τζιακομέτι είναι αγαπημένος μου γλύπτης. Αυτό που θέλω να αποδώσω στα γλυπτά μου είναι το ίδιο με τα γυμνά μου στη ζωγραφική. Στην απόλυτη χαλάρωση, τη νωχέλεια όπως το περιγράφεις, ερωτικά και με μια εσωστρέφεια, ίσως μια μοναχικότητα, με την έννοια της απόλυτης συγκέντρωσης, στην χαρά της φύσης, της απόλαυσης του δυνατού ήλιου και της στιγμής. Βεβαίως όλο αυτό έχει να κάνει με μένα, είναι πολύ προσωπικό, αλλά όπως έχω δει αγγίζει και πολύ κόσμο.

Αν το νερό ήταν χαρακτήρας σε βιβλίο, πώς θα το περιέγραφες; Γοητευτικό, κυριαρχικό, ελεύθερο ή παρεξηγημένο; Ή ο τόπος που παραδίνεσαι;
Θα το περιέγραφα σαν ερωτικό, ελεύθερο, γοητευτικό, ο τόπος που παραδίνεσαι, ο τόπος που ξεπλένει όλα τα αρνητικά.

Έχεις ζωγραφίσει τις πιο όμορφες βάθρες, καταρράκτες και μοναδικές παραλίες που σου δίνουν την αίσθηση ότι βρίσκεσαι μέσα στο τοπίο, ο αέρας σου φυσάει τα μαλλιά ή τα πόδια σου βρέχονται στο νερό. Πες μου τώρα σοβαρά: το νιώθεις κι εσύ ή είναι δικό μας απείκασμα; 
Περιγράφεις πάρα πολύ όμορφα τα έργα μου και σ’ ευχαριστώ πολύ. Ελπίζω να έχουν όλοι οι θεατές τους αυτή την αίσθηση... Ζωγραφίζω τόπους που αγαπώ ιδιαίτερα και αισθάνομαι σαν μέσα στον προσωπικό μου, παράδεισο. Προσπαθώ να δώσω την αίσθηση και την χαρά που παίρνω εγώ απ’ αυτούς τους τόπους και τα βιώματα μου.

Θυμάσαι το πρώτο σου έργο που σε έκανε να πεις «Οκ, τώρα κάτι γίνεται»; Ή ήσουν πιο «άστο να το κρίνουν οι άλλοι, εγώ ακόμα ζεσταίνομαι»;
Δυστυχώς αυτό το οκ, δεν το θυμάμαι. Είχα και έχω μεγάλη αγωνία. Αλλά μπορώ να πω ότι στην διαδικασία της δημιουργίας ενός έργου στο οποίο δουλεύω πολύ, προς το τέλος αισθάνομαι ότι κάτι γίνεται, πλησιάζω στα όριά μου, στο τι μπορώ να δώσω εγώ πάνω στο έργο. 

Αν σου έλεγε κάποιος «τώρα μόνο κλειστοί χώροι για πάντα», θα έκανες την επανάσταση σου ή θα έβρισκες τρόπο να βάλεις μέσα μια βάθρα, μια παραλία;
Έχει ενδιαφέρον αυτό που λες «κλειστοί χώροι»… Ουσιαστικά όμως αυτό κάνω κι όταν ζωγραφίζω ανοιχτούς χώρους, παραλίες και βάθρες και νερά. Δημιουργώ «φωλιές», «μήτρες» (όπως μου είχε πει ένας ψυχοθεραπευτής που γράφει πάνω στην τέχνη, στο Παρίσι), όπου αισθάνομαι προστατευμένη, στην απόλυτη ελευθερία και χαλάρωση, στην ένωση με την φύση, και προσκαλώ τον θεατή να έχει τη δική μου εμπειρία, έξω από φόβους και κοινωνικές συμβάσεις, σαν αντίδοτο σε μια ολότελα ρευστή εποχή, βοηθώντας να παραμένω αισιόδοξη και αφυπνισμένη.

Είσαι άνθρωπος του φωτός αλλά δεν φοβάσαι και το σκοτάδι. Τι σου μαθαίνει πιο πολλά τελικά; Η παραλία το μεσημέρι ή το δωμάτιο με μισάνοιχτη την κουρτίνα;
Λατρεύω το φως, με μαγνητίζει. Μπορεί να είναι το δυνατό φως της παραλίας το μεσημέρι, το φως του ηλιοβασιλέματος, το φως του φεγγαριού, ή το φως του δωματίου με την μισάνοικτη κουρτίνα. Μ’ όποιο από αυτά τα θέματα και να ασχοληθώ μαθαίνω πολλά μέσα από την διαδικασία της παρατήρησης και την περιπέτεια της ζωγραφικής.

Τελευταία και σημαντική ερώτηση: τι σου λέει το νερό όταν σε βλέπει να το ζωγραφίζεις; Σε ευχαριστεί, σου κάνει κριτική ή σου λέει «Μαρία, να πετύχεις το φως πάνω μου και μέσα μου»…
Όπως το είπες: «Μαρία να πετύχεις το φως πάνω μου και μέσα μου». Το προσπαθώ εμμονικά όλη μου τη ζωή.

Info
Μαρία Φιλοπούλου, «Ελευθερία» στο Παράρτημα της Εθνικής Πινακοθήκης στο Ναύπλιο
Διάρκεια έκθεσης: Ως 30 Οκτωβρίου 2025
Επιμέλεια έκθεσης: Λαμπρινή Καρακούρτη-Ορφανοπούλου