Μετανθρωπισμός: Η ανθρώπινη σκέψη μπροστά στον καθρέφτη της τεχνητής νοημοσύνης

Στις 6 Οκτωβρίου 2026, η αμερικανική εταιρεία OpenAI, που ιδρύθηκε το 2015 ως μη κερδοσκοπικός οργανισμός με αντικείμενο την έρευνα στην τεχνητή νοημοσύνη, δημοσιοποίησε 722 μαθηματικές εργασίες, οργανωμένες σε 372 ομάδες αποτελεσμάτων, οι οποίες είχαν παραχθεί με τη βοήθεια ενός προηγμένου συστήματος τεχνητής νοημοσύνης που δεν είναι ακόμη διαθέσιμο στο κοινό. Η OpenAI είναι γνωστή κυρίως από το ChatGPT, την εφαρμογή τεχνητής νοημοσύνης μέσω συνομιλίας, η οποία εξελίσσεται σε ένα από τα σημαντικότερα καθημερινά εργαλεία εκατομμυρίων ανθρώπων. Διευθύνων σύμβουλός της είναι ο Αμερικανός επιχειρηματίας εβραϊκής καταγωγής Σαμ Όλτμαν (Sam Altman), ενώ από το 2025 η εταιρεία λειτουργεί με μια σύνθετη οργανωτική δομή: το μη κερδοσκοπικό ίδρυμα OpenAI Foundation ελέγχει την εμπορική εταιρεία OpenAI Group, στην οποία συμμετέχουν ως μέτοχοι, μεταξύ άλλων, η Microsoft, εργαζόμενοι και επενδυτές.

Η επιστημονική κοινότητα βρέθηκε αντιμέτωπη με έναν όγκο εργασιών που δεν μπορούσε να αξιολογήσει με την ίδια ταχύτητα με την οποία είχαν παραχθεί. Από τις αρχικές εργασίες, τρεις αποσύρθηκαν λόγω σφαλμάτων, ενώ άλλες χρειάστηκαν διορθώσεις. Ο αριθμός των ενεργών εργασιών περιορίστηκε έτσι στις 719. Η ανακοίνωση έγινε από την ίδια την OpenAI, η οποία ανήρτησε τις εργασίες στη διαδικτυακή πλατφόρμα GitHub.

Στις 7 Οκτωβρίου η Washington Post παρουσίασε τα πρώτα αποτελέσματα, ενώ στις 9 Οκτωβρίου το τεχνολογικό περιοδικό The Verge δημοσίευσε εκτενές ρεπορτάζ βασισμένο σε συνομιλίες με περισσότερους από 30 μαθηματικούς. Η γενική εικόνα ήταν ένας συνδυασμός θαυμασμού, αμηχανίας και ανησυχίας. Η OpenAI είχε δημοσιοποιήσει έναν όγκο μαθηματικής εργασίας που απαιτεί χρόνια για να αξιολογηθεί από την επιστημονική κοινότητα.

Η δυσκολία δεν αφορά μόνο την ορθότητα των αποδείξεων. Σύμφωνα με τα στοιχεία της OpenAI, τα κύρια αποτελέσματα 300 από τις 719 ενεργές εργασίες συνοδεύονταν από τυπικές αποδείξεις στο πρόγραμμα Lean, ποσοστό περίπου 42%. Αυτό δεν σημαίνει ότι το 42% των εργασιών έχει λάβει οριστική επιστημονική έγκριση. Ακόμη και όταν ο υπολογιστής επιβεβαιώνει την απόδειξη, οι μαθηματικοί πρέπει να εξετάσουν αν η διατύπωση που ελέγχθηκε αντιστοιχεί πράγματι στον ισχυρισμό της δημοσιευμένης εργασίας, δηλαδή εάν η υπόθεση, η απόδειξη και η διατύπωση συνάδουν. Στις 15 Οκτωβρίου, η OpenAI ανακοίνωσε ότι θα διαθέσει 5 εκατομμύρια δολάρια για την υποστήριξη της μαθηματικής κοινότητας, στο πλαίσιο ευρύτερης πρωτοβουλίας του ιδρύματος Simons, ύψους 15 εκατομμυρίων δολαρίων, με τη συμμετοχή και της Anthropic. Σκοπός της πρωτοβουλίας είναι να βοηθήσει τους μαθηματικούς να εξετάσουν, να κατανοήσουν και να αξιοποιήσουν αποτελέσματα που παράγονται από την τεχνητή νοημοσύνη.

Δεν χρειάζεται να είναι κανείς σοφός για να σκεφτεί τις αντιδράσεις που προκαλούν τέτοιες εξελίξεις μεταξύ των μαθηματικών, όχι μόνο για την αξιοπιστία των αποδείξεων, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσε να συνεχιστεί η μαθηματική έρευνα. Η επαλήθευση μιας απόδειξης με υπολογιστικά εργαλεία, όπως το Lean, δεν εξασφαλίζει την κατανόηση του αντικειμένου της. Η διατύπωση μιας τυπικά ορθής απόδειξης δεν εξασφαλίζει ότι αυτή αντιστοιχεί ακριβώς στο αρχικό πρόβλημα ούτε ότι η επιστημονική κοινότητα μπορεί να κατανοήσει και να αξιοποιήσει το αποτέλεσμα. Στην πραγματικότητα, όλα φαίνονται ακόμη σαν μια υποψία του αληθινού, με αποτελέσματα ωστόσο απολύτως πραγματικά, κυρίως στον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνεται ένας νέος άνθρωπος.

Η διαφορά ανάμεσα σε μια απόδειξη και στην κατανόησή της δεν είναι καινούργια στην ιστορία των μαθηματικών. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Ρωσοεβραίου μαθηματικού Γκριγκόρι Πέρελμαν (Grigori Perelman), ο οποίος το 2002 και το 2003 δημοσίευσε τρεις εργασίες με τις οποίες έδωσε τη λύση στην περίφημη εικασία του Ανρί Πουανκαρέ (Henri Poincaré), ένα από τα σημαντικότερα άλυτα προβλήματα των μαθηματικών του 20ού αιώνα. Η εικασία είχε διατυπωθεί το 1904 από τον Γάλλο μαθηματικό. Η απόδειξη του Πέρελμαν ήταν σύνθετη, όπως ήταν φυσικό για ένα πρόβλημα που παρέμενε άλυτο επί σχεδόν έναν αιώνα. Χρειάστηκαν περίπου τρία χρόνια συστηματικής εργασίας από άλλους μαθηματικούς για να επιβεβαιωθεί, ενώ ακολούθησαν διαμάχες σχετικά με την παρουσίαση και την αναγνώριση της συμβολής του. Το 2006 του απονεμήθηκε το μετάλλιο Φιλντς (Fields Medal), η σημαντικότερη διεθνής διάκριση στα μαθηματικά, το οποίο αρνήθηκε να παραλάβει. Το 2010 αρνήθηκε επίσης το βραβείο του ενός εκατομμυρίου δολαρίων που του προσέφερε το Ινστιτούτο Μαθηματικών Κλέι (Clay Mathematics Institute). Ο Πέρελμαν είχε αποσυρθεί από την ακαδημαϊκή ζωή και ζούσε απομονωμένος στην Αγία Πετρούπολη, για ένα διάστημα μαζί με τη μητέρα του. Η άρνησή του συνδέθηκε, σύμφωνα με τις δημόσιες δηλώσεις του, με τη διαφωνία του προς τον τρόπο λειτουργίας της μαθηματικής κοινότητας και με την πεποίθησή του ότι η συμβολή του Αμερικανού μαθηματικού Ρίτσαρντ Χάμιλτον (Richard Hamilton) δεν είχε αναγνωριστεί επαρκώς. Με άλλα λόγια, ο Πέρελμαν όχι μόνο δεν ήταν ευχαριστημένος από τον τρόπο που οι συνάδελφοί του αντιμετώπισαν την κατάσταση, αλλά αμφισβήτησε εμπράκτως και την αφοσίωσή τους και την αξιοπιστία τους. Τους πέταξε τα βραβεία στα μούτρα, αναγνωρίζοντας ως αυθεντική την προσωπική σχέση με τον συλλογισμό και ιδανικό μέσο την ασκητική ζωή. Φανταστείτε την άποψή του για τους υπολογιστές.

Η περίπτωση του Γάλλου μαθηματικού Ουγκό Ντιμινίλ-Κοπέν (Hugo Duminil-Copin), ο οποίος τιμήθηκε το 2022 με το μετάλλιο Φιλντς, προσφέρει μια εικόνα αυτής της νέας πραγματικότητας. Σε διαδικτυακή ομιλία του στη Γαλλική Μαθηματική Εταιρεία, στις 8 Οκτωβρίου, αποκάλυψε ότι 16 από τα προβλήματα που τον απασχολούσαν περιλαμβάνονταν στις εργασίες που είχε δημοσιοποιήσει η OpenAI. Παραδέχθηκε ότι η ανακοίνωση τον συγκλόνισε τόσο ώστε ξέσπασε σε κλάματα, ενώ εξέφρασε ιδιαίτερη ανησυχία για τους νεότερους μαθηματικούς, οι οποίοι κινδυνεύουν να δουν το αντικείμενο της έρευνάς τους να μεταβάλλεται προτού προλάβουν να διαμορφώσουν τη δική τους επιστημονική πορεία. Ωστόσο, δεν θεωρεί ότι η ανθρώπινη μαθηματική δραστηριότητα εξαντλείται στην παραγωγή αποτελεσμάτων. Η κατανόηση, η αφομοίωση και η μετάδοση της γνώσης, ακόμη και όταν αυτή παράγεται από μηχανές, παραμένουν για εκείνον ανθρώπινο έργο. Σκοπεύει μάλιστα να συνεχίσει να αναζητεί ο ίδιος μαθηματικές λύσεις, χωρίς τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης.

Εδώ όμως φαίνεται να δημιουργείται μια καινούργια συνθήκη. Ένα μη ανθρώπινο σύστημα μπορεί να παράγει αποτελέσματα σε κλίμακα και ταχύτητα που ενδέχεται να υπερβαίνουν τη δυνατότητα των ανθρώπων να τα εξετάσουν.

Η εξέλιξη αυτή ανήκει σε μια πολύ ευρύτερη ιστορία, την ιστορία του μετανθρωπισμού.

Με τον όρο μετανθρωπισμός, από το αγγλικό transhumanism, περιγράφεται ένα σύνολο φιλοσοφικών αναρωτήσεων και τεχνολογικών επιδιώξεων που αντιμετωπίζουν τη σημερινή ανθρώπινη κατάσταση όχι ως τελική μορφή της εξέλιξής μας, αλλά ως ένα στάδιο προς υπέρβαση. Η επιστήμη και η τεχνολογία δεν βελτιώνουν απλώς τις συνθήκες της ανθρώπινης ζωής, αλλά επιδιώκουν να μεταβάλλουν τις ίδιες τις δυνατότητες του ανθρώπου: τη σωματική αντοχή, τη νοημοσύνη, τη μνήμη και, κυρίως, τη διάρκεια της βιολογικής μας ζωής, το σπουδαιότερο όλων των θεμάτων.

Η ιστορία της λέξης έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ο Τζούλιαν Χάξλεϊ (Julian Huxley, 1887-1975), Βρετανός εξελικτικός βιολόγος, πρώτος γενικός διευθυντής της UNESCO και αδελφός του συγγραφέα Άλντους Χάξλεϊ (Aldous Huxley, 1894-1963), χρησιμοποίησε τον όρο το 1951 και τον έκανε ευρύτερα γνωστό το 1957, με το βιβλίο του New Bottles for New Wine (Νέα μπουκάλια για νέο κρασί). Ο Άλντους Χάξλεϊ υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Άγγλους συγγραφείς του 20ού αιώνα, γνωστός κυρίως για το δυστοπικό μυθιστόρημα Θαυμαστός καινούργιος κόσμος (Brave New World, 1932), στο οποίο περιγράφει μια μελλοντική κοινωνία όπου η βιολογική αναπαραγωγή, η κοινωνική θέση και η ανθρώπινη συμπεριφορά ελέγχονται με επιστημονικές και τεχνολογικές μεθόδους. Ο ένας εκ των αδελφών υποστήριζε τις δυνατότητες της συνειδητής ανθρώπινης εξέλιξης, ενώ ο άλλος είχε περιγράψει λογοτεχνικά τους κινδύνους μιας κοινωνίας που οργανώνεται λειτουργικά και τεχνολογικά.

Το New Bottles for New Wine είναι μια συλλογή δοκιμίων. Ο Τζούλιαν Χάξλεϊ εξετάζει τη θέση του ανθρώπου στην εξέλιξη, καθώς και τη σχέση της επιστημονικής γνώσης με την ηθική, την εκπαίδευση και την κοινωνική οργάνωση. Στο δοκίμιο Transhumanism υποστηρίζει ότι η ανθρωπότητα έχει φτάσει στο σημείο να μπορεί να αναλάβει συνειδητά την κατεύθυνση της εξέλιξής της. Η αντίληψη αυτή συμπίπτει με μια ευρύτερη μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο ο δυτικός άνθρωπος αντιμετωπίζει τον εαυτό του. Η ψυχανάλυση του Σίγκμουντ Φρόυντ (Sigmund Freud), με την έμφασή της στο ασυνείδητο και στις εσωτερικές συγκρούσεις, εξακολουθεί να ασκεί σημαντική επιρροή, αλλά η επιρροή της τείνει να μειώνεται. Οι γνωσιακές σχολές της ψυχοθεραπείας μετατοπίζουν σταδιακά το ενδιαφέρον προς την παρατηρήσιμη συμπεριφορά και τη δυνατότητα στοχευμένης παρέμβασης. Δεν πρόκειται απλώς για αλλαγή θεραπευτικής μεθόδου. Διαμορφώνεται μια διαφορετική ανθρώπινη αυτοσυνειδησία, περισσότερο προσανατολισμένη στη δυνατότητα του ανθρώπου να μεταβάλλει τον εαυτό του παρά στην επίπονη αναζήτηση των ασυνείδητων αιτίων της συμπεριφοράς του. Ποια είναι η διαφορά; Μα, στην πρώτη περίπτωση γινόμαστε δέσμιοι της λειτουργικότητας, στη δεύτερη κατανοούμε την ύπαρξή μας.

Δεν είναι παράξενη μια τέτοια εξέλιξη, αφού τα επιτεύγματα της επιστήμης είναι άμεσα και εντυπωσιακά. Το 1952 πραγματοποιείται η πρώτη δοκιμή της βόμβας υδρογόνου. Το 1954 ιδρύεται το CERN (Ευρωπαϊκός Οργανισμός Πυρηνικών Ερευνών) και το 1956 οι Κλάιντ Κόουαν (Clyde Cowan) και Φρέντερικ Ράινς (Frederick Reines) επιβεβαιώνουν πειραματικά την ύπαρξη του νετρίνου, ενός σωματιδίου που είχε προβλέψει θεωρητικά ο Βόλφγκανγκ Πάουλι (Wolfgang Pauli) το 1930. Το σημαντικότερο όλων: η Σοβιετική Ένωση εκτοξεύει το 1957 τον πρώτο τεχνητό δορυφόρο, τον Σπούτνικ 1. Ο άνθρωπος αρχίζει να εγκαταλείπει τα φυσικά όρια του πλανήτη του.

Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, ο μικρότερος εκ των αδελφών Χάξλεϊ ακολουθεί την παράδοση του εξελικτικού ουμανισμού. Πρόκειται για μια αντίληψη που διαμορφώθηκε κυρίως μέσα στον δυτικό επιστημονικό πολιτισμό, παρότι ο Χάξλεϊ διατύπωνε τις φιλοδοξίες του για ολόκληρη την ανθρωπότητα. Η πνευματική του κληρονομιά παραμένει ζωτικής σημασίας για εμάς, και κυρίως η λέξη που μας κληρονόμησε, παρόλο που το 1940 ο Καναδός συγγραφέας και διανοούμενος Γουίλιαμ Ντόου Λάιτχολ (William Douw Lighthall) τη χρησιμοποίησε σε ένα κείμενο για την εξέλιξη του ανθρώπου, συνδέοντάς την με τη χριστιανική παράδοση. Η χρήση αυτή παραπέμπει στην ιδέα ότι η ανθρώπινη ύπαρξη μπορεί να υπερβεί την παρούσα κατάστασή της μέσα από μια πνευματική μεταμόρφωση. Η επιδίωξη δεν είναι πρωτόγνωρη. Φυσικά δεν πρόκειται για το σημερινό πρόγραμμα τεχνολογικής ενίσχυσης του ανθρώπου, αλλά για μια παλαιότατη θρησκευτική και φιλοσοφική αντίληψη της υπέρβασης.

Ακόμη παλαιότερα, τον 14ο αιώνα, ο Δάντης είχε χρησιμοποιήσει στη Θεία Κωμωδία, στο πρώτο άσμα του Παραδείσου, τη λέξη trasumanar. Στον στίχο 70 γράφει: «Trasumanar significar per verba non si poria». Δηλαδή: «Το να υπερβεί κανείς την ανθρώπινη κατάσταση δεν μπορεί να εκφραστεί με λόγια». Προσπαθεί να περιγράψει μια εμπειρία που ξεπερνά τόσο τη συνηθισμένη ανθρώπινη κατάσταση όσο και την ικανότητα της γλώσσας να την αποδώσει.

Η ομοιότητα των λέξεων δεν σημαίνει, φυσικά, και ταυτότητα των περιεχομένων τους. Στον Δάντη η ανθρώπινη υπέρβαση πραγματοποιείται μέσα σε μια θεολογική αντίληψη του κόσμου. Στον μετανθρωπισμό των ημερών μας επιχειρείται με τις δυνατότητες της επιστήμης.

Εδώ χρειάζεται προσοχή, γιατί οι δυνατότητες οδηγούν σε ανακαλύψεις που δεν έχουν τις ίδιες ηθικές επιπτώσεις. Η θεραπεία μιας κληρονομικής ασθένειας δεν έχει την ίδια βαρύτητα με την επιλογή επιθυμητών γενετικών χαρακτηριστικών. Η χρήση μιας μηχανής ως βοηθήματος της ανθρώπινης μνήμης απέχει από τη μεταφορά της ανθρώπινης συνείδησης σε ένα υπολογιστικό σύστημα. Ωστόσο, πίσω από αυτές τις διαφορετικές επιδιώξεις ελλοχεύει η μεταβολή της ίδιας της συνείδησης του ανθρώπου και όχι μόνο του περιβάλλοντός του.

Στην τεχνητή νοημοσύνη αυτή η ακούσια, ως επί το πλείστον, κατεύθυνση είναι πιο έντονη και γι' αυτόν τον λόγο συνδέεται τόσο στενά με τον μετανθρωπισμό. Δεν περιορίζεται στην επέκταση της σωματικής δύναμης ή στην αυτοματοποίηση μιας εργασίας. Μπορεί να επέμβει στην ανθρώπινη νόηση και δημιουργικότητα, από τη συγγραφή και τη μουσική μέχρι την επιστημονική έρευνα.

Η παραγωγή των εκατοντάδων μαθηματικών λύσεων από την OpenAI αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ακόμη και αν αποδειχθεί ότι σημαντικό μέρος τους είναι εσφαλμένο ή επιστημονικά ασήμαντο, η δυνατότητα ενός συστήματος να παράγει νέους μαθηματικούς συλλογισμούς μεταβάλλει τη σχέση ερευνητή και αντικειμένου.

Το παράδειγμα του Πέρελμαν είναι χαρακτηριστικό. Η εργασία του περιλαμβάνει αποτυχίες, αμφιβολίες, διαδοχικές υποθέσεις και κυρίως τη σταδιακή διαμόρφωση μιας βαθύτερης κατανόησης του προβλήματος, που σε τελική ανάλυση ταυτίζεται με την αυτοκατανόησή του ως ανθρώπου. Η ορθότητα μιας απόδειξης, η ανθρώπινη κατανόησή της και οι επιπτώσεις που έχει στην κοινωνία δεν είναι ταυτόσημες έννοιες.

Στην περίπτωση της τεχνητής νοημοσύνης, ο άνθρωπος κατασκευάζει ο ίδιος εκείνο που μπορεί να τον ξεπεράσει. Δεν είναι ακριβώς δημιουργός από τη στιγμή που μπορεί, από ενεργών υποκείμενο, να κατρακυλήσει σε ενεργούμενο μιας σκέψεως, της δικής του σκέψεως. Δεν βρίσκεται απέναντι σε ένα χάρισμα που αποδίδει στη θεία βούληση, αλλά απέναντι στο αποτέλεσμα της δικής του επιστημονικής προσπάθειας. Επιθυμεί να κατασκευάσει κάτι που θα σκέφτεται ταχύτερα, θα θυμάται περισσότερα, θα εργάζεται χωρίς κόπωση και θα επιλύει προβλήματα τα οποία ο ίδιος αδυνατεί να αντιμετωπίσει.

Η πραγματοποίηση αυτής της επιθυμίας μπορεί, όμως, να γεννήσει μια καινούργια αγωνία. Αν η μηχανή μπορεί να κάνει καλύτερα όσα θεωρούσαμε χαρακτηριστικά της ανθρώπινης υπεροχής, πού θα αναζητήσουμε πλέον τη δική μας ιδιαιτερότητα;