Κλείστε το κινητό (αν δεν θέλετε να το πετάξετε)

Το τυρί και η φάκα

Αφού είδαμε το απολαυστικό «Good Luck, Have Fun, Don't Die» του Γκορ Βερμπίνσκι, χειροκροτώντας σχεδόν σε κάθε του σκηνή (μην το χάσετε, είναι μια ταινία που έρχεται από το μέλλον — και το μέλλον, έτσι που πάμε, ΔΕΝ θα ’ναι καλό), ψάξαμε και βρήκαμε τα συνοπτικά συμπεράσματα από όλες τις έρευνες και τις μελέτες που έχουν γίνει μέχρι σήμερα (κυρίως δε: από το 2020 και μετά) για την αρνητική επίδραση που έχουν τα κινητά, «ιδιαίτερα σε περιπτώσεις υπερβολικής ή μη ελεγχόμενης χρήσης» όπως λένε οι ειδικοί, δηλαδή ΣΕ ΟΛΟΥΣ ΜΑΣ συμπληρώνουμε εμείς, καθώς ακόμα δεν έτυχε να πέσουμε πάνω σε άνθρωπο που δεν χρησιμοποιεί υπερβολικά το smartphone του — ή καλύτερα, που δεν χρησιμοποιείται ο ΙΔΙΟΣ υπερβολικά από ΑΥΤΟ. Μάλιστα, αυτό το «υπερβολικά», όπως διαβάζουμε, σημαίνει «περισσότερες από 2-3 ώρες την ημέρα», πράγμα εξόχως κωμικό, καθώς οι περισσότεροι άνθρωποι στον πλανήτη χρησιμοποιούν το κινητό τους όλες τις ώρες που δεν κοιμούνται.

Οι έρευνες καλύπτουν πολλούς τομείς: από την ψυχολογία και τη νευροεπιστήμη, μέχρι τη δημόσια υγεία και τις κοινωνικές επιστήμες. Τα ευρήματα είναι επαναλαμβανόμενα, και δεν τίθενται προς συζήτηση: τα πράγματα είναι ΤΟΣΟ χάλια. Από την άλλη, τα οφέλη της χρήσης των κινητών (επικοινωνία, πρόσβαση σε πληροφορίες και κάτι τέτοια), είναι επίσης πραγματικά, υπαρκτά, και ούτε αυτά αμφισβητούνται από κανέναν — αλλά τα αρνητικά (ψυχικά, σωματικά, γνωστικά, κοινωνικά, περιβαλλοντικά, πολιτικά κ.ά.) νικούν κατά κράτος: είναι σαν να παίζει μπάλα η εθνική Ουρουγουάης με την Κ17 της Ρηνανίας-Βεστφαλίας.

Με δυο λόγια: η ενεργητική επικοινωνία μέσω των κινητών έχει περιορισμένη μόνο αντισταθμιστική επίδραση, και ίσα-ίσα ΕΞΑΙΤΙΑΣ ΤΗΣ είναι που πέφτουμε στην παγίδα της αλόγιστης χρήσης τους — είναι το τυρί στη φάκα.

Όλοι θυμόμαστε πως το μοναδικό ίσως πρόβλημα με τη χρήση ενός απλού κινητού πριν από καμιά εικοσαετία ήταν η χρήση του κατά την οδήγηση ή το περπάτημα, καθώς αποτελούσε σημαντική αιτία ατυχημάτων. Λοιπόν, ΕΞΑΚΟΛΟΥΘΕΙ να αποτελεί τον #1 λόγο για ατυχήματα μέσα στην πόλη, καθώς η απόσπαση της προσοχής μειώνει δραστικά τον χρόνο αντίδρασης και την ικανότητα αντίληψης κινδύνου οποιουδήποτε: το multitasking σε αυτό το πλαίσιο αποδεικνύεται πρακτικά ανύπαρκτο. Όμως πλέον αυτός ο κίνδυνος δεν θεωρείται τόσο σοβαρός όσο όλοι οι άλλοι. Είναι ο τελευταίος στη σειρά.

Ακολουθεί μια σύντομη, περιεκτική έκθεση, χωρισμένη σε τέσσερις κατηγορίες. Στο τέλος θα ανακοινώσουμε με υπερηφάνεια και τα δικά μας συμπεράσματα.

1. Ψυχική υγεία, εθισμός και εξάρτηση

Η συστηματική και έντονη χρήση κινητού συνδέεται με αυξημένα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης, στρες και μοναξιάς, ιδιαίτερα —αλλά όχι μόνο— σε εφήβους και νέους. Σε ακραίες περιπτώσεις, καταγράφεται αύξηση και στους δείκτες αυτοκτονικού ιδεασμού. Και όλα αυτά λόγω της σύγκρισής μας με τη ζωή και την εμφάνιση τρίτων, της διαρκούς αυτοαξιολόγησής μας με τα λάικ και τα σχόλια, και της σε μόνιμη βάση διακοπτόμενης προσοχής μας. Παράλληλα, εμφανίζονται φαινόμενα όπως το FOMO και η nomophobia — με δυο λόγια, το άγχος που πηγάζει από μια πιθανή απουσία μας από το κινητό.

Και όλα αυτά λόγω της σύγκρισής μας με τη ζωή και την εμφάνιση τρίτων, της διαρκούς αυτοαξιολόγησής μας με τα λάικ και τα σχόλια, και της σε μόνιμη βάση διακοπτόμενης προσοχής μας

Η παθητική χρήση και το ασταμάτητο scrolling αυξάνουν την αίσθηση της μοναξιάς και της ανεπάρκειάς μας,. Ο σχεδιασμός των εφαρμογών βασίζεται σε συγκεκριμένους μηχανισμούς συμπεριφορικής ενίσχυσης. Οι ειδοποιήσεις και οι διάφορες ψευδο-ανταμοιβές προκαλούν επαναλαμβανόμενη ενεργοποίηση ντοπαμίνης, προκαλώντας εθισμό. Κάθε ειδοποίηση διακόπτει τη συγκέντρωσή μας, ενώ στη συνέχεια απαιτείται σημαντικός χρόνος για πλήρη επαναφορά της προσοχής μας: η παραγωγικότητά μας πέφτει, και οι γνωστικές μας λειτουργίες επιβαρύνονται και αμβλύνονται σημαντικά.

2. Γνωστικές λειτουργίες

Η συνεχής εναλλαγή ερεθισμάτων μειώνει τη διάρκεια της προσοχής μας, τη μνήμη μας, και τη δυνατότητά μας για συγκέντρωση. Το multitasking με την ταχεία εναλλαγή εστίασης επιβαρύνει σημαντικά τη γνωστική μας απόδοση. Ακόμη και η απλή παρουσία του κινητού δίπλα μας, σε προσβάσιμο σημείο, μειώνει την απόδοσή μας σε απαιτητικά καθήκοντα. Η εξάρτησή μας από την άμεση πρόσβαση σε πληροφορία οδηγεί σε μειωμένη αποθήκευση γνώσης και απίσχναση της μνήμης, και σε χαμηλότερη ακαδημαϊκή και επαγγελματική απόδοση.

Ακόμη και η απλή παρουσία του κινητού δίπλα μας, σε προσβάσιμο σημείο, μειώνει την απόδοσή μας σε απαιτητικά καθήκοντα

Η ψηφιακή κατανάλωση ενισχύει τη ρηχή επεξεργασία εις βάρος της αναλυτικής σκέψης. Η εκτεταμένη χρήση κινητού από εφήβους συνδέεται με προβλήματα στην ανάπτυξη του λόγου, σε άμβλυνση των κοινωνικών τους δεξιοτήτων και σε μείωση της συναισθηματικής τους αυτορρύθμισης. Η έλλειψη άμεσης, φυσικής αλληλεπίδρασης επηρεάζει τη νευροαναπτυξιακή ωρίμανση των παιδιών. Παράλληλα, οι νέες γενιές εμφανίζουν αυξημένα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης και μοναξιάς. Ο διαδικτυακός εκφοβισμός επιτείνει το πρόβλημα, καθώς δεν περιορίζεται στον φυσικό χώρο και χρόνο του σχολείου αλλά επεκτείνεται μέσω του τηλεφώνου στο διαδίκτυο.

3. Σωματική υγεία και ύπνος

Η χρήση του κινητού συνδέεται με μειωμένη φυσική δραστηριότητα και με κίνδυνο παχυσαρκίας. Σε μυοσκελετικό επίπεδο, παρατηρούνται αυξημένοι πόνοι σε αυχένα, πλάτη, αντίχειρα και καρπούς, καθώς η μόνιμη κλίση του κεφαλιού επιβαρύνει σημαντικά τη σπονδυλική στήλη. Στο οπτικό σύστημα καταγράφεται ξηροφθαλμία, θολή όραση και πονοκέφαλοι, ενώ η εστίαση σε μικρές και φωτεινές οθόνες τόσο κοντά στο πρόσωπό μας συνδέεται με αύξηση της μυωπίας, ιδιαίτερα σε παιδιά.

Στο οπτικό σύστημα καταγράφεται ξηροφθαλμία, θολή όραση και πονοκέφαλοι, ενώ η εστίαση σε μικρές και φωτεινές οθόνες τόσο κοντά στο πρόσωπό μας συνδέεται με αύξηση της μυωπίας, ιδιαίτερα σε παιδιά

Η χρήση κινητού πριν τον ύπνο διαταράσσει τον λεγόμενο κιρκάδιο ρυθμό: το εσωτερικό «βιολογικό ρολόι» 24 ωρών του οργανισμού μας, που ρυθμίζει τον κύκλο ύπνου-εγρήγορσης, την έκκριση ορμονών (μελατονίνη/κορτιζόλη), τη θερμοκρασία του σώματός μας και τον μεταβολισμό. Το φως της οθόνης καταστέλλει τη μελατονίνη σε σημαντικό βαθμό και καθυστερεί την έναρξη του ύπνου. Το αποτέλεσμα είναι μικρότερη διάρκεια και χειρότερη ποιότητα ύπνου, με περαιτέρω συνέπειες όπως η μόνιμη κόπωση, η μειωμένη μνήμη, η δυσκολία συγκέντρωσης και ο αυξημένος κίνδυνος κατάθλιψης. Ακόμη και η απλή παρουσία του κινητού στην κρεβατοκάμαρα, πάνω στο κομοδίνο, πόσο δε μάλλον οι νυχτερινές ειδοποιήσεις, διακόπτουν τους κύκλους ύπνου, χωρίς συνειδητή αντίληψη από τον χρήστη.

4. Κοινωνικές σχέσεις και συναισθηματική απομόνωση

Η υπερβολική χρήση κινητού υποβαθμίζει την ποιότητα της διαπροσωπικής επικοινωνίας. Το φαινόμενο phubbing, ήτοι η αγνόηση του συνομιλητή μας λόγω του κινητού, μειώνει την εμπιστοσύνη, την ενσυναίσθηση και την ικανοποίηση από τις σχέσεις. Και πάλι, ακόμη και η απλή παρουσία της συσκευής κατά τη διάρκεια μιας συνομιλίας επηρεάζει αρνητικά το βάθος της επικοινωνίας. Σε οικογενειακό επίπεδο, η αχόρταγη χρήση κινητού από τους γονείς τούς αποξενώνει από τα παιδιά.

Και πάλι, ακόμη και η απλή παρουσία της συσκευής κατά τη διάρκεια μιας συνομιλίας επηρεάζει αρνητικά το βάθος της επικοινωνίας

Η κατανάλωση περιεχομένου γίνεται μέσα από αλγοριθμικά φίλτρα που ενισχύουν ήδη υπάρχουσες πεποιθήσεις, δημιουργώντας φούσκες πληροφόρησης και πόλωση. Τα fake news διαδίδονται ταχύτερα από οποιαδήποτε έγκυρη πληροφορία, ενώ η συνεχής έκθεση σε σύντομο περιεχόμενο καταστρέφει την ικανότητά μας για σοβαρή ανάγνωση και καταβυθίζει την κριτική μας σκέψη στα Τάρταρα. Το αποτέλεσμα είναι γνωστό: η άνευ προηγουμένου αλλοίωση της δημόσιας συζήτησης. Δεν χρειάζεται, δε, να μιλήσουμε καν για τους γνωστούς κινδύνους επιτήρησης, εμπορευματοποίησης προσωπικών δεδομένων και χειραγώγησης που συνεπάγεται η 24/7 καταγραφή της τοποθεσίας μας, της καταναλωτικής συμπεριφοράς μας και όλων των άλλων προτιμήσεών μας, πράγματα που συγκεντρώνονται, αναλύονται και πωλούνται.

* * *

Οι παραπάνω επιπτώσεις της αλόγιστης χρήσης των κινητών είναι ΣΩΡΕΥΤΙΚΕΣ, και εντονότερες σε χρήστες με υψηλότερη ημερήσια χρήση από τον μέσο όρο. Παρά ταύτα, η συνειδητή μείωση της χρήσης του κινητού και της απεξάρτησής μας από τους επιθετικούς αλγορίθμους, από τα βιντεάκια που πετάγονται αυτόματα στην οθόνη, και από τις διαρκείς ειδοποιήσεις που μεγιστοποιούν τον χρόνο χρήσης, συνδέεται με σχεδόν ΑΜΕΣΗ βελτίωση σε όλους τους τομείς που αναφέραμε: στην προσοχή, στον ύπνο, στην κριτική σκέψη, στην επαφή μας με τη διαφορετικότητα, στη διάθεση και τις διαπροσωπικές σχέσεις μας, στην υγεία μας, σε αυτήν ακόμη τη λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών κ.ο.κ.

Ποια όμως είναι τα δικά μας συμπεράσματα, που λέγαμε στην αρχή; Είναι δύο.

Το πρώτο είναι το προφανές: δεν χρειάζονται μελέτες και έρευνες για να στοιχειοθετηθούν τα παραπάνω. Για όνομα του καλού Θεού. Αρκεί να ζεις και να υπάρχεις στον κόσμο για να διαπιστώσεις την αυξημένη εξαθλίωση και υπεραποβλάκωση του κόσμου που είναι διαρκώς καρφωμένος στο κινητό του — ό,τι πιο πασέ και «χωριάτικο» μπορούμε να σκεφτούμε (και μπορούμε να σκεφτούμε πάρα πολλά).

Το δεύτερο είναι επίσης προφανές: τα κινητά μάς κρατούν συνδεδεμένους με τα σόσιαλ μίντια. Και τα σόσιαλ μίντια είναι σαν τα καζίνα: μπορείς να περάσεις καλά εκεί μέσα για ένα σύντομο χρονικό διάστημα, ας πούμε για μια νύχτα, ή και δύο — αλλά στο τέλος θα χάσεις ό,τι έχεις και δεν έχεις. Είναι αδύνατον να μην τα χάσεις όλα. Και βέβαια μοναδικός νικητής θα είναι το καζίνο.

Μια ιστορική δικαστική απόφαση

Πριν μία εβδομάδα, στις 25 Μαρτίου 2026, δικαστήριο του Λος Άντζελες εξέδωσε μια ιστορική απόφαση, κρίνοντας τη Meta και την Google υπεύθυνες για τον εσκεμμένο σχεδιασμό εθιστικών πλατφορμών που έβλαψαν την ψυχική υγεία μιας ανήλικης. Το δικαστήριο επιδίκασε αποζημίωση 3 εκατομμυρίων δολαρίων, αντιμετωπίζοντας για πρώτη φορά τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σαν «ελαττωματικά προϊόντα» και εστιάζοντας στην ευθύνη των αλγορίθμων και των ειδοποιήσεων.

Κατά τη διαδικασία, παρουσιάστηκαν εσωτερικά έγγραφα που διέψευδαν τους ισχυρισμούς του Μαρκ Ζούκερμπεργκ, αποδεικνύοντας ότι εκατομμύρια παιδιά κάτω των 13 ετών χρησιμοποιούσαν το Instagram χωρίς ουσιαστικό έλεγχο ηλικίας. Παραδέχτηκαν ότι η μεγιστοποίηση του χρόνου χρήσης αποτελούσε στόχο των εταιρειών, καθώς ο αλγόριθμος λειτουργούσε σαν μηχανισμός συμπεριφορικής ενίσχυσης.

Η απόφαση παρακάμπτει την παραδοσιακή προστασία των πλατφορμών για το περιεχόμενο των χρηστών, εστιάζοντας στον ίδιο τον τρόπο λειτουργίας τους, παρομοιάζοντάς τα με τα καρκινογόνα προϊόντα καπνού. Εκκρεμούν περισσότερες από 3.000 παρόμοιες αγωγές στην Καλιφόρνια από ιδιώτες και από δημόσιους φορείς.

Η απόφαση αναμένεται να επιταχύνει τη θέσπιση αυστηρών νόμων παγκοσμίως για τον περιορισμό της πρόσβασης ανηλίκων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Παρά τις προθέσεις των εταιρειών για έφεση, η υπόθεση αυτή θεωρείται ορόσημο που μπορεί να αλλάξει οριστικά τον τρόπο λειτουργίας και κατανάλωσης των ΜΚΔ.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Τρίτη και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.