Τι πραγματικά σκεφτόμαστε όταν νομίζουμε ότι σκεφτόμαστε

Τι περιέχει πραγματικά μια στιγμή συνείδησης; Η ερώτηση αποδεικνύεται πολύ πιο δύσκολη απ’ όσο φαίνεται.

Όταν προσπαθεί κανείς να καταγράψει όσα συμβαίνουν στο μυαλό του — αισθήσεις, εικόνες, λέξεις, σκέψεις, προθέσεις, διαισθήσεις, μικρές παρατηρήσεις ή τυχαίες περιπλανήσεις — ανακαλύπτει ότι γνωρίζει πολύ λιγότερα απ’ όσα πίστευε.

Αυτό διαπίστωσε δημοσιογράφος που συμμετείχε σε πείραμα ψυχολογίας. Φορούσε μια μικρή συσκευή με ακουστικό, η οποία παρήγαγε έναν αιφνίδιο ήχο σε τυχαίες στιγμές μέσα στη μέρα. Με τον ήχο έπρεπε να καταγράψει τι συνέβαινε στο μυαλό του ένα κλάσμα δευτερολέπτου πριν.

Η μέθοδος λέγεται descriptive experience sampling και αναπτύχθηκε από τον ψυχολόγο Russell T. Hurlburt, ο οποίος εδώ και πενήντα χρόνια συλλέγει στιγμιότυπα «εσωτερικής εμπειρίας», αποφεύγοντας συστηματικά θεωρητικές ερμηνείες ώστε να μην επηρεάζονται οι αναφορές των συμμετεχόντων.

Ακόμη και έτσι, η καταγραφή αποδείχθηκε δύσκολη. Οι στιγμές δεν ήταν σαφείς. Ήταν στρώματα εμπειριών: μια απόφαση, μια εικόνα, μια αίσθηση, μια μυρωδιά, χωρίς ξεκάθαρα όρια.

Το βασικό εύρημα: ακόμη και ο ίδιος ο άνθρωπος δεν γνωρίζει καλά τις σκέψεις του.

Οι σκέψεις πριν από τις λέξεις

Ο συμμετέχων πίστευε ότι ο νους του λειτουργεί κυρίως ως εσωτερικός μονόλογος.
Όμως πολλές από τις «σκέψεις» δεν ήταν λέξεις.

Εμφανίζονταν ως:

• εικόνες

• σωματικές αισθήσεις

• ασαφή νοήματα

• άρρητες αποφάσεις

Οι λέξεις έρχονταν αργότερα, σαν προσπάθεια μετάφρασης σε κάτι που μπορεί να ειπωθεί.

Τα δεδομένα του Hurlburt δείχνουν ότι η εσωτερική ομιλία είναι πολύ λιγότερο συχνή απ’ όσο πιστεύουμε. Λιγότερο από το ένα τέταρτο των στιγμών συνείδησης περιέχει λόγο. Ένα σημαντικό ποσοστό αποτελείται από «μη συμβολική σκέψη»: πλήρεις σκέψεις χωρίς λέξεις ή εικόνες.

Η πεποίθηση ότι σκεφτόμαστε με λόγο ίσως προκύπτει επειδή μόνο με λόγο μπορούμε να περιγράψουμε τι συνέβη στο μυαλό μας.

Η «ενεργή απουσία» του Γουίλιαμ Τζέιμς

Ήδη από το 1890, ο φιλόσοφος και ψυχολόγος William James είχε περιγράψει την εμπειρία της λέξης που βρίσκεται «στην άκρη της γλώσσας».

Δεν είναι απουσία γνώσης. Είναι μια έντονα αισθητή απουσία.

Ξέρουμε ότι η απάντηση υπάρχει και ξέρουμε ποια δεν είναι — χωρίς να μπορούμε να τη διατυπώσουμε. Ο James υποστήριζε ότι μεγάλο μέρος της ψυχικής ζωής αποτελείται από προ-διατυπωμένες σκέψεις: σχέδια νοήματος πριν πάρουν μορφή σε λέξεις ή εικόνες.

Η πρόθεση να πούμε κάτι, έγραφε, είναι ήδη μια νοητική κατάσταση πριν εμφανιστεί η ίδια η σκέψη.

Η νευροεπιστήμη δείχνει καθυστέρηση της συνείδησης

Η ψυχολόγος Kalina Christoff Hadjiilieva προσπάθησε να συνδυάσει αυτοπαρατήρηση και εγκεφαλική απεικόνιση — μια προσέγγιση που αποκαλεί «νευροφαινομενολογία».

Σε πείραμα με έμπειρους διαλογιστές, οι συμμετέχοντες πατούσαν κουμπί τη στιγμή που εμφανιζόταν μια σκέψη. Οι μετρήσεις fMRI έδειξαν αύξηση δραστηριότητας στον ιππόκαμπο περίπου τέσσερα δευτερόλεπτα πριν αντιληφθούν τη σκέψη.

Δηλαδή, η σκέψη ξεκινά ασυνείδητα και μετά γίνεται αντιληπτή.

Η έρευνα δείχνει επίσης ότι ο νους ταλαντεύεται ανάμεσα σε δύο καταστάσεις:

• εστιασμένη σκέψη (εκτελεστικό δίκτυο)

• ελεύθερη περιπλάνηση (default mode network)

Το 30–50% του χρόνου μας περνά στη δεύτερη.

Η σημασία της περιπλάνησης του νου

Η αυθόρμητη σκέψη συχνά θεωρείται άσκοπη ή αντιπαραγωγική.
Ωστόσο συνδέεται με δημιουργικότητα και αυτοκατανόηση.

Ιστορικές μορφές όπως ο Δαρβίνος ή ο Μπετόβεν εργάζονταν λίγες ώρες ημερησίως και αφιέρωναν μεγάλο χρόνο σε περιπάτους και ανάπαυση — περιόδους όπου εμφανίζονταν ιδέες.

Σύμφωνα με την Christoff, όταν οι άνθρωποι βρίσκονται σε καθεστώς πίεσης επιβίωσης καταστέλλουν την αυθόρμητη σκέψη. Αυτό οδηγεί σε «ψυχολογική φθορά», επειδή χάνεται η δυνατότητα σύνδεσης εμπειριών και διαμόρφωσης ταυτότητας.

Ως συμπέρασμα, μια ανατροπή

Η σύγχρονη έρευνα οδηγεί σε μια ανατροπή: Η συνείδηση ίσως δεν παράγει τις σκέψεις — τις αντιλαμβάνεται.

Οι σκέψεις γεννιούνται ασυνείδητα, διαμορφώνονται πριν γίνουν λέξεις και μόνο ένα μέρος τους φτάνει τελικά στην επίγνωση. Ο νους, περισσότερο από αφηγητής, φαίνεται να είναι ροή που εμείς απλώς παρακολουθούμε.

Πηγή: The Guardian