Ταξιδεύουμε με τα παιδιά: Όσα μας μαθαίνει η... διαδρομή

Τι είναι αυτό που κάνει ένα ταξίδι πραγματικά φανταστικό; Και τι έχει τελικά μεγαλύτερη σημασία: ο προορισμός ή η διαδρομή; Πώς μπορεί ένα ταξίδι να γίνει αφορμή για να μιλήσουμε στα παιδιά για τη θέση μας στον κόσμο και για όσα μας ενώνουν με τους γύρω μας; Και τι παίρνουμε μαζί μας επιστρέφοντας;

Στο νέο επεισόδιο του «Μαμάδες με Ρούμι», η Παναγιώτα Στρίκου υποδέχεται την εκπαιδευτικό και συγγραφέα Μελίνα Ηλιοπούλου. Μιλάνε για πραγματικά και φανταστικά ταξίδια, για την εκπαίδευση, το μοίρασμα και την απόφαση να κοιτάξουμε τον κόσμο με περισσότερη περιέργεια - και, για λίγο, μέσα από τα μάτια κάποιου άλλου.

Ακούστε εδώ το επεισόδιο 

Ταξιδιώτες και όχι απλώς τουρίστες

Ένα οικογενειακό ταξίδι μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε άλλη μια λίστα με υποχρεώσεις. Να προλάβουμε το μουσείο, να φωτογραφηθούμε σε συγκεκριμένο σημείο της πόλης, να δοκιμάσουμε το φαγητό που προτείνει ο ταξιδιωτικός οδηγός, να επισκεφθούμε όλα τα αξιοθέατα και να μη χάσουμε ούτε λεπτό. Στο τέλος επιστρέφουμε με εκατοντάδες φωτογραφίες, αλλά όχι απαραίτητα με  χρόνο για να καταλάβουμε τι ακριβώς είδαμε.

Το ταξίδι, όμως, μπορεί -και ίσως πρέπει να είναι- κάτι περισσότερο από τη μετακίνησή μας σε έναν καινούργιο τόπο. Μπορεί να γίνει μια άσκηση παρατήρησης. Να περπατήσουμε χωρίς να γνωρίζουμε ακριβώς πού θα καταλήξουμε, να ακούσουμε μια γλώσσα που δεν καταλαβαίνουμε, να δοκιμάσουμε μια διαφορετική γεύση, να προσέξουμε πώς ζουν, εργάζονται και συναντιούνται οι άνθρωποι γύρω μας.

Για ένα παιδί, όλα αυτά αποτελούν ένα μάθημα εκτός σχολικής τάξης.  Το καινούργιο περιβάλλον το προσκαλεί να παρατηρήσει, να απορήσει,  να συγκρίνει και να προσαρμοστεί. Όταν οι εμπειρίες συζητιούνται αργότερα σχετικά με το τι μας άρεσε, τι μας δυσκόλεψε, τι μας έκανε εντύπωση καταλαβαίνουμε πως αυτό το ταξίδι ήταν ο ορισμός της βιωματικής μάθησης.

Μια κουκκίδα στον κόσμο

Τα παιδιά βρίσκονται, αναπόφευκτα, στο κέντρο της οικογενειακής ζωής. Οι ανάγκες τους καθορίζουν το πρόγραμμα, τις ώρες, τις στάσεις και συχνά ακόμη και τον προορισμό. Ένα ταξίδι μπορεί να τους προσφέρει μια διαφορετική και πολύτιμη οπτική: να ανακαλύψουν ότι αποτελούν μόνο μια μικρή κουκκίδα πάνω σε έναν τεράστιο χάρτη. Όχι για να αισθανθούν μικρά ή ασήμαντα. Αλλά για να καταλάβουν ότι ο κόσμος δεν περιστρέφεται γύρω από έναν μόνο άνθρωπο, μία οικογένεια, μία γλώσσα ή έναν συγκεκριμένο τρόπο ζωής.

Σε έναν διαφορετικό τόπο θα συναντήσουν παιδιά που παίζουν άλλα παιχνίδια, τρώνε διαφορετικό φαγητό ή πηγαίνουν σε ένα σχολείο που δεν μοιάζει με το δικό τους. Θα ανακαλύψουν, όμως, και όσα παραμένουν ίδια και σημαντικά. Την ανάγκη για παιχνίδι, ασφάλεια, οικογένεια, φίλους και επικοινωνία. Η επαφή με ανθρώπους διαφορετικής κουλτούρας δεν καλλιεργεί βέβαια αυτομάτως την ενσυναίσθηση. Μπορεί, όμως, να ανοίξει χώρο για ερωτήσεις και συζητήσεις γύρω από τη διαφορετικότητα, τις κοινές ανθρώπινες ανάγκες και τους πολλούς τρόπους με τους οποίους μπορεί να είναι οργανωμένη μια κοινότητα.

Team work

Ας παραδεχτούμε ότι τα οικογενειακά ταξίδια δεν είναι ο ορισμός της… χαλάρωσης! Υπάρχουν καθυστερήσεις, κούραση, χαμένες διαδρομές, βαλίτσες που πρέπει να μεταφερθούν και παιδιά που αποφασίζουν ότι δεν μπορούν να κάνουν ούτε ένα βήμα παραπέρα (πολύ συχνά τη στιγμή που βρισκόμαστε όσο πιο μακριά γίνεται από το κατάλυμα!). Ακριβώς μέσα σε αυτές τις μικρές δυσκολίες, όμως, η οικογένεια μπορεί να λειτουργήσει περισσότερο σαν ομάδα. Τα παιδιά μπορούν να βοηθήσουν με τις αποσκευές, να παρακολουθήσουν μια διαδρομή στον χάρτη, να επιλέξουν ανάμεσα σε δύο δραστηριότητες ή να αναλάβουν να θυμούνται τι πρέπει να έχουμε μαζί μας. Εννοείται πως δεν είναι απαραίτητο να πάνε όλα σύμφωνα με το πρόγραμμα. Ένα ταξίδι προσφέρει πολλές ευκαιρίες για να δουν τα παιδιά πώς αντιμετωπίζουμε μια αναποδιά, πώς αλλάζουμε σχέδιο και πώς συνεργαζόμαστε όταν κάτι δεν εξελίσσεται όπως το περιμέναμε.

Χωρίς εισιτήριο

Όλα τα παραπάνω δεν σημαίνουν ότι για να ανοίξουμε την οπτική των παιδιών πρέπει να οργανώνουμε μακρινά και ακριβά ταξίδια. Η εξερεύνηση μπορεί να αρχίσει από την καθημερινότητα μας. Από έναν απλό περίπατο στη γειτονιά.

Μπορούμε να παρατηρήσουμε τα ονόματα των δρόμων και να αναζητήσουμε από πού προέρχονται. Να βρούμε το παλαιότερο σπίτι της περιοχής, να φωτογραφίσουμε ιδιαίτερες πόρτες και μπαλκόνια, να ακολουθήσουμε μια διαδρομή που δεν έχουμε ξανακάνει ή να μπούμε σε ένα μικρό μουσείο που συνήθως προσπερνάμε.

Μπορούμε ακόμη να δώσουμε στο παιδί διαφορετικούς ρόλους:

• Να γίνει ο ξεναγός της οικογένειας και να επιλέξει μία συγκεκριμένη στάση.
• Να κρατήσει έναν απλό χάρτη και να παρακολουθεί τη διαδρομή.
• Να φωτογραφίσει τρία πράγματα που του/της έκαναν εντύπωση.
• Να μάθει μια λέξη ή έναν χαιρετισμό σε άλλη γλώσσα.
• Να σχεδιάσει τον δικό του/της χάρτη επιστρέφοντας.
• Να επιλέξει ένα βιβλίο που μας ταξιδεύει στον τόπο που επισκεφθήκαμε- ή σε εκείνον που θα θέλαμε κάποτε να γνωρίσουμε.

Η απόσταση δεν είναι εκείνη που καθορίζει την αξία μιας εμπειρίας. Σημασία έχει να επιτρέψουμε στα παιδιά να συμμετέχουν, να παρατηρούν και να κάνουν ερωτήσεις, αντί να τα μεταφέρουμε απλώς από αξιοθέατο σε αξιοθέατο. 

Τι φέρνουμε πίσω;

Από ένα ταξίδι μπορεί να επιστρέψουμε με μαγνητάκια, φωτογραφίες, εισιτήρια και μικρά αντικείμενα που αργότερα θα δυσκολευόμαστε να θυμηθούμε από πού αγοράσαμε. Αυτό στο οποίο πρέπει να εστιάσουμε είναι ότι από κάθε ταξίδι επιστρέφουμε και λίγο διαφορετικοί. Αφού έχουμε φρεσκάρει τις αισθήσεις και την αισθητική μας, με ιστορίες, λέξεις, ή την ανάμνηση μιας στιγμής κατά την οποία χρειάστηκε να βοηθήσουμε ο ένας τον άλλον. Με την επίγνωση ότι υπάρχουν πολλοί τρόποι να ζει κανείς και ότι οι άνθρωποι που μοιάζουν διαφορετικοί από εμάς μπορεί να βρίσκονται πολύ πιο κοντά μας απ’ όσο φανταζόμασταν.

Αυτό που κάνει ένα ταξίδι πραγματικά φανταστικό δεν είναι το πόσο μακριά φτάσαμε, αλλά πόσο διαφορετικά κοιτάξαμε τον κόσμο στη διάρκεια της διαδρομής.

Ταξίδια μέσα από ταινίες και βιβλία

5 ταινίες για παιδιά και για όλη την οικογένεια με θέμα το ταξίδι:

• «Ψηλά στον Ουρανό» (Up, 2009)- 6+
  Ένα ταξίδι που μας θυμίζει ότι η διαδρομή και οι απρόσμενες συναντήσεις μπορεί να αποδειχθούν σημαντικότερες από τον προορισμό.
• «Κόκο» (Coco, 2017) - 7+
  Ένα φανταστικό ταξίδι στη μνήμη, στην οικογενειακή ιστορία και στις παραδόσεις ενός διαφορετικού πολιτισμού.
• «Μουλάν» (Mulan, 1998) - 7+
  Ένα ταξίδι γενναιότητας και αυτογνωσίας, μέσα από το οποίο η Μουλάν ανακαλύπτει τη δύναμη και τη θέση της στον κόσμο.
• «Η Χαμένη Ατλαντίδα» (Atlantis: The Lost Empire, 2001)-7+
  Μια συναρπαστική αποστολή εξερεύνησης σε έναν μυστηριώδη κόσμο, γεμάτη ανακαλύψεις και απρόβλεπτες συναντήσεις.
• «Τα Χρονικά της Νάρνια: Το λιοντάρι, η μάγισσα και η ντουλάπα» (The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe, 2005) - 9+
  Ένα ταξίδι σε έναν φανταστικό κόσμο, όπου τέσσερα παιδιά καλούνται να δείξουν θάρρος, να συνεργαστούν και να αναλάβουν ευθύνες πολύ μεγαλύτερες από την ηλικία τους.

Οι ηλικιακές ενδείξεις είναι ενδεικτικές· καλό είναι να λαμβάνουμε υπόψη την ευαισθησία και την ωριμότητα κάθε παιδιού.

5 βιβλία για παιδιά με θέμα το ταξίδι

• «Φανταστική βόλτα στο Λονδίνο» - Μελίνα Ηλιοπούλου, εικονογράφηση: Φίλιππος Φωτιάδης, εκδόσεις Καλέντη
  Μια περιπλάνηση στα αξιοθέατα, στις ιστορίες και στις μικρές εκπλήξεις του Λονδίνου.
• «Φτάνουμε επιτέλους;» -Marta Bartolj, εκδόσεις Μεταίχμιο
  Ένα βιβλίο χωρίς λόγια για τη διαδρομή, την ανυπομονησία και όλα όσα μπορεί να ανακαλύψει κανείς καθ’ οδόν.
• «Ο μικρός Νικόλας πάει διακοπές» - René Goscinny, εικονογράφηση: Jean-Jacques Sempé, εκδόσεις Πατάκη
  Καλοκαιρινές περιπέτειες, καινούργιες γνωριμίες και άφθονο χιούμορ μέσα από το βλέμμα του μικρού Νικόλα.
• «20.000 λεύγες κάτω από τη θάλασσα» - Ιούλιος Βερν, εκδόσεις Μίνωας
  Ένα κλασικό ταξίδι εξερεύνησης στα βάθη των ωκεανών, γεμάτο μυστήριο και συναρπαστικές ανακαλύψεις.
• «Το μεγάλο βιβλίο του κόσμου» -Yuval Zommer, εκδόσεις Κλειδάριθμος
  Ένα εικονογραφημένο ταξίδι στις χώρες, στους πολιτισμούς, στα ζώα και στα θαυμαστά τοπία του πλανήτη μας.