Αστικός Μετασχηματισμός: Πώς οι πλατείες και οι πεζόδρομοι αλλάζουν την καθημερινότητά μας

Η ανανέωση του αστικού τοπίου περνάει σε πολύ μεγάλο βαθμό από τις πεζοδρομήσεις και τις αναζωογονημένες δημόσιες πλατείες. Μεγαλώνοντας σε αστικά κέντρα όπως η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη, ακόμα και η Λάρισα, η Πάτρα και τα Γιάννενα, η πλειοψηφία του Ελλήνων έγιναν κατά καιρούς μάρτυρες για το πώς οι πόλεις αναδιαμορφώνονται μέσα στα χρόνια, μέσα από νέους, συνεκτικούς, ιδιαίτερα ελκυστικούς και καλαίσθητους χώρους. Με την πάροδο του χρόνου, τέτοιοι μετασχηματισμοί γίνονται κομμάτι της ταυτότητας των μεγαλουπόλεων, όντας αναπόσπαστο μέρος της ποιότητα ζωής, της βιωσιμότητας και της συνολικής κοινωνικής ζωής ενός τόπου.

Πώς οι πλατείες και οι πεζόδρομοι αλλάζουν την καθημερινότητά μας

Βασικός πυλώνας σε αυτή τη μετατροπή είναι η μετάβαση από τη συχνή χρήση του αυτοκινήτου στην καθημερινότητα των πεζών. Με τη μείωση του θορύβου και της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, αυξάνεται ο χώρος και ο χρόνος για κοινωνικές δραστηριότητες, κάτι που εκτός από την ευεξία των κατοίκων έχει σαφή αντίκτυπο και στην τοπική οικονομία. Οι προσβάσιμοι και ασφαλείς δημόσιοι χώροι ενισχύουν την κοινωνική συνοχή, μετατρέποντας συγκεκριμένες περιοχές σε τοπόσημα και δίνοντας μια ισχυρότερη αίσθηση ταυτότητας στις πόλεις και τις γειτονιές. Πώς ακριβώς όμως το καταφέρνουν αυτό οι πεζόδρομοι και οι πλατείες; Η κινητικότητα στις μεγαλουπόλεις δεν είναι κάποιο trend, αλλά μια διαχρονική και επίκαιρη ανάγκη. Ο χώρος στα μεγάλα αστικά κέντρα είναι πεπερασμένος και η κατανομή του είναι κομβική για την ποιότητα ζωής των κατοίκων.

Η σημασία των πεζοδρόμων για μια πόλη

Η αισθητική αναβάθμιση μιας οδικής αρτηρίας είναι το λεγόμενο «side-benefit» των πεζοδρομήσεων, καθώς ο βασικός στόχος που επιτυγχάνεται είναι η ελαχιστοποίηση της εξάρτησης από ιδιωτικά οχήματα. Με την ανάδειξη του περπατήματος ως μέρος της καθημερινότητας των πολιτών, οι εκπομπές ρυπογόνων ουσιών μειώνονται δραστικά, ενώ και οι δημόσιες συγκοινωνίες λειτουργούν πιο εύρυθμα. Με τους πεζοδρόμους να αποτελούν κόμβους μικρο-κινητικότητας και τοπικής επιχειρηματικής ανάπτυξης, τα οφέλη είναι πολλαπλά καθώς αφενός και σύμφωνα με σχετικές έρευνες υπάρχει σαφής μείωση των ατυχημάτων, αφετέρου αναδεικνύεται η τάση για όλο και περισσότερα έργα πρασίνου που αναβαθμίζουν τις εν λόγω περιοχές.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Νέα Υόρκη, η οποία πρόσφατα θέσπισε τέλος κυκλοφοριακής συμφόρησης που οδήγησε σε άμεση μείωση της διέλευσης οχημάτων, με αντίστοιχη αύξηση της κυκλοφορίας πεζών αλλά και νέων επιχειρήσεων σε πολυσύχναστους δρόμους του Μανχάταν. Κάτι αντίστοιχο είχε συμβεί και στη Στοκχόλμη το 2007, με τα νούμερα να δείχνουν πως δεν υπήρχε αρνητική επίδραση στο λιανικό εμπόριο, ενώ η πλειοψηφία των κατοίκων της πόλης είχε υποδεχθεί το μέτρο με ικανοποίηση. Τέλος και όσον αφορά τη σωματική υγεία των κατοίκων, γίνεται κατανοητό πως οι ευάλωτοι και ηλικιωμένοι συμπολίτες μας βρίσκουν περισσότερες αφορμές να βγουν από το σπίτι τους και να ακολουθήσουν κάποια σωματική δραστηριότητα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον ως προς αυτό παρουσιάζει μελέτη του Ινστιτούτου για την Παγκόσμια Υγεία της Βαρκελώνης, η οποία αναφέρει πως η επίδραση της υπερβολικής εξάρτησης από αυτοκίνητα οδηγεί σε χιλιάδες πρόωρους θανάτους ετησίως, λόγω παραγόντων όπως η ρύπανση, ο θόρυβος, η έλλειψη χώρων πρασίνου κ.α.

Ωστόσο, υπάρχουν σημαντικοί παράγοντες που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη για το θέμα των πεζοδρομήσεων και συνοψίζονται στα παρακάτω:

Συμβολή της Κοινότητας
Η συμβολή των κατοίκων και η συμμετοχή τους στον σχεδιασμό των πεζοδρόμων και τη διαδικασία ανάπτυξής τους είναι κρίσιμες για την επιτυχία του εγχειρήματος

Κόστος
Το κόστος μπορεί να αποτελέσει εμπόδιο για ορισμένες πόλεις, καθώς η δημιουργία πεζόδρομων συχνά απαιτεί σημαντικές επενδύσεις. Έσοδα μπορούν να προκύψουν είτε από εθνικές και περιφερειακές επιχορηγήσεις, είτε από την επιβολή κάποιους τέλους στην επιχειρηματική δραστηριότητα της περιοχής

Χωροθέτηση
Η δημιουργία πεζοδρόμων πρέπει πάντοτε να λαμβάνει υπόψη της παραμέτρους όπως οι θέσεις στάθμευσης, η διευκόλυνση των πολιτών με κινητικά προβλήματα, καθώς και η διατήρηση ιστορικών μνημείων

Πρόσβαση
Δεδομένου ότι οι πεζόδρομοι απευθύνονται σε άτομα όλων των ηλικιών, πρέπει να υπάρχει μέριμνα για παγκάκια, θέσεις ποδηλάτων ή πατινιών, καθώς και για παρακείμενες θέσεις στάθμευσης ή στάσης μέσων συγκοινωνίας

Δημόσια Ασφάλεια
Με τη συγκέντρωση μεγάλου αριθμού κατοίκων, συχνά χρειάζονται πρόσθετα μέτρα ασφαλείας. Αφενός απαιτείται ξεχωριστή αντιμετώπιση από εκπροσώπους του νόμου, αφετέρου και οι ιδιοκτήτες των τοπικών επιχειρήσεων θα πρέπει να γνωρίζουν αντίστοιχα πρωτόκολλα προστασίας

Τοπικές επιχειρήσεις
Είναι σημαντικό να διασφαλίζεται πως τα τοπικά καταστήματα θα έχουν λόγο στο πώς οι χώροι αυτοί θα είναι ελκυστικοί και προσβάσιμοι, χωρίς να εμποδίζουν τη διέλευση των πολιτών ή κάποιων οχημάτων έκτακτης ανάγκης. Είναι επίσης σημαντικό να παραμένουν οικονομικά προσιτοί, κάτι το οποίο δεν είναι συχνά δεδομένο.

Ιστορικοί πεζόδρομοι της Αθήνας

Η Αθήνα έχει αρκετούς πεζόδρομους με έντονη ιστορική και πολιτιστική σημασία. Κάθε μέρα προσελκύουν χιλιάδες κατοίκους και τουρίστες, έχοντας σαφές κοινωνικό και οικονομικό αποτύπωμα, εδώ και πολλές δεκαετίες. Κάποιοι από τους πιο σύγχρονους και με σαφή επίδραση στο φυσικό και οικονομικό περιβάλλον πεζόδρομοι της πρωτεύουσας είναι οι εξής:

• Οδός Ερμού

Ενώνει το Μοναστηράκι με την Πλατεία Συντάγματος, αποτελώντας έναν από τους πλέον βασικούς εμπορικούς άξονες του αθηναϊκού κέντρου. Εδώ και δεκαετίες είναι η εμπορική «βιτρίνα» της Αθήνας, προσελκύοντας καταναλωτές από διάφορα κοινωνικά στρώματα

• Οδός Βουκουρεστίου - Οδός Βαλαωρίτου

Κλασικοί «luxury» πεζόδρομοι του κέντρου, συνδυάζουν καταστήματα μόδας, θέατρα και κοσμηματοπωλεία υψηλής αισθητικής. Είναι δε σημείο συνάντησης για επιφανείς Αθηναίους και όχι μόνο, με κάποια από τα πιο ιστορικά καφέ της πόλης να στέκονται το ίδιο εμβληματικά μέχρι σήμερα

• Κοραή

Ένα κομβικό σημείο του κέντρου, στο λεγόμενο «εμπορικό και διοικητικό τρίγωνο» της Αθήνας. Η στάση του Μετρό «Πανεπιστήμιο» δίνει καθημερινή ζωή στον δρόμο, ενώ πολύ κοντά βρίσκονται υποκαταστήματα από γνωστές τράπεζες και εμπορικές φίρμες. Μπορεί να μην έχει τη «χλιδή» μιας Βουκουρεστίου, ωστόσο παραμένει ένα ιστορικό σημείο αναφοράς για τη σύγχρονη αστική Αθήνα, αλλά και για αυτή μιας παλαιότερης εποχής.

Οι αστικές πλατείες ως χώρος κοινωνικών και πολιτικών ζυμώσεων

Αντίστοιχα με τις πεζοδρομήσεις, η αισθητική αναβάθμιση των διαφόρων περιοχών της Αθήνας - υποβαθμισμένων και μη - έχει επιτευχθεί μέσα από την αξιοποίηση και διαμόρφωση των πλατειών. Με τη συνεχή αύξηση του πληθυσμού στο κέντρο και στους παρακείμενους δήμους, οι δημόσιες πλατείες είναι ένας κατεξοχήν χώρος που αντανακλά την ταχύτητα, την πολυσυλλεκτικότητα, αλλά και το εν γένει κύρος της πρωτεύουσας. Η ανάπτυξή τους είναι αναπόσπαστο κομμάτι του χωροταξικού σχεδιασμού και συνδυάζει εμπορικές και κοινωνικές δραστηριότητες, με σαφή μέριμνα για την εύρυθμη κυκλοφορία πεζών και αυτοκινήτων. Χαρακτηρίζονται δε από την πλήρωση του «κενού», καθώς είναι αυτές οι πλατείες που αποτελούν σημείο αναφοράς για μεγάλες οδικές αρτηρίες, οι οποίες σε διαφορετική περίπτωση θα ενώνονταν ασύντακτα και αντιαισθητικά. Ιστορικά, είναι οι μεγάλες πλατείες της Αθήνας όπου έγιναν οι μεγάλες πολιτικές και κοινωνικές ζυμώσεις, οι οποίες διαμόρφωσαν τη σύγχρονη αθηναϊκή και εν γένει ελληνική πραγματικότητα.

Τα οφέλη μιας δημόσιας πλατείας είναι πολλαπλά, με πιο προφανές την ύπαρξη πρασίνου και καθαρής ατμόσφαιρας σε μια ευρύτερη περιοχή γεμάτη καυσαέριο και κατασκευές από τσιμέντο. Οι περισσότερες μεγάλες πόλεις ανά τον κόσμο έχουν ξεχωριστές και εξίσου διάσημες πλατείες, τις οποίες ντόπιοι και τουρίστες επιλέγουν συχνά για τις δραστηριότητες και συναναστροφές τους. Από την Place de la Concorde στο Παρίσι και την Plaza Mayor στη Μαδρίτη, μέχρι την πανέμορφη Grand Place στις Βρυξέλλες, αναγνωρισμένη ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO από το 1998.

Πέρα όμως από αυτά τα τρανταχτά παραδείγματα πλατείων με μεγάλη φήμη και έκταση, είναι και εκατοντάδες άλλες μικρότερες οι οποίες βρίσκουν τη θέση τους σε αστικά περιβάλλοντα ασυνεχή, λιγότερο προβεβλημένα και συνεχώς μεταβαλλόμενα. Είναι προφανώς πολύ δύσκολο να ορίσει κανείς καθολικές αρχές και προδιαγραφές για τον σχεδιασμό μιας πλατείας, δεδομένων των διαφορετικών κοινωνικών, οικονομικών και κυρίως πολιτισμικών συνθηκών που συναντά κανείς σε μια χώρα, πόλη ή περιοχή. 

Ωστόσο, ορισμένα βασικά σημεία θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως σαφή και αναγκαία για μια σύγχρονη πλατεία, πάντα σε συνάρτηση με το αστικό περιβάλλον το οποίο υπηρετούν. Οι βασικές αρχές σχεδιασμού για μια δημόσια πλατεία συνοψίζονται στα εξής (Memluk, 2012):

• Δημιουργία ταυτότητας, αίσθησης τοποσήμου και συμβολή στη συνολική εικόνα μιας πόλης
• Προώθηση της δημόσιας χρήσης και συμμετοχής
• Ενθάρρυνση των κοινωνικών δραστηριοτήτων, της επικοινωνίας και της κοινωνικής ένταξης
• Ανάδειξη του περιβαλλοντικού χαρακτήρα της περιοχής
• Ευκολία στη διατήρηση και τον καθαρισμό, με χαρακτήρα μακράς διαρκείας
• Δημιουργία ενός προσβάσιμου φυσικά και κοινωνικά χώρου
• Περιβαλλοντική βιωσιμότητα και χαμηλό κόστος συντήρησης
• Προώθηση των τεχνών, της ψυχαγωγίας και του πολιτισμού

Σε κάθε περίπτωση, ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά των πλατειών είναι το σχήμα τους και η σαφής χωρική κατανομή τους, που τις διαφοροποιούν από τις όποιες άλλες ακανόνιστες μορφές ενός αστικού χώρου. Ανάμεσα σε αυτούς που μίλησαν επισταμένα για τη γεωμετρία των αστικών πλατειών ήταν οι αδερφοί Robert και Léon Krier, αρχιτέκτονες από το Λουξεμβούργο. Συγκεκριμένα, ανέπτυξαν μια τυπολογία για τις πλατείες βασισμένη σε γεωμετρικές μορφές (τετράγωνο, κύκλος, τρίγωνο κ.α.), ενώ τις αντιμετώπιζαν ουσιαστικά σαν το σύνολο των κτιρίων που έχει μέρος ανοιχτού χώρου και όχι ως κάποιο εναπομείναν κενό. Η κυριότερη δε κριτική που δέχτηκε η προσέγγισή τους ήταν πως η αμελούσε το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο της κάθε περιοχής. Από την άλλη, ο Γερμανός αρχιτέκτονας και ιστορικός Paul Zucker διέκρινε πέντε τύπους αστικών πλατειών:

• Η κλειστή πλατεία: συχνά έχει κανονική γεωμετρική μορφή. Η μόνη διακοπή της κλειστής πλατείας είναι οι δρόμοι που οδηγούν σε αυτήν.
• Η κυρίαρχη πλατεία: ο χώρος κατευθύνεται προς ένα κτίριο ή μια ομάδα κτιρίων.
• Η πυρηνική πλατεία: έχει ένα κεντρικό χαρακτηριστικό που δημιουργεί μια ένταση που κρατά το σύνολο ενωμένο.
• Η ομαδοποιημένη πλατεία: σύνολο από μεμονωμένες πλατείες που συνδέονται οργανικά ή/και αισθητικά.
• Η άμορφη πλατεία: ανοργάνωτη και άμορφη σε σύγκριση με άλλους τύπους.

Στην Αθήνα, οι πλατείες αποτελούν από τον 19ο αιώνα ιδιαίτερα ζωντανά κύτταρα της πόλης, έχοντας στο «DNA» τους σε μεγάλο βαθμό τις ιστορικές, πολιτικές, κοινωνικές, αλλά και πολεοδομικές μεταβολές της χώρας. Από την Πλατεία Συντάγματος (πρώην Πλατεία Ανακτόρων) που αποτελεί κέντρο των πολιτικών εξελίξεων και φιλοξενεί το κτίριο της ελληνικής Βουλής, μέχρι την Πλατεία Ομονοίας, έναν ιστορικά σημαντικό συγκοινωνιακό και εμπορικό κόμβο του αθηναϊκού κέντρου. Αλλά και άλλες ιστορικές όπως η Βικτωρίας, η Κολιάτσου, η Αμερικής, η Κάνιγγος και η Κοτζιά, πολυσύχναστες πλατείες που σήμερα αποτελούν σημείο αναφοράς του κέντρου και των γύρω περιοχών, με πλήθος εμπορικών δραστηριοτήτων και έντονη πολυπολισμικότητα.

Φυσικά, μέσα στον αστικό ιστό και τον ευρύτερο Δήμο Αθηναίων, υπάρχουν λιγότερο γνωστές στο ευρύ κοινό πλατείες και πεζόδρομοι, που λειτουργούν ως σημείο αναφοράς και συλλογικής μνήμης για τους κατοίκους των διαφόρων περιοχών. Αυτό το διάστημα, ο Δήμος βρίσκεται στο στάδιο ολοκλήρωσης και αναπροσαρμογής τέτοιων χώρων σε διάφορες περιοχές της Αθήνας, χώρων που αναμένεται εκ νέου να προσελκύσουν το ενδιαφέρον των κατοίκων, των επισκεπτών, αλλά και των τοπικών επιχειρήσεων.

Εντός του καλοκαιριού και σύμφωνα με πληροφορίες της Τεχνικής Υπηρεσίας του Δήμου Αθηναίων, αναμένεται να ολοκληρωθούν η Πλατεία Ηούς στα Πετράλωνα (3ο Δημοτικό Διαμέρισμα) και οι Πλατείες Ιερού Λόχου και Αγίων Θεοδώρων στο κέντρο της Αθήνας (1ο Δημοτικό Διαμέρισμα).

Επίσης εκτιμάται ότι θα παραδοθούν και περίπου 15 πεζοδρόμια σε όλες σχεδόν τις κοινότητες. Ενδεικτικά αναφέρονται αυτό της οδού Λέλας Καραγίαννη στην Κυψέλη (όπου ολοκληρώθηκε πρόσφατα αντίστοιχα και στην οδό Κύπρου), της οδού Φρειδερίκου Σμιθ στο Νέο Κόσμο, της oδού Ναυπλίου στον Κολωνό (4ο Δ.Δ) και τέλος της οδού Παπαδιαμαντοπούλου στου Ζωγράφου (7ο Δ.Δ).