Το βρώμικο μυστικό πίσω από το τι πραγματικά μετρά το IQ τεστ

Σε πολλά μέρη του κόσμου, το να κάνεις ένα τεστ IQ έχει γίνει σχεδόν τελετουργία ενηλικίωσης. Κι όμως, οι περισσότεροι γνωρίζουμε κάποιον με υψηλό IQ που είναι εντελώς ανεπαρκής στη δουλειά ή ακόμα χειρότερα, στην καθημερινότητά του. Άρα, σημαίνει κάτι πραγματικά το IQ τεστ και τι πραγματικά μας λέει για την οξυδέρκεια αυτών που το δοκιμάζουν;

Το IQ, ή «δείκτης νοημοσύνης», μετριέται μέσα από μια σειρά γρίφων και ερωτήσεων που εξετάζουν λογική, μνήμη και αναλυτική σκέψη.

Οι βαθμολογίες στα τεστ IQ είναι τυποποιημένες ώστε ο μέσος όρος να είναι 100, με περίπου τα δύο τρίτα του πληθυσμού να κινούνται μεταξύ 85 και 115.

Ο κόσμος συχνά δίνει υπερβολική σημασία στο IQ, αλλά στην καλύτερη περίπτωση είναι ένα ελλιπές μέτρο της νοημοσύνης. Στη χειρότερη, είναι κάτι πολύ πιο σκοτεινό.

Ορισμός του IQ (και της νοημοσύνης)

Μέρος του προβλήματος είναι ότι το IQ απλοποιεί μια εξαιρετικά περίπλοκη ανθρώπινη ιδιότητα. Σε αντίθεση με το ύψος ή το βάρος, που μετρώνται εύκολα και περιγράφονται με έναν αριθμό, η νοημοσύνη είναι πολυδιάστατη.

Οι επιστήμονες δεν έχουν καν συμφωνήσει σε έναν ενιαίο ορισμό.

«Η νοημοσύνη είναι κάτι πολύ σύνθετο. Είναι δύσκολο να οριστεί και δύσκολο να μετρηθεί», λέει η Δρ Ρεμπέκα Σιρ, καθηγήτρια ψυχολογίας και ανθρωπολογίας στο Brunel University του Λονδίνου.
Στον πυρήνα της, η νοημοσύνη περιγράφει το πόσο καλά μπορούμε να προσαρμοστούμε και να ευημερήσουμε στο περιβάλλον μας. Αυτό επηρεάζεται από πολλές διαφορετικές γνωστικές δεξιότητες, πολλές από τις οποίες δεν αποτυπώνονται στο IQ.

Για παράδειγμα, οι διαπροσωπικές δεξιότητες, η δημιουργικότητα, η ενσυναίσθηση και η κοινή λογική παίζουν τεράστιο ρόλο στο πώς κινούμαστε μέσα στον κόσμο, πώς διοικούμε τη ζωή μας και πώς ελισσόμαστε μέσα στις ζωές των άλλων.

«Αυτές οι δεξιότητες προσαρμογής είναι πολύ σημαντικές, αλλά δεν είναι αυτό που μετρά ένα τεστ IQ», λέει ο καθηγητής Ρόμπερτ Στέρνμπεργκ, ψυχολόγος στο Cornell University.

Και ενώ τα τεστ IQ μετρούν αποτελεσματικά τη συνειδητή επίλυση προβλημάτων, δεν μπορούν να αξιολογήσουν αν επιλέγουμε να χρησιμοποιήσουμε αυτές τις δεξιότητες τη σωστή στιγμή, αντί να υποκύπτουμε στα ένστικτά μας.

Γι’ αυτό ακόμη και άνθρωποι με πολύ υψηλό IQ μπορούν να παίρνουν κάκιστες αποφάσεις στην πραγματική ζωή.

Με δεδομένες όλες αυτές τις αδυναμίες, δεν είναι περίεργο ότι το IQ συσχετίζεται χαλαρά με την ακαδημαϊκή επίδοση. Έρευνες δείχνουν ότι το IQ εξηγεί περίπου το 30% της διακύμανσης στους σχολικούς βαθμούς.

Αυτό που δεν γνωρίζουμε είναι πόσο τα ίδια τα τεστ IQ επηρεάζουν την εκπαιδευτική πορεία.

Οι βαθμολογίες IQ κινδυνεύουν να γίνουν αυτοεκπληρούμενη προφητεία - μια χαμηλή επίδοση σε μικρή ηλικία μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο που διδάσκεται ένα παιδί, τις ευκαιρίες που του δίνονται και ακόμη και τον τρόπο που βλέπει τον εαυτό του.

Η κουλτούρα μετράει

Ένα ακόμη πρόβλημα: τα τεστ IQ δεν είναι καθολικά ούτε ουδέτερα ως προς την κουλτούρα.

Οι άνθρωποι σε διαφορετικά μέρη του κόσμου ζουν σε διαφορετικά περιβάλλοντα και αντιμετωπίζουν διαφορετικές καθημερινές προκλήσεις, άρα και τα χαρακτηριστικά που τους βοηθούν να προσαρμόζονται διαφέρουν.

«Τα γνωρίσματα της νοημοσύνης είναι παγκόσμια. Παντού χρειάζεσαι πρακτική νοημοσύνη. Παντού χρειάζεσαι δημιουργικότητα. Αλλά το τι θεωρείται πρακτικό διαφέρει από τόπο σε τόπο», εξηγεί ο Στέρνμπεργκ.

Τα τυπικά τεστ IQ βασίζονται έντονα σε δεξιότητες που αναπτύσσονται μέσα από τη σχολική εκπαίδευση. Έτσι, σε χώρες όπου η τυπική εκπαίδευση δεν είναι καθολική, οι βαθμολογίες IQ τείνουν να είναι χαμηλότερες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι άνθρωποι εκεί είναι λιγότερο έξυπνοι.

«Αν ένα παιδί ή ένας ενήλικας δεν έχει περάσει ποτέ από οποιαδήποτε μορφή τυπικής εκπαίδευσης, θα δυσκολευτεί πολύ σε ένα τεστ IQ, όσο έξυπνος κι αν είναι, γιατί μπορεί απλώς να μην έχει ξαναδεί χαρτί και μολύβι», λέει η Σιρ.

Λόγω όλων αυτών, ένα καθολικό μέτρο νοημοσύνης που να ισχύει σε όλες τις κουλτούρες δεν υπάρχει και πιθανότατα δεν θα υπάρξει ποτέ.

Κάτι πιο σκοτεινό

Σε ατομικό επίπεδο, το IQ έχει σοβαρές αδυναμίες. Αν όμως κάνουμε ένα βήμα πίσω και κοιτάξουμε την παγκόσμια εικόνα, αποκαλύπτεται μια πολύ πιο ανησυχητική πλευρά.

Ορισμένοι ερευνητές προσπάθησαν να συγκρίνουν τους μέσους εθνικούς δείκτες IQ συχνά με ρατσιστικά κίνητρα (σ.σ.: πιο πρόσφατη η περίπτωση του Νέιθαν Κόφνας που έγινε γνωστός μετά την παραίτηση και την αυτοκτονία του επίσης αμφιλεγόμενου συναδέλφου του, Τζέισον Άρντεϊ).

Πάντως και μέχρι σήμερα, το πιο γνωστό παράδειγμα είναι η βάση δεδομένων εθνικών IQ που συνέταξε το 2002 ο Βρετανός ψυχολόγος Ρίτσαρντ Λιν, αυτοχαρακτηριζόμενος ως «επιστημονικός ρατσιστής».

Από τότε, η βάση του Λιν χρησιμοποιείται από ακτιβιστές της «φυλετικής επιστήμης» για να δικαιολογήσουν διακρίσεις και να τροφοδοτήσουν φόβους για τη μετανάστευση. Όμως τα δεδομένα είναι βαθιά προβληματικά — οι επιστήμονες προειδοποιούν για τις μεθοδολογικές αδυναμίες τους εδώ και πάνω από δύο δεκαετίες.

Πρώτον, ο Λιν υπολόγισε το IQ κάθε χώρας χρησιμοποιώντας ελάχιστα και μη αντιπροσωπευτικά δείγματα. Για παράδειγμα, ο μέσος όρος IQ της Σομαλίας βασίστηκε σε μία μόνο μελέτη παιδιών σε προσφυγικό καταυλισμό.

«Αν θέλεις να εκτιμήσεις ένα εθνικό IQ, χρειάζεσαι δεδομένα που να αντιπροσωπεύουν τον πληθυσμό της χώρας», εξηγεί η Σιρ. Αλλά τέτοια δεδομένα δεν υπάρχουν για πολλές χώρες.

Οι ψυχολόγοι και οι ανθρωπολόγοι δεν έχουν επενδύσει τον τεράστιο χρόνο και κόπο που απαιτείται για να συλλέξουν εθνικά αντιπροσωπευτικά δεδομένα IQ, γιατί «αυτά τα δεδομένα απλώς δεν είναι χρήσιμα», λέει η Σιρ.

Η γενετική παίζει ρόλο στη νοημοσύνη ενός ατόμου, αλλά δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι η νοημοσύνη διαφέρει συστηματικά μεταξύ φυλών, εθνοτικών ομάδων ή εθνικοτήτων.

Οι μέσοι όροι στα τεστ IQ αντανακλούν κυρίως το επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης και την ποιότητα του εκπαιδευτικού συστήματος, όχι την «έμφυτη» νοημοσύνη ενός λαού.

Άλλοι προτεινόμενοι δείκτες εθνικής νοημοσύνης -όπως οι σχολικές επιδόσεις, ο αριθμός βραβείων Νόμπελ ή η ακαδημαϊκή παραγωγή- πάσχουν από το ίδιο πρόβλημα.

Και ακόμα κι αν υπήρχαν αντιπροσωπευτικά δεδομένα, οι συγκρίσεις εθνικών μέσων IQ δεν θα μπορούσαν να ξεπεράσουν τις πολιτισμικές διαφορές που καθιστούν αδύνατη τη δημιουργία ενός καθολικού τεστ.

«Οι διακρατικές συγκρίσεις είναι πραγματικά ελαττωματικές λόγω της πολιτισμικής ιδιαιτερότητας των τεστ. Είναι κάπως στημένα», λέει ο Στέρνμπεργκ.

Υπάρχουν επίσης ενδείξεις ότι ο Λιν απέκλεισε μελέτες που δεν συμφωνούσαν με την υπόθεσή του ότι οι άνθρωποι με σκούρο δέρμα είναι λιγότερο έξυπνοι.

Μια ανεξάρτητη μελέτη το 2010 κατέληξε στο συμπέρασμα ότι για τις αφρικανικές χώρες, ο Λιν επέλεξε επιλεκτικά μελέτες με χαμηλά IQ και αγνόησε όσες έδειχναν υψηλότερα.

Παρά τα προβλήματα, νέα άρθρα που χρησιμοποιούν τη βάση δεδομένων του Λιν συνεχίζουν να δημοσιεύονται. Αυτό ώθησε τη Σιρ να ξεκινήσει μια εκστρατεία ώστε οι επιστημονικοί εκδότες να αποσύρουν ή να απορρίπτουν έρευνες που βασίζονται σε αυτά τα ελαττωματικά δεδομένα.

Το τέλος του IQ

Ίσως ο βασικός λόγος που το IQ διατηρεί τόσο κεντρική θέση είναι απλώς ότι μετριέται εύκολα. «Οι άνθρωποι λατρεύουν ό,τι είναι εύκολο να μετρηθεί», λέει ο Στέρνμπεργκ. «Αλλά θέλουμε πραγματικά να μετράμε το λάθος πράγμα μόνο και μόνο επειδή είναι εύκολο;», επισημαίνει.

Η νοημοσύνη είναι μια εξαιρετικά περίπλοκη ιδιότητα, και ο τρόπος που εκδηλώνεται εξαρτάται από το περιβάλλον. Είναι απίθανο οποιοδήποτε τεστ να μπορέσει ποτέ να αποτυπώσει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης νοημοσύνης σε όλο το εύρος των πολιτισμικών διαφορών.

Αφού οι βαθμολογίες IQ μας λένε τόσο λίγα -και μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τόσο μεγάλο κακό- ίσως έχει έρθει η ώρα να τις εγκαταλείψουμε οριστικά. Και τέλος πάντων αν πρέπει κάπως να μετρηθεί η εξυπνάδα, υπάρχουν άλλοι τρόποι, απείρως πιο ουμανιστικοί και υπέρ της αλληλέγγυας φύσης μας.

Με πληροφορίες από BBC.com / Science