Γιατί πολλοί δυσφορούν το καλοκαίρι, ποια είναι τα συμπτώματα της θερινής εποχικής κατάθλιψης και πώς μπορούν να προστατεύσουν σώμα και ψυχή
Οι άνθρωποι που δεν αγαπούν το καλοκαίρι —μια εποχή του χρόνου που θεωρείται ευχάριστη λόγω της «καλοκαιρίας» (σχετική έννοια αυτή) και των διακοπών— μοιράζονται μια σειρά συμπεριφορικά, ψυχολογικά και πρακτικά χαρακτηριστικά. Ενώ για την πλειονότητα των κατοίκων του βόρειου ημισφαιρίου η καλοκαιρινή περίοδος συνδέεται με ξεγνοιασιά και φως, για αυτή την ανθρώπινη κατηγορία αποτελεί δοκιμασία.
Κατ’ αρχήν νιώθουν σωματική και αισθητηριακή δυσφορία: δεν αντέχουν τις υψηλές θερμοκρασίες, οι οποίες σημειώνονται όλο και συχνότερα με όλο και μεγαλύτερη ένταση. Το καλοκαίρι η ζέστη τούς προκαλεί αίσθημα σωματικής ασφυξίας, λήθαργο, πονοκεφάλους και πνευματική θολότητα (brain fog). Η υγρασία στο δέρμα, η κολλώδης υφή του σώματος, ο ιδρώτας, καθώς και το εκτυφλωτικό, παρατεταμένο φως του ήλιου τούς προκαλούν εκνευρισμό. Προτιμούν το θαμπό φως του φθινοπώρου και του χειμώνα, τη βροχή και το ημίφως, τα οποία θεωρούν πιο φιλικά για τα μάτια και τις διανοητικές λειτουργίες.
Θερινή δυσφορία: Συμπτώματα και τρόποι αντιμετώπισης
Το καταφύγιο είναι φυσικά ο κλιματισμός: η ζωή τους το καλοκαίρι μεταφέρεται σχεδόν αποκλειστικά σε εσωτερικούς χώρους· αποφεύγουν τις μετακινήσεις τις ώρες αιχμής της ζέστης. Εξάλλου, νιώθουν άβολα με τα ελαφρά, αποκαλυπτικά ρούχα, τα σανδάλια κτλ. Προτιμούν το layering (τις πολλαπλές στρώσεις ρούχων), τα σακάκια, τα μπουφάν, τα πουλόβερ και τα κλειστά παπούτσια: τα χειμωνιάτικα ρούχα τούς προσφέρουν αίσθηση κομψότητας και προστασίας. Συχνά θεωρούν τα καλοκαιρινά με τα φανταχτερά χρώματα ευτελή και χυδαία. Προπάντων απορρίπτουν την «κουλτούρα της παραλίας»: η άμμος που κολλάει στο σώμα, το αλάτι, η φασαρία, ο συνωστισμός στα μπιτσόμπαρα και η έκθεση στον ήλιο δεν τους προσφέρουν χαλάρωση· τους προκαλούν στρες. Ιδιαίτερα τα παιδάκια με τα πλαστικά παιχνίδια, οι φωνές, η συσσώρευση απορριμμάτων στις παραλίες, ό,τι επισύρει το αγελαίο πνεύμα των λουομένων, τούς απωθεί.
Παραλλήλως, επισημαίνουν στο καλοκαίρι πίεση για «υποχρεωτική ευτυχία» (Sunshine Guilt): πράγματι, το καλοκαίρι συνοδεύεται από κοινωνική προσδοκία ότι πρέπει όλοι να είναι σε ανοιχτούς χώρους, να διασκεδάζουν και να είναι χαρούμενοι. Αυτή η κοινωνική πίεση δημιουργεί σ’ αυτά τα άτομα αίσθημα απομόνωσης ή ενοχής επειδή προτιμούν να μείνουν σπίτι και να κάνουν πράγματα που οι περισσότεροι κάνουν τον χειμώνα. Η κραυγαλέα κοινωνικότητα, τα υπαίθρια πάρτι και ο σαματάς των θερινών μηνών εξαντλούν την ενέργειά τους. Αντίθετα, εκτιμούν την ησυχία, τη βροχή και τις μικρότερες μέρες του φθινοπώρου και του χειμώνα ως παράγοντες εσωτερικής γαλήνης.
Πολλοί αντιμετωπίζουν διαταραχές ύπνου. Οι μεγάλες σε διάρκεια ημέρες και οι ζεστές νύχτες διαταράσσουν τον κιρκάδιο ρυθμό τους, προκαλώντας αϋπνία ή ποιοτικά υποβαθμισμένο ύπνο. Αντιθέτως, το φθινόπωρο και τον χειμώνα συντονίζονται με τα ωράρια και η ατμόσφαιρα της βροχής και της ομίχλης ευνοεί τη νυχτερινή τους ξεκούραση.
Άλλωστε, η δημιουργική διάθεση συνδέεται με το κρύο. Οι περισσότεροι δημιουργικοί άνθρωποι φαίνεται πως εμπνέονται από τις μέτριες ή ψυχρές θερμοκρασίες, ενώ η ζέστη τούς παραλύει και χάνουν την παραγωγικότητά τους. Πολλοί διανοητές, συγγραφείς, καλλιτέχνες και ιστορικές προσωπικότητες έχουν εκφράσει βαθιά, σχεδόν υπαρξιακή αποστροφή για τους θερινούς μήνες, βρίσκοντας τη δημιουργικότητα και την ψυχική τους ισορροπία στο φθινόπωρο, στον χειμώνα και στις συννεφιασμένες μέρες. Για παράδειγμα, ο Καναδός πιανίστας Glenn Gould είχε απέχθεια για τον ήλιο και τη ζέστη και απέφευγε συστηματικά το ηλιακό φως. Φορούσε παλτό, κασκόλ και γάντια ακόμα και στην καρδιά του καλοκαιριού. Ο Αμερικανός συγγραφέας Nathaniel Hawthorne έγραφε στα ημερολόγιά του για το πώς η θερινή ζέστη παρέλυε το πνεύμα και τη φαντασία του. Θεωρούσε ότι το καλοκαίρι ήταν περίοδος «πνευματικής νάρκωσης» ενώ το φθινόπωρο ήταν η ιδανική εποχή κατά την οποία το μυαλό του μπορούσε να παράγει ουσιαστική λογοτεχνία. Ο Charles Baudelaire και οι συμβολιστές του 19ου αιώνα, αντιμετώπιζαν το φως του ήλιου όχι ως πηγή ζωής, αλλά ως αποκαλυπτικό, βίαιο παράγοντα που κατέστρεφε τη μυστικιστική ατμόσφαιρα της πόλης. Ο Baudelaire λάτρευε την ομίχλη, τη βροχή και το λυκόφως, θεωρώντας εξόχως βασανιστικό το μεσημέρι του καλοκαιριού. Η Patricia Highsmith απεχθανόταν την υστερική κοινωνικότητα και τη φωτεινότητα του καλοκαιριού. Προτιμούσε την απομόνωση, τους σκοτεινούς χώρους και το ψύχος, θεωρώντας ότι η ζέστη προκαλεί εκνευρισμό και διαταράσσει την αυστηρή πειθαρχία που απαιτεί η συγγραφή.
Αυτές οι αντιλήψεις είναι παρούσες ήδη από την αρχαιότητα. Για τους Αρχαίους Έλληνες και τους Ρωμαίους, οι μέρες του καλοκαιριού που συνέπιπταν με την ανατολή του Σείριου —του «Αστέρα του Κυνός»— θεωρούνταν περίοδος κακοδαιμονίας, ατονίας, μανίας και ασθενειών. Οι καύσωνες, τα «κυνικά καύματα», δεν συνδέονταν με την ευθυμία, αλλά με τον πυρετό, τη σήψη των τροφίμων και την ξηρασία. Στη συνέχεια, για αιώνες στην ευρωπαϊκή ιστορία, το μαυρισμένο δέρμα ήταν η απόδειξη της χειρωνακτικής εργασίας στα χωράφια: οι ανώτερες κοινωνικές τάξεις απέφευγαν τον ήλιο με παρασόλ, πλατύγυρα καπέλα και ενδύματα που κάλυπταν, συνδέοντας την κομψότητα και την πνευματικότητα με την χλωμάδα και τη δροσιά των εσωτερικών χώρων. Στη βικτωριανή εποχή, η θερινή ζέστη στις βιομηχανικές πόλεις, όπως το Λονδίνο και το Μάντσεστερ, συνδεόταν με την έξαρση της μόλυνσης, τη δυσοσμία των ποταμών (όπως η διαβόητη Μεγάλη Μπόχα του 1858) και την εξάπλωση επιδημιών. Το καλοκαίρι ήταν εποχή ανησυχιών για τη δημόσια και ατομική υγεία.
Από ψυχολογική άποψη, τα άτομα που αντιπαθούν το καλοκαίρι παρουσιάζουν πολύ συγκεκριμένο εσωτερικό προφίλ που περιλαμβάνει εσωστρέφεια και ανάγκη για οριοθέτηση. Καθώς το καλοκαίρι είναι μια εποχή «ανοιχτή» —παράθυρα ανοιχτά, πόρτες ανοιχτές, άνθρωποι στους δρόμους, δυνατές μουσικές— ο εσωστρεφής νιώθει ότι παραβιάζονται τα προσωπικά του όρια. Ο χειμώνας, αντίθετα, του προσφέρει φυσική περιχαράκωση: το σπίτι του γίνεται ξανά το καταφύγιό του. Άτομα με στοχαστική, μελαγχολική ή αναλυτική προσωπικότητα νιώθουν αποξενωμένα από την επιβαλλόμενη συλλογική αλλά ρηχή ευθυμία, από την οποία λείπει η «ατμοσφαιρικότητα» και η πολυπλοκότητα. Ιδιαίτερα το ελληνικό ή μεσογειακό καλοκαίρι, με το ανελέητο, ισοπεδωτικό λευκό φως, καταργεί τις σκιές και μαζί με αυτές την ατμόσφαιρα που τροφοδοτεί τη φαντασία τους. Συχνά πρόκειται για άτομα με υψηλή αισθητηριακή νευροευαισθησία για τα οποία ο συνδυασμός εκτυφλωτικού φωτός, υγρασίας, ιδρώτα, θορύβου από κλιματιστικά και εντόμων δημιουργεί διαρκή κατάσταση fight or flight, ακόμα και κατάθλιψη «αντίστροφου τύπου», την επονομαζόμενη Reverse Seasonal Affective Disorder ή Θερινή Εποχική Κατάθλιψη. Ενώ η κλασική SAD εμφανίζεται το φθινόπωρο και τον χειμώνα λόγω έλλειψης φωτός, το 10% έως 30% των ατόμων με εποχική κατάθλιψη την εμφανίζουν την άνοιξη και το καλοκαίρι με συμπτώματα αντί για την υπερφαγία και την υπερυπνία του χειμώνα, ανησυχία, εκνευρισμό και διέγερση, αϋπνία, απώλεια όρεξης, αίσθημα εσωτερικής πίεσης ή ασφυξίας.
Αυτή η εποχική κατάθλιψη οφείλεται συχνά σε υπερβολική παραγωγή κορτιζόλης (ορμόνη του στρες) λόγω υψηλών θερμοκρασιών, καθώς και σε διαταραχή της μελατονίνης από την παρατεταμένη έκθεση στο φως. Αν και είναι επιστημονικά τεκμηριωμένο ότι η παρατεταμένη έκθεση σε υψηλές θερμοκρασίες αυξάνει τα επίπεδα εκνευρισμού, τη δυσφορία και τη μείωση της γνωστικής απόδοσης (μειωμένη συγκέντρωση, brain fog), ορισμένα άτομα έχουν χαμηλότερη βιολογική ανοχή στη θερμορρύθμιση: το σώμα τους καταβάλλει πολύ περισσότερη ενέργεια για να διατηρήσει τη σταθερή θερμοκρασία του, προκαλώντας τους γρήγορη εξάντληση. Η διαχείριση της θερινής δυσφορίας και της «αντίστροφης εποχιακής κατάθλιψης» απαιτεί έναν συνδυασμό βιολογικών, περιβαλλοντικών και ψυχολογικών μέτρων. Στόχος δεν είναι να πιέσει κανείς τον εαυτό του να αγαπήσει το καλοκαίρι, αλλά να προστατεύσει την ενέργεια, την ψυχική του ισορροπία και την καθημερινή του λειτουργικότητα. Η πρώτη γραμμή άμυνας είναι η μείωση της αισθητηριακής υπερφόρτωσης με έλεγχο του φωτός (Dark Therapy): γυαλιά ηλίου με υψηλή απορροφητικότητα (πολωτικούς φακούς), δημιουργία «σκοτεινού θύλακα» (safe space) στο σπίτι με κουρτίνες συσκότισης. Η επιστροφή από το εκτυφλωτικό φως σε ένα σκοτεινό χώρο, ντους με χλιαρό (όχι παγωμένο) νερό, μάσκα ύπνου, κλιματισμός ή ανεμιστήρα σε σταθερή, χαμηλή θερμοκρασία, διατήρηση αυστηρά σταθερών ωραρίων ύπνου μπορούν να βοηθήσουν. Επίσης, βοηθάει η απελευθέρωση από το «Sunshine Guilt»: οι «μισάνθρωποι του καλοκαιριού» δεν έχουν καμιά ηθική υποχρέωση να είναι έξω ή να χαίρονται επειδή «έχει ωραίο καιρό»· η καλοκαιρία είναι υποκειμενική. Μπορούν κάλλιστα να αντιμετωπίσουν το καλοκαίρι όπως οι άλλοι αντιμετωπίζουν τον χειμώνα: ως περίοδο «θερινής πέψης» ή εσωτερικής αδράνειας, χωρίς πολλές απαιτήσεις παραγωγικότητας.
Με λίγα λόγια, απαιτείται η διατήρηση της προσωπικής ταυτότητας: να μην πιέζονται να υιοθετήσουν το «καλοκαιρινό στυλ» αν δεν τους ταιριάζει και να αναζητήσουν κόλπα επιβίωσης. Για παράδειγμα, μεταφορά όλων των εξωτερικών δραστηριοτήτων (περπάτημα, ψώνια, άσκηση) πολύ νωρίς το πρωί (πριν από τις 9 πμ) ή αργά το βράδυ μετά τη δύση του ηλίου, όταν η πόλη ησυχάζει κάπως και η θερμοκρασία συνήθως πέφτει. Ούτε οι διακοπές είναι υποχρεωτικές· προπάντων δεν είναι υποχρεωτικές στη θάλασσα και στα παραδοσιακά καλοκαιρινά μέρη· οι λάτρεις του χειμώνα πρέπει να κατευθύνονται προς ορεινούς προορισμούς, πυκνά δάση ή χώρες του Βορρά (Coolcationing), αποφεύγοντας τις πολυσύχναστες παραλίες και τα νησιά.
Αν η θερινή δυσφορία μετατρέπεται σε κλινική Reverse SAD, δηλαδή συνοδεύεται από σοβαρή αϋπνία, έντονη κρίση άγχους, απώλεια βάρους ή σκέψεις απελπισίας, ίσως χρειάζεται ψυχιατρική στήριξη για την αποδοχή των συναισθημάτων και τη διαχείριση της κοινωνικής πίεσης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η προσωρινή προσαρμογή φαρμακευτικής αγωγής ή η συμπληρωματική λήψη μελατονίνης τις βραδινές ώρες υπό την καθοδήγηση γιατρού μπορεί να αποκαταστήσει τον κιρκάδιο ρυθμό.
17°
