Το δικαίωμα στην ανία και η μεταφυσική της ραστώνης | Mode Pause: Οδηγός επιβίωσης για βαριεστημένους
Φαντάσου να είσαι στο πιο μεγάλο τσίρκο του κόσμου. Μπροστά στα μάτια σου, δεκάδες καλλιτέχνες εκτελούν ταυτόχρονα τα νούμερά τους: οι κλόουν πατάνε τα παπούτσια τους και πέφτουν, οι ακροβάτες κάνουν σάλτο μορτάλε χωρίς δίχτυ, τα λιοντάρια και οι τίγρεις πηδάνε μέσα από φλεγόμενα στεφάνια (είναι ένα παλιομοδίτικο τσίρκο αυτό, έχει απ’ όλα μέσα). Αλλά: αλλά έχει κι άλλο. Αν στρέψεις το βλέμμα λίγο παραπέρα, το τσίρκο συνεχίζεται. Και συνεχίζεται και από την άλλη πλευρά. Και παραπέρα. Και πιο κει. Και πίσω από την πλάτη σου.
Για την ακρίβεια, αυτό το τσίρκο δεν τελειώνει πουθενά. Τα νούμερα είναι άπειρα. Οι καλλιτέχνες, οι κλόουν, οι ακροβάτες και τα ζώα της ζούγκλας είναι πιο πολλοί και πιο τρομεροί προς τα εκείνη τη μεριά. Και προς την άλλη. Είναι απίθανο τσίρκο, έχει τα πάντα και τους πάντες εδώ, και ακόμη περισσότερα. Τα πιο πολλά νούμερα ούτε που τα είχες φανταστεί ποτέ σου, είναι εξωπραγματικά, φαντασμαγορικά, επικίνδυνα και ξεκαρδιστικά μαζί. Σου ανεβάζουν την αδρεναλίνη, κάνουν τα μάτια σου να γουρλώσουν, το αίμα να κυλάει πυρετωδώς στις φλέβες σου. Διασκεδάζεις τρομερά, ε; Πιο τρομερά από ποτέ.
Όχι. Δεν διασκεδάζεις τρομερά. Για την ακρίβεια, δεν διασκεδάζεις καθόλου. Κάνεις κάτι άλλο, κάτι που δεν θα περίμενε ποτέ κανείς να σου συμβεί μέσα σε αυτή την τέντα, τον γιγάντιο θόλο του τσίρκου:
Βαριέσαι. Πλήττεις. Χασμουριέσαι. Η ανία σε καλύπτει με την κάπα της, και σέρνεις τα βήματά σου μια από δω και μια από κει, μπας και δεις κάτι που όντως θα σε συναρπάσει. Κάτι που δεν το έχεις ξαναδεί, και που ενδεχομένως δεν το έχουνε δει ούτε οι άλλοι. Ποιοι άλλοι; ΟΛΟΙ οι άλλοι.
Γιατί είναι κι εκείνοι εδώ. Όλοι τους. Όλοι μαζί. Αυτό το τσίρκο τούς χωράει όλους. Αυτό το τσίρκο χωράει όλο τον κόσμο. Από κει που κάποτε υπήρξε μια φυλακή, όλος ο κόσμος είναι πια ένα τσίρκο.
Αυτό το τσίρκο είναι ο κόσμος της τεχνολογίας όπως τον βιώνουν πολλοί, πάρα πολλοί, τραγικά πολλοί άνθρωποι.
Μία σειρά από σύγχρονες μελέτες δείχνουν ότι τα ψηφιακά μέσα αυξάνουν τόσο την πιθανότητα εμφάνισης πλήξης όσο και την έντασή της. Καταρχάς, η αδιάκοπη διάσπαση της προσοχής (notifications, multitasking, εναλλαγή εφαρμογών κ.τ.π.) εμποδίζει τη βαθιά ενασχόληση με μία δραστηριότητα. Για παράδειγμα, η πρακτική του swiping και του fast-forward σε βιντεάκια στο YouTube και το TikTok δεν μειώνει την πλήξη, αλλά αντίθετα την ενισχύει — οι χρήστες αισθάνονται πιο βαριεστημένοι και λιγότερο ικανοποιημένοι, και αφιερώνουν αισθητά λιγότερη προσοχή στο περιεχόμενο.
Επιπλέον, η διαρκής παρουσία εναλλακτικών ερεθισμάτων από τα social media (infinite scroll, autoplay κλπ. κλπ.), με τη συνεπικουρία τού πανταχού παρόντος FOMO, αυξάνουν το λεγόμενο «κόστος ευκαιρίας». Γνωρίζουμε ότι υπάρχουν συνεχώς πολλές εναλλακτικές δραστηριότητες (ουσιαστικά: άπειρες), με αποτέλεσμα κάθε τρέχουσα δραστηριότητα να φαίνεται λιγότερο ελκυστική — ένα πελώριο, ατέλειωτο, αέναα επεκτεινόμενο τσίρκο. Καθώς ανεβαίνει το επιθυμητό επίπεδο εμπλοκής (οι προσδοκίες μας για διαρκή διέγερση), μειώνεται (βλ.: εξαλείφεται) το νόημα, οδηγώντας σε ακόμη μεγαλύτερα, και ακόμη εντονότερα και βαθύτερα, επίπεδα πλήξης.
Η προσοχή και η μειωμένη προσωπική συνάφεια παίζουν κεντρικό ρόλο στην πλήξη: όταν δεν μπορούμε να εμπλακούμε όπως θα θέλαμε, βαριόμαστε αφόρητα, και η προσοχή μας αποσπάται. Επιπλέον, η συνεχής διέγερση από την τεχνολογία (dopamine scrolling) οδηγεί σε ένα είδος ψηφιακού μιθριδατισμού, αν μπορούμε να το πούμε έτσι: ο εγκέφαλος συνηθίζει στα έντονα ερεθίσματα και παύει να ανταμείβεται εύκολα· αντίθετα, παρατηρείται ανάγκη για ολοένα αυξανόμενη διέγερση: όπως, δηλαδή, με όλα τα άλλα ναρκωτικά. Η χρήση των social media απελευθερώνει ολοένα και πιο μικρές δόσεις ντοπαμίνης, που με τους κατάλληλους μηχανισμούς μεταβλητής ενίσχυσης οδηγούν σε ανοχή και εθισμό. Ό,τι και να κάνει αυτός ο κλόουν, δεν θα γελάσεις. Γιατί βαριέσαι. Όσο άτσαλα και να πέσει ο ακροβάτης, δεν θα σηκώσεις παλμό. Γιατί βαριέσαι θανάσιμα.
Και είναι φυσιολογικό αυτό. Είναι φυσιολογικό να βαριέσαι. Ειδικά αν είσαι παιδί, ή νέος, ή αν έχεις περιορισμένους πόρους και μηδαμινή κοινωνική στήριξη. Ναι: η πλήξη επηρεάζεται από όλους τους γνωστούς δημογραφικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες. Και νά τος πάλι ο φαύλος κύκλος: παράγοντες όπως το εργασιακό ή εκπαιδευτικό πλαίσιο επηρεάζουν την πλήξη, με αποτέλεσμα οι χρήστες να στρέφονται μαζικά στο κινητό τους για διάλειμμα — πράγμα βέβαια που επιδεινώνει τη διάθεσή τους αντί να τη βελτιώσει. Το είπαμε, το ξέραμε, ήταν επόμενο…
Και μάλλον δεν (θα έπρεπε να) μας προκαλεί καμία σοβαρή έκπληξη το γεγονός ότι η πλήξη μεγάλης διάρκειας ή/και έντασης σχετίζεται με υποβαθμισμένη ψυχική υγεία, με μειωμένη αυτοεκτίμηση, με απώλεια κινήτρων, με χειρότερη επίδοση σε μαθησιακά καθήκοντα, με μειωμένη δημιουργικότητα, με αυξημένη επιθετική συμπεριφορά, με αυξημένο άγχος και με αυξημένη κατάθλιψη. Ενός κακού, μύρια έπονται.
Αντίθετα, όπως λέει η κοινή εμπειρία —και όπως καταδεικνύουν σχετικές έρευνες—, η ήπια πλήξη συχνά γεννά δημιουργικότητα, ειδικά αν υποστηριχθεί με κατάλληλη καθοδήγηση: για παράδειγμα, όταν ο νους αδειάζει δημιουργώντας χώρο για νέες ιδέες. Ιδού πεδίον δόξης λαμπρόν για την καλή μας φίλη τη ρουτίνα.
Η ψυχική ευεξία πλήττεται από τη μόνιμη επαγρύπνηση που απαιτούν τα ΜΚΔ: η συνεχής απαίτηση υψηλού επιπέδου ερεθισμάτων οδηγεί σε ψυχολογική κόπωση, σε απώλεια νοήματος και σε αίσθηση κενότητας. Με άλλα λόγια, σε μια ανία που δεν περιγράφεται.
Η μείωση της χρήσης των οθονών συνολικά —δεν είναι μόνο το κινητό, οι οθόνες είναι παντού— έχει, αντιθέτως, συσχετιστεί άμεσα με καλύτερη διάθεση και αυξημένη προσοχή στις πραγματικές, χειροπιαστές, όντως δραστηριότητες. Σε πράγματα δηλαδή που έχουν αξία.
Αλλά περισσότερα για τις οθόνες (πόσο βαρετά πράγματα μπορούν να γίνουν…) αύριο. Για την ώρα, ας γυρίσουμε στο τσίρκο. Ή μάλλον: βασικά, δεν φύγαμε ποτέ. Νά ένας ακόμη κλόουν που έκανε ένα αστείο. Χα. Μα πόσο αστείος. #not
* * *
Το αυγουστιάτικο Ημερολόγιο της Πλήξης κυκλοφορεί όλο τον μήνα, κάθε μέρα, στις 7 το πρωί. Ελπίζουμε να μη σας φαίνεται πολύ πληκτικό. Σας ευχαριστούμε.
17°
