Βασίλης Λαμπρινουδάκης: Πώς τα Ασκληπιεία θεράπευαν σώμα και ψυχή στην αρχαιότητα

«Πριν επισκεφθούμε το μεγάλο ιερό της Δήλου, αυτό του Απόλλωνα, είδαμε το τέμενος του γιου του, του Ασκληπιού. Και οι δύο θεοί ήταν θεραπευτές. Ο Απόλλων Ούλιος ήταν εκείνος που αποτρέπει το κακό, ενώ ο Ασκληπιός έγινε ο κατεξοχήν θεραπευτικός θεός της αρχαιότητας…»

Όταν συναντώ τον καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας Βασίλη Λαμπρινουδάκη, έχει μόλις επιστρέψει από τη Δήλο. Λίγες ημέρες νωρίτερα είχε ξεναγήσει μια ομάδα σημαντικών ανθρώπων στο Ασκληπιείο του νησιού, πλησιάζοντας με ένα μικρό καραβάκι τη βυθισμένη πλευρά του αρχαιολογικού χώρου – ένα μεγάλο μέρος του οποίου βρίσκεται σήμερα κάτω από τη θάλασσα.

Η ξενάγηση αυτή έγινε στο πλαίσιο της 6ης διεθνούς συνάντησης της Alpha Mission Δelos, που αποτελεί πρωτοβουλία του World Human Forum. Το φετινό θέμα ήταν «Ο παλμός της ζωής: Επανασυνδέοντας την προσωπική με την πλανητική Υγεία», και κορυφαίοι επιστήμονες διερεύνησαν τις ζωντανές σχέσεις ανάμεσα στην ανθρώπινη ευημερία και την υγεία του πλανήτη μας. Ένα από τα νήματα της συνάντησης ήταν και η ιδέα ότι, δίπλα στην Artificial Intelligence, χρειαζόμαστε ξανά και την Ancestral Intelligence – την «προγονική νοημοσύνη», όπως το διατύπωσε η Αλεξάνδρα Μητσοτάκη, πρόεδρος του World Human Forum.

Ο κ. Λαμπρινουδάκης μεταφέρει αυτή την ερώτηση στην Ιατρική και στην Υγεία: τι μπορεί να μας πει αυτή η προγονική γνώση για τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε σήμερα τη θεραπεία; Από τις απαρχές της θεραπευτικής σκέψης και τη διαδρομή προς τη γέννηση της ιατρικής, τα Ασκληπιεία μάς θυμίζουν μια αντίληψη που σήμερα επιστρέφει στο προσκήνιο: ότι η θεραπεία δεν αφορά μόνο την ασθένεια, αλλά τον άνθρωπο συνολικά. Το είδος της φροντίδας που προσφερόταν εκεί —σε ανθρώπους με κάθε είδους ασθένειες αλλά και δυσκολίες ζωής— αποτελεί μια πολύτιμη κληρονομιά.

«Μη γελιόμαστε», λέει ο καθηγητής. «Η ιατρική σήμερα επιστρέφει στην ολιστική αντιμετώπιση της υγείας. Αυτό ακριβώς έκαναν οι αρχαίοι. Και εκεί βρίσκεται ουσιαστικά και η γέννηση της ιατρικής. Αν θέλαμε να αφηγηθούμε την ιστορία της, δεν θα έπρεπε να ξεκινήσουμε από εκεί;»

Όταν η θεραπεία αφορούσε ολόκληρο τον άνθρωπο

Τα Ασκληπιεία δεν ήταν νοσοκομεία με τη σημερινή έννοια. Ήταν ιεροί τόποι θεραπείας, όπου ο άνθρωπος πήγαινε αναζητώντας ίαση, αλλά και μια συνολική αποκατάσταση της ισορροπίας του. Εκεί, σε μια εποχή όπου η θεραπεία βρισκόταν ακόμη συνδεδεμένη με το θείο και τη μαγική σκέψη, άρχιζε σταδιακά να διαμορφώνεται μια αντίληψη που έβλεπε τον άνθρωπο ως σύνολο.

«Είπατε πριν για το well-being: ουσιαστικά αυτό ήταν τα αρχαία Ασκληπιεία. Αντιμετώπιζαν τη ζωή συνολικά. Η υγεία έπρεπε να ξεκινά από μια καλή ψυχική κατάσταση — μια ευχάριστη και χαρούμενη ζωή», λέει ο κ. Λαμπρινουδάκης. Πριν η ιατρική γίνει παρατήρηση του σώματος και φυσική επιστήμη, αυτή η αναζήτηση της ίασης περνούσε μέσα από τον κόσμο του ιερού.

Το τελετουργικό γεύμα και η δύναμη των συμβόλων

«Πρώτα απ’ όλα μέσα από κάποιες μαγικές διαδικασίες, τελετουργίες που μιμούνταν συμβολικά αυτό που επιθυμούσαν να συμβεί. Μία από αυτές ήταν το τελετουργικό γεύμα. Έκαναν τη θυσία, ένα μέρος από το ιερείο το πρόσφεραν στον βωμό, άρα το έδιναν στον θεό, και ένα άλλο το έτρωγαν οι ίδιοι κατά τη διάρκεια της τελετής. Ο θεός “τρώει”, η τροφή θεωρείται ευλογημένη, τρώω κι εγώ και παίρνω δύναμη».

Αυτό όμως είχε και ένα βαθύτερο συμβολικό νόημα, εξηγεί ο καθηγητής. «Η θυσία συνδεόταν με την ιδέα του θανάτου και της αναγέννησης. Το ζώο “βαφτιζόταν” θεός και θυσιαζόταν για να αναγεννηθεί — όπως συμβαίνει στη φύση, που κάθε χειμώνα πεθαίνει και κάθε άνοιξη ξαναγεννιέται».

Αυτή την ίδια ιδέα ενσάρκωνε και ο Ασκληπιός. Ο καθηγητής μάς καλεί να θυμηθούμε τον μύθο: «Ο Ασκληπιός άρχισε να θεραπεύει ανθρώπους και μάλιστα να ανασταίνει νεκρούς. Τότε ο Πλούτωνας παραπονέθηκε στον Δία ότι διαταράσσεται η ισορροπία του κόσμου. Ο Δίας κεραύνωσε τον Ασκληπιό, δηλαδή τον σκότωσε. Όμως ο Απόλλωνας αντέδρασε, και έτσι ο Δίας του επέτρεψε να συνεχίσει να ζει κάτω από τη γη και να θεραπεύει μέσα από αυτήν. Άρα ο Ασκληπιός ενσάρκωνε τις ίδιες τις δυνάμεις της φύσης — τη δύναμη που πεθαίνει και αναγεννάται».

Αυτή ήταν η πρώτη και αρχαιότερη διάσταση της θεραπείας: η προσπάθεια να ενισχυθεί η ψυχική κατάσταση του ανθρώπου μέσα από το ιερό, το σύμβολο και την πίστη.

Ο ύπνος ως δρόμος προς την ίαση

Στα Ασκληπιεία όμως αυτή η διαδικασία πήρε και μια άλλη μορφή: την εγκοίμηση, μία από τις σημαντικότερες θεραπευτικές πρακτικές. «Και αυτή είχε μια έντονη τελετουργική διάσταση», εξηγεί ο κ. Λαμπρινουδάκης. «Ο άνθρωπος που κοιμάται δεν βλέπει, δεν ακούει, δεν αισθάνεται — είναι σαν ένας προσωρινός θάνατος. Και όταν ξυπνά το πρωί, έχει επιστρέψει στη ζωή, έχει αναγεννηθεί».

Αυτό, σύμφωνα με την αρχαία πίστη, έκανε ο Ασκληπιός στους ικέτες του: εμφανιζόταν τη νύχτα στον ύπνο τους και τους θεράπευε. Όμως η συνάντηση με τον θεό δεν ξεκινούσε τη στιγμή του ύπνου. Είχε προηγηθεί μια ολόκληρη διαδικασία προετοιμασίας

«Φυσικά, δεν κοιμάται ούτε ονειρεύεται κανείς κατά παραγγελία. Όμως όποιος έμπαινε στο άβατο —στον χώρο της εγκοίμησης— είχε ήδη προετοιμαστεί. Νήστευε για τρεις μέρες, κοιμόταν πάνω στη γη, έπινε το ιερό νερό από το πηγάδι και διάβαζε τις στήλες με τα θαύματα που είχαν συμβεί εκεί. Φανταστείτε ότι μόνο σε δύο από τις έξι στήλες που είδε ο Παυσανίας αναγράφονταν 43 θαύματα. Ο άνθρωπος επηρεαζόταν από όλα όσα έβλεπε και άκουγε. Έλεγε μέσα του: “Αφού έγινε σε αυτούς, θα γίνει και σε μένα”».

Σύμφωνα με τον καθηγητή, είναι πιθανό να χρησιμοποιούσαν και κάποιο υπνωτικό βοήθημα. «Στα φατνώματα της οροφής της Θόλου της Επιδαύρου απεικονίζονται τα χαρακτηριστικά άνθη της παπαρούνας, άρα πιθανότατα χρησιμοποιούσαν όπιο. Γνωρίζουμε ότι το όπιο χρησιμοποιούνταν ήδη ιατρικά στην Πάφο της Κύπρου από τον 11ο αιώνα π.Χ.».

Δεν ήταν όμως μόνο οι τελετουργίες. Ακόμη και η αρχιτεκτονική συμμετείχε στη θεραπευτική εμπειρία, ως μέρος της ίδιας της διαδικασίας. «Υπήρχαν αρχιτεκτονικές σκηνογραφίες που απέβλεπαν σε αυτή την υποβολή του ασθενούς: ότι βρίσκεται σε έναν θείο χώρο, όπου μπορεί να θεραπευτεί», εξηγεί ο κ. Λαμπρινουδάκης. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Θόλος της Επιδαύρου, ένα είδος υπόγειας κατοικίας του θεού, που συνδεόταν με τη χθόνια παρουσία του Ασκληπιού — την ιδέα ότι ο θεός κατοικούσε μέσα στη γη.

«Από τις μελέτες μας διαπιστώσαμε ότι η οροφή του υπογείου του Αβάτου, εκεί όπου πήγαινε να κοιμηθεί ο ασθενής για να συναντήσει στο όνειρό του τον θεό, βρισκόταν στο ίδιο επίπεδο με την οροφή του υπογείου της Θόλου. Και το Άβατο είχε άμεση οπτική σχέση με τη Θόλο. Στην κλασική εποχή δεν υπήρχε το ανάλημμα που εμποδίζει σήμερα τη θέα. Ο ασθενής στο υπόγειο του Αβάτου, στον χώρο της εγκοίμησης, θεωρούσε ότι βρισκόταν στη ζωογόνο υπόγεια κατοικία του Ασκληπιού. Ο χώρος, η προσμονή, το τελετουργικό, η ψυχική και σωματική προετοιμασία λειτουργούσαν μαζί, δημιουργώντας μια συνολική εμπειρία ίασης».

Ο θεός προέτρεπε τους πιστούς να τρέχουν μέσα στο ιερό, να περπατούν ξυπόλυτοι στον πάγο, να σηκώνουν ή να μεταφέρουν βαριά αντικείμενα, να κάνουν λουτρά —κρύα και θερμά— και γενικά να ακολουθούν πρακτικές που δοκίμαζαν το σώμα.

Κίνηση, νερό και φύση: H φροντίδα του σώματος

Τα Ασκληπιεία όμως δεν περιορίζονταν μόνο στην ψυχική προετοιμασία του ανθρώπου. Απέβλεπαν και άμεσα στη σωματική υγεία, πατώντας πάνω στη φύση και στη σχέση του ανθρώπου με αυτήν. «Δηλαδή, γυμναστική. Ο θεός προέτρεπε τους πιστούς να τρέχουν μέσα στο ιερό, να περπατούν ξυπόλυτοι στον πάγο, να σηκώνουν ή να μεταφέρουν βαριά αντικείμενα, να κάνουν λουτρά —κρύα και θερμά— και γενικά να ακολουθούν πρακτικές που δοκίμαζαν το σώμα. Το νερό έπαιζε πολύ μεγάλο ρόλο. Γι’ αυτό όλα τα Ασκληπιεία βρίσκονται δίπλα σε μια πηγή ή ένα ποτάμι».

Υπάρχει μάλιστα μια πολύ χαρακτηριστική ιστορία για τον Αίλιο Αριστείδη, τον ρήτορα του 2ου αιώνα μ.Χ., ο οποίος κατέγραψε στους «Ιερούς Λόγους» τη μακρόχρονη εμπειρία του ως ικέτης του Ασκληπιού στο Ασκληπιείο της Περγάμου. «Ο Ασκληπιός τού έλεγε να κάνει διάφορα πράγματα. Ανάμεσα σε αυτά, να τρέξει γυμνός πάνω στο χιόνι. Βλέπετε ότι έβαζαν τους ανθρώπους σε σκληρές συνθήκες της φύσης, ώστε το σώμα να προσαρμοστεί και να σκληραγωγηθεί. Αυτός λοιπόν ήταν ένας άλλος τρόπος θεραπείας».

Αυτό που σήμερα συζητάμε ως σχέση σώματος και νου, σημασία της κίνησης, έκθεση στη φύση ή επίδραση του τρόπου ζωής στην υγεία, στα Ασκληπιεία υπήρχε —μέσα στο πλαίσιο και τις αντιλήψεις μιας άλλης εποχής— ως ενιαία εμπειρία.

Η φύση ως φαρμακείο

Ένας ακόμη δρόμος θεραπείας ήταν τα φάρμακα — τα περισσότερα από τα οποία προέρχονταν από τον κόσμο των φυτών. «Έχουμε πάρα πολλές πληροφορίες για τέτοιου είδους φάρμακα που παρασκευάζονταν στα Ασκληπιεία και κυκλοφορούσαν σε πολλές περιοχές», λέει ο καθηγητής. Στη ρωμαϊκή εποχή, για παράδειγμα, στη Μασσαλία υπήρχε μια σημαντική ασκληπιακή σχολή που παρήγε φάρμακα και τα διέθετε σε όλη τη Μεσόγειο. Στη Δήλο έχουν βρεθεί πήλινα μπουκαλάκια με επιγραφές που αναφέρουν σκευάσματα φτιαγμένα από φυτά.

«Τα φυτά αυτά χρησιμοποιούνταν σε σωστή δοσολογία, γιατί το φάρμακο είναι και φάρμακο και φαρμάκι — αν δεν το πάρεις στη σωστή ποσότητα, μπορεί να γίνει δηλητήριο». Η σχέση με τη φύση, επομένως, δεν ήταν μια αφηρημένη ιδέα. Περνούσε από την τροφή, την κίνηση, το νερό, αλλά και από τη γνώση των ουσιών που μπορούσαν να θεραπεύσουν ή να βλάψουν.

Μια ιστορία που αφηγείται ο καθηγητής με χιούμορ από τις επιγραφές των Ασκληπιείων δείχνει πολύ ζωντανά το εύρος αυτών των πρακτικών: η ιστορία του Απελλά από την Καρία. «Πηγαίνοντας σε έναν άλλον υποχονδριακό, τον Απελλά από την Καρία, που είχε σοβαρά προβλήματα με το στομάχι του, είδε ένα όνειρο στην πατρίδα του, όπου ο Ασκληπιός τον κάλεσε να πάει στην Επίδαυρο για να θεραπευτεί. Όταν έφτασε εκεί, ο θεός τού έδωσε διάφορες οδηγίες: να κάνει λουτρά, να αλείφει το σώμα του με πηλό και να τρίβεται στους τοίχους του λουτρού. Αργότερα, όταν θυσιάζοντας στο ιερό έκαψε το χέρι του, ο Ασκληπιός τού έδωσε αλοιφές από φυσικά υλικά και θεραπεύτηκε. Μετά κρύωσε και του συνέστησε να κάνει γαργάρες. Το πιστεύετε; Από εκείνη την εποχή υπήρχαν γαργάρες».

Η σχέση με τη φύση περνούσε από την τροφή, την κίνηση, το νερό, αλλά και από τη γνώση των ουσιών που μπορούσαν να θεραπεύσουν ή να βλάψουν

Όσο όμως σημαντικές κι αν ήταν οι τελετουργίες, η ψυχική προετοιμασία, τα βότανα και οι πρακτικές φροντίδας, στα Ασκληπιεία αναπτύχθηκαν και πιο άμεσες ιατρικές πράξεις.

«Έχουμε βρει πολλά ιατρικά εργαλεία σε διάφορες περιοχές, αλλά και επιγραφές που μιλούν για επεμβατικές θεραπείες», εξηγεί ο κ. Λαμπρινουδάκης. «Υπάρχει, για παράδειγμα, επιγραφή του 3ου αιώνα μ.Χ. στην Επίδαυρο που αναφέρεται σε εγχείρηση καρκίνου στο αυτί — πιθανότατα κάποιου εξωτερικού όγκου στο πτερύγιο. Υπάρχουν ακόμη επιγραφές από την Κρήτη που μιλούν για αφαιρέσεις όγκων σε διάφορα μέρη του σώματος».

Όταν η θεραπεία αφορούσε τη ζωή στο σύνολό της

Όλα αυτά συνέθεταν μια διαφορετική αντίληψη της θεραπείας: μια προσπάθεια να αντιμετωπιστεί ο άνθρωπος συνολικά. Αλλά, όπως επισημαίνει ο καθηγητής, ο Ασκληπιός δεν θεράπευε μόνο αρρώστιες — θεράπευε και καταστάσεις της ζωής. «Ένας γονιός είχε χάσει το παιδί του και ο Ασκληπιός εμφανίστηκε στον ύπνο του και του υπέδειξε πού να πάει να το βρει. Κάποιος άλλος έψαχνε έναν θησαυρό που είχαν κρύψει οι γονείς του και ο θεός τού αποκάλυψε πού βρισκόταν. Άλλος υπέφερε από ψείρες και απαλλάχθηκε. Τέτοια πράγματα».

Τις ιστορίες αυτές τις γνωρίζουμε από τα λεγόμενα «ιάματα» — τις επιγραφές με τις θεραπείες και τα θαύματα του Ασκληπιού που ήταν χαραγμένες σε στήλες στα ιερά. «Έχουν σωθεί τέσσερις από τις έξι στήλες που είδε ο Παυσανίας μέσα στο ιερό και περιέχουν συνολικά 43 θαύματα. Και δεν έχουμε πληροφορίες μόνο από την Επίδαυρο. Στα Ασκληπιεία της Κρήτης, για παράδειγμα, υπάρχουν αντίστοιχες αφηγήσεις».

Μια ακόμη πλευρά που έχει ενδιαφέρον είναι ότι τα Ασκληπιεία ήταν χώροι ανοιχτοί σε όλους. «Δεν γίνονταν μόνο για τους πλούσιους ή για όσους μπορούσαν να πληρώσουν ακριβά. Υπήρχε μια βαθιά έννοια κοινωνικής δικαιοσύνης: πλούσιοι και φτωχοί, δούλοι και ελεύθεροι, άντρες και γυναίκες είχαν την ίδια αντιμετώπιση», λέει ο καθηγητής.

Χαρακτηριστική είναι η ιστορία ενός παιδιού που δεν είχε χρήματα για να προσφέρει τα ίατρα, την αμοιβή προς τον θεό. «Ο Ασκληπιός του είπε: “Δεν πειράζει, άφησε έναν από τους αστραγάλους με τους οποίους παίζεις”». Δηλαδή το ίδιο του το παιχνίδι.

Ταυτόχρονα, τα μεγάλα ιερά του Ασκληπιού δεν ήταν αποκομμένα από την κοινωνία γύρω τους. Υπήρξαν σημαντικοί πολιτιστικοί και οικονομικοί πυρήνες: οι γιορτές, οι συγκεντρώσεις των ανθρώπων και τα μεγάλα οικοδομικά προγράμματα ενίσχυαν τη ζωή των πόλεων στις οποίες ανήκαν.

Η τέχνη είχε επίσης θέση στη θεραπευτική εμπειρία. Η μουσική, οι παιάνες, οι θεατρικές παραστάσεις λειτουργούσαν ως τρόποι ενδυνάμωσης της ψυχικής κατάστασης του ανθρώπου.

Μέρος αυτής της συνολικής φροντίδας ήταν και η επαφή με την τέχνη. Η μουσική καταπράυνε την ψυχή του ασθενούς, ενώ ο παιάνας, ύμνος αφιερωμένος στον θεό, αποτελούσε βασικό στοιχείο της λατρείας στα Ασκληπιεία. «Εξυμνούσαν τον θεό, τη γέννησή του και τη δύναμή του να βοηθά τους ανθρώπους. Ο πρώτος παιάνας για τον Ασκληπιό γράφτηκε από τον Σοφοκλή, και ακολούθησαν πολλοί άλλοι», λέει ο καθηγητής.

Οι θεατρικές παραστάσεις είχαν επίσης τη δική τους θέση σε αυτή τη θεραπευτική εμπειρία. Διάσημοι γιατροί της αρχαιότητας συμβούλευαν όσους υπέφεραν από νευρώσεις να παρακολουθούν τραγωδίες και όσους υπέφεραν από μελαγχολία να παρακολουθούν κωμωδίες.

Από τον Ασκληπιό στον Ιπποκράτη: H γέννηση της ιατρικής σκέψης

Στα Ασκληπιεία, η θεραπεία βρισκόταν ακόμη μέσα στον κόσμο του ιερού και της πίστης. Ο ασθενής ζητούσε τη βοήθεια του Ασκληπιού, όμως ταυτόχρονα φιλοξενούνταν σε ένα περιβάλλον που επηρέαζε ολόκληρη τη ζωή του: την τροφή, τον ύπνο, την κίνηση, τη σχέση με τη φύση, την τέχνη, την ψυχική του κατάσταση.

Εκεί συνυπήρχαν όνειρα και τελετουργίες, αλλά και παρατήρηση, φάρμακα, ιατρικά εργαλεία και επεμβάσεις. Από αυτή τη συνύπαρξη άρχισε σταδιακά να διαμορφώνεται η γνώση που θα οδηγούσε στην επιστημονική ιατρική, μέσα από την παρατήρηση, την καταγραφή των συμπτωμάτων και της ανταπόκρισης στις θεραπείες.

Η μεγάλη τομή θα έρχεται με τον Ιπποκράτη. Χωρίς να αποκόπτεται πλήρως από την παράδοση που προηγήθηκε, μετατοπίζει το ερώτημα της ασθένειας από τη θεϊκή παρέμβαση στη φύση. Η νόσος αρχίζει να γίνεται κάτι που μπορεί να παρατηρηθεί, να εξηγηθεί και να αντιμετωπιστεί μέσα από τη γνώση του ανθρώπινου σώματος και του τρόπου ζωής. Στην ιπποκρατική σκέψη, η διατροφή, η άσκηση, το περιβάλλον, οι εποχές –αυτό που οι αρχαίοι ονόμαζαν «δίαιτα»– αποτελούσαν βασικά στοιχεία της υγείας.

Τα Ασκληπιεία ήταν χώροι θεραπείας· αλλά και χώροι φροντίδας, φιλοξενίας, κοινωνικής συνάντησης και πολιτισμού.

Και ίσως αυτό που έχει σήμερα το μεγαλύτερο ενδιαφέρον είναι ότι η ασθένεια δεν αντιμετωπιζόταν ως κάτι αποκομμένο από τη ζωή. Τα Ασκληπιεία ήταν χώροι θεραπείας· αλλά και χώροι φροντίδας, φιλοξενίας, κοινωνικής συνάντησης και πολιτισμού. Η θεραπεία προσφερόταν σε όλους ανοίγοντας μια συζήτηση που παραμένει επίκαιρη: την πρόσβαση στην υγεία, την πρόληψη και τη φροντίδα.

«Ακριβώς. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι η ασθένεια ήταν μέρος της ζωής. Δεν υπήρχε η σημερινή διάκριση όπου το νοσοκομείο είναι ο χώρος της ασθένειας και η ζωή βρίσκεται κάπου αλλού. Ο άνθρωπος αντιμετωπιζόταν συνολικά. Και γι’ αυτό μιλάμε για μια ολιστική προσέγγιση».