Ο γιατρός Γιώργος Παππάς μιλά για τα συμπληρώματα διατροφής

Ο παθολόγος και ερευνητής για τα επιδημιολογικά των λοιμώξεων Γιώργος Παππάς έκανε μία μεγάλη ανάρτηση προ ολίγων ημερών –όπως πάντα συνοδευόμενη από αναλυτική βιβλιογραφία με συνδέσμους στα πιο πρόσφατα άρθρα και έρευνες σε ιατρικά περιοδικά και αλλού– σχετικά με τα συμπληρώματα διατροφής που είναι περισσότερο της μόδας σήμερα. Νά μια περίληψη που μου έκανε η Α.Ι. μόλις τής το ζήτησα: 

«Το κείμενο είναι προφανώς σκεπτικιστικό απέναντι στα περισσότερα από αυτά — και όχι αδικαιολόγητα. Νά ποια συμπληρώματα αναφέρονται στο κείμενο:

Ορμόνες / Πεπτίδια
Τεστοστερόνη: διακινείται ως «ενισχυτικό ανδρισμού», συνδέεται με καρδιακές επιπλοκές, θρομβώσεις και μειωμένη γονιμότητα (ενδεχομένως μη αναστρέψιμη).
BPC-157: παρουσιάζεται ως «θεραπεία όλων», βασίζεται μόνο σε μελέτες σε πειραματόζωα· απαγορευμένο από την WADA.
TB-500: «αναγεννητικό / αντιφλεγμονώδες»· επίσης απαγορευμένο από τη WADA.
Θυμοσίνη-α1: νόμιμη μόνο για πολύ συγκεκριμένες παθήσεις, διακινείται παράνομα ως «ενισχυτικό ανοσοποιητικού».
Τεσαμορελίνη: ομοίως.
Epitalon: διαφημίζεται ως «αντιγηραντικό».
Melanotan II & Kisspeptin: για δήθεν «σεξουαλική βελτίωση».
Cerebrolysin: ως «προστατευτικό εγκεφάλου».
L-τρυπτοφάνη: 27 θάνατοι στις ΗΠΑ το 1989-90 από μολυσμένη παρτίδα.

Πρωτεϊνικά / Αθλητικά
Πρωτεϊνικά σκευάσματα (whey κ.ά.): το 30% των γυμναζόμενων τα χρησιμοποιεί· ανησυχητικά ποσοστά παρενεργειών (ύπνος, επιθετικότητα, πίεση).
Αναβολικά ανδρογόνα: βρέθηκαν σε σκόνες που έδιναν σε εφήβους γυμναστηρίου.

Βοτανικά / Φυτικά
Ashwagandha (Withania somnifera): δυνητικά ηπατοτοξική· απαγορευμένη στη Δανία.
Garcinia cambogia: δημοφιλής στην Ελλάδα, ηπατοτοξική.
Σιμισιφούγκα (Black cohosh): φυτο-οιστρογονική, ηπατοτοξική.
Κουρκουμάς: ηπατοτοξικός σε μεγάλες δόσεις / ακαθόριστα σκευάσματα.
Πράσινο τσάι (εκχύλισμα): ομοίως.
Μαγιά κόκκινου ρυζιού: ηπατοτοξική.

«Κλασικά»
Πολυβιταμινούχα σκευάσματα: μηδενική επίδραση στο προσδόκιμο ζωής σε μακροπρόθεσμη χρήση (μελέτες εκατοντάδων χιλιάδων ατόμων).
Υγρό κολλαγόνο: αναφέρεται ως παλαιότερη «θαυματουργή» μόδα που πέρασε».

Οπότε έσπευσα να τον ρωτήσω μερικά πράγματα σχετικά...

Μπορούμε να τα πάρουμε όλα σε χάπι; Μια συζήτηση για τα συμπληρώματα διατροφής

― Γιατρέ, θέλω να μην ξεμείνω από κάποια απαραίτητα πραγματάκια, ακριβώς λόγω δίαιτας. Να πάρω στοχευμένα συμπληρώματα (βιταμίνη D, ασβέστιο, σίδηρος, B-complex) που καλύπτουν τις ελλείψεις λόγω μειωμένης όρεξης;

Τα συμπληρώματα χορηγούνται επί ελλείψεως ή επί αυξημένων αναγκών. Δεν είμαστε σε αναπτυσσόμενη χώρα της Αφρικής ή σε κατάσταση λιμού ή σε συνθήκες υποσιτισμού ώστε να υπάρχει διαιτητική έλλειψη στα περισσότερα ιχνοστοιχεία. Αν κάνετε συγκεκριμένες διαιτητικές επιλογές, ενδέχεται να υπάρχουν μεμονωμένες ελλείψεις (π.χ., έλλειψη Β12 αν είστε vegan, vegetarian), όπως επίσης και αν λαμβάνετε συγκεκριμένα σκευάσματα (η θαυματουργή κατά τα άλλα μετφορμίνη ελαττώνει τα επίπεδα Β12).

Μεμονωμένες ελλείψεις μπορεί να παρατηρούνται και σε παθολογικές καταστάσεις: ένας άντρας ή μια εμμηνοπαυσιακή γυναίκα με χαμηλές αποθήκες σιδήρου, που δεν είναι αιμοδότες, ή περιπτώσεις με χαμηλό ασβέστιο (διορθωμένη η τιμή του με βάση την αλβουμίνη, να το τονίζουμε πάντα αυτό), είναι καταστάσεις όπου, ΑΝ τεκμηριωθεί έλλειψη, πρέπει να διερευνηθεί: ΔΕΝ πάμε σε συμπλήρωση, ψάχνουμε το γιατί. Η δε βιταμίνη D είναι μια ουσία που τα όριά της τέθηκαν αυθαίρετα χαμηλά από κάποιες ενώσεις, και η συμπλήρωσή της ΔΕΝ αποδείχθηκε να ωφελεί το προσδόκιμο επιβίωσης ή την εμφάνιση/εξέλιξη σοβαρών νοσημάτων σε καμία σχεδόν σημαντική μελέτη. Υπό κανονικές συνθήκες, λοιπόν, κανείς δεν ξεμένει.

― Θέλω να κοιμάμαι καλύτερα και να έχω λιγότερο στρες. Να πάρω αυτά τα ανταπτογόνα βότανα που παίρνουν όλοι; Ή να προσανατολιστώ στο μαγνήσιο, που επίσης πουλάει πολύ τα τελευταία χρόνια; Ποιο θα με απαλλάξει πιο εύκολα από τα reels;

Τα reels έχουν επιλογή, να μη βγαίνουν στη ροή σου. Ένα εξαιρετικό φυσικό υπναγωγό είναι επίσης η φιλμογραφία του Apichatpong Weerasethakul, βραβευμένου στις Κάννες ταϊλανδού σκηνοθέτη: βάζεις ταινία και κοιμάσαι εγγυημένα – υπάρχουν και άλλοι αποδοτικοί συνάδελφοί του. Υπναγωγά τύπου βαλεριάνας, άντε και μελατονίνης σε κάποιες ηλικίες, ενδέχεται να βοηθούν με ασφάλεια. Τα ανταπτογόνα βότανα από την άλλη: κάποιες σοβαρές χώρες έχουν απαγορεύσει ορισμένα εξ αυτών. Κάποιον λόγο θα έχουν.

Μαγικά ματζούνια δεν υπάρχουν, ή μάλλον υπάρχουν αυτά που σε βγάζουν εκτός πραγματικότητας – και η κάνναβη, π.χ., δρα εναντίον του στρες, αλλά η χρήση της δρα και εναντίον της αμεσότητας της επαφής μας με την πραγματικότητα. Αν η πραγματικότητα είναι στρεσογόνος, οφείλουμε να βρίσκουμε τρόπους επαναπροσδιορισμού των συνθηκών και όχι να αναζητούμε τεχνητούς τρόπους να την ξεχάσουμε προσωρινά (ενώ συνεχίζουμε να κινούμαστε εντός της όμως!). Τέλος το μαγνήσιο: στην ιατρική μου ζωή έχω δει ΕΝΑ άτομο με έλλειψη μαγνησίου. Και χιλιάδες που λαμβάνουν μαγνήσιο χωρίς έλλειψη τεκμηριωμένη. Αλλά, οκέι, είναι το πιο αθώο από όσα έχουμε αναφέρει, το πολύ πολύ να προκαλέσει διάρροιες.

― Θέλω να θυμάμαι περισσότερα πράγματα και να είμαι πιο αποδοτικός στη δουλειά μου. Να παίρνω αυτά τα Rhodiola rosea, Bacopa monnieri και Lion's Mane mushroom που έχουν και ωραία ονόματα;

Η ικανή μνήμη, φοβάμαι, καλλιεργείται πολύ νωρίς. Αλλά μπορεί να βελτιωθεί εν μέρει με διάφορους φυσικούς τρόπους: sudoku και σταυρόλεξα, που βοηθάνε, άλλωστε, και στη μη-εμφάνιση άνοιας. Μπορεί κανείς επίσης να λέει σε άσχετες φάσεις (από μέσα του, μην τον κοιτάνε περίεργα) ποιος πήρε το Όσκαρ Β΄ Ανδρικού Ρόλου από το 1936 μέχρι σήμερα, ή ποιος κέρδισε τη Φόρμουλα 1, ή το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Η αποδοτικότητα στη δουλειά τώρα: παλιά έπαιρναν αμφεταμίνες γι’ αυτό, ή κατανάλωναν (αθωότερα) περισσότερους καφέδες. Δεν τελειώνουν ποτέ οι δουλειές, και το λέει άνθρωπος που έχει τριανταπέντε deadlines και άργησε ήδη με τις απαντήσεις σας. Όσο κι αν ακούγεται σαν (κακό αναπόφευκτα) τσιτάτο του Πάολο Κοέλιο, οι δουλειές δεν τελειώνουν, εμείς πάλι ναι.

Θα μου πείτε, «Και τι θα πάθω δηλαδή με τη Rhodiola, που τη βάζουν και σε βότκα στη Ρωσία;» Θα απαντήσω ότι ο Ευρωπαϊκός και ο Αμερικανικός Οργανισμός Φαρμάκων έχουν βαρεθεί να βγάζουν ανακοινώσεις για τη συγκεκριμένη, ότι ΔΕΝ γνωρίζουμε να κάνει τίποτε (και έγιναν μελέτες, καλές, με συγκεκριμένο μετρήσιμο στόχο, που δεν επιτεύχθηκε, ή μέτριου σχεδιασμού, με αποτέλεσμα τύπου: «Ναι, νιώθω καλύτερα» – κρατάμε πάντα και παντού τις μελέτες που έχουν μετρήσιμο στόχο). Αυτή την Bacopa monnieri πάλι δεν τη γνώριζα: όλες οι μελέτες για το πώς επηρεάζει τη νοητική μας λειτουργία έχουν την εκπληκτική κατάληξη: «Ε, δεν βρήκαμε να κάνει κάτι, αλλά θα φταίει που δεν το σχεδιάσαμε καλά, να βρεθεί κάποιο θύμα να σχεδιάσει καινούργια μελέτη που δεν θα βρει ότι κάνει κάτι». Τέλος, για το Lion’s Mane mushroom, ε μανιτάρι είναι, βρώσιμο, αλλά έχει υδατάνθρακες.

― Θέλω να έχω περισσότερη ενέργεια. Να παίρνω κρεατίνη, που είναι και μια χαρά φτηνή; Βασικά, παίρνω ήδη. Αν και πάλι δεν νιώθω ακριβώς Ποπάυ…

Για την κρεατίνη έχουν γίνει πολλές και καλές μελέτες που, με τη λογική της χρήση, έχουν δείξει σχεδόν πλήρη ασφάλεια. Δεν θα πω σε κάποιον: «Έλα στα συγκαλά σου, τι είναι αυτά που παίρνεις;» Θα του πω όμως: «Μπορείς να μου εξηγήσεις τον λόγο; Υπάρχει κάποια αξιόλογη μελέτη που να κατέδειξε ουσιαστικό όφελος σε κάτι; Ειλικρινά θα με ενδιέφερε να τη δω».

― Θέλω να μη γερνάω έτσι γρήγορα. Να πάρω αυτά που παίρνουν οι biohackers, κάτι NMN και NR (πρόδρομοι NAD+) για κυτταρική ενέργεια και υγιή γήρανση, κι ας μην καταλαβαίνω τίποτε από όλα αυτά;

Μα η δίαιτά μας περιλαμβάνει τέτοιες, φυσικής μορφής, πρόδρομες ουσίες. Και η φυσική άσκηση αυξάνει τα επίπεδα NAD+ επίσης. Και η κλινική σημασία της αύξησης των επιπέδων NAD+ δεν έχει τεκμηριωθεί, άντε να το δεχτούμε στην ψωρίαση. Σχετικά με το να αναζητήσει κανείς τεχνητά πεπτίδια που μπορούν να λειτουργήσουν παρόμοια, θα πω το εξής: για πολλά τεχνητά πεπτίδια, που πολύ οργανωμένα προωθούν οι εταιρείες παραγωγής τους και οι «επιστήμονες» που έχουν μετοχές σε αυτές, το υπουργείο Υγείας των ΗΠΑ, πριν λίγες μέρες, νομοθέτησε να είναι ευκολότερη η πρόσβαση σε αυτά, περιλαμβανομένων των BPC-157, TB-500, Θυμοσίνης-α1 και κάποιας μορελίνης. Ε, αν η συγκεκριμένη ηγεσία τα προωθεί ενώ η επιστημονική κοινότητα τα απορρίπτει εξαιτίας της απουσίας στοιχείων δραστικότητας ή ασφάλειας, μαντέψτε με τίνος την πλευρά οφείλει να συντάσσεται κάθε εχέφρων άνθρωπος.

― Θέλω να έχω πιο υγιές έντερο. Να πάρω μεταβιοτικά; Ή από αυτά τα καινούργια, τα ψυχοβιοτικά, ό,τι και να σημαίνει η λέξη;

Η ιδέα των μεταβιοτικών είναι πολύ ενδιαφέρουσα, να φύγει δηλαδή κανείς από την ευρεία και ασαφή έννοια των προβιοτικών και να καταλήξει στο ενεργό μόριο που μπορεί να επηρεάζει σημαντικά το μικροβίωμα και ίσως την ανθρώπινη ευεξία. Στο μέλλον θα απαντούσα ναι. Τώρα, υπάρχουν αλήθεια διαθέσιμα ενεργά, αποτελεσματικά μεταβιοτικά; Το πεδίο είναι τρομερά ενδιαφέρον, αλλά ακόμη και για τους ορισμούς διαφωνούμε, όχι να έχουμε τεκμηρίωση στην κλινική πράξη. Τα δε ψυχοβιοτικά είναι ένας χώρος όπου πολλοί είδαν ψωμί και τάζουν διάφορα – ακόμη και για την ψυχική νόσο, βασιζόμενοι σε μια παθοφυσιολογική συσχέτιση του μικροβιώματος με τη ψυχική νόσο. Το «για όλα φταίει το μικροβίωμα» είναι δημοφιλής αντίληψη και επικερδής.

― Θέλω να είμαι μέσα σε όλα. Να δοκιμάσω αυτές τις κάψουλες με βόειο συκώτι, εγκέφαλο και άλλα όργανα μοσχαριού; Οι paleo/carnivore δεν μπορεί να είναι τόσο χαζοί που τα παίρνουν με τις χούφτες. Άδικο έχω;

Να σας μιλήσω για τα prions και τη νόσο των τρελών αγελάδων; Πώς γίνεται διάτρητος ο εγκέφαλος του προσβεβλημένου ανθρώπου, σαν σφουγγάρι, εξού και το spongiform αυτής της bovine encephalopathy;

― Θέλω να έχω ορμονική ισορροπία και μεταβολισμό. Οκέι, δεν είμαι γυναίκα στην εμμηνόπαυση ή στο στάδιο πριν από αυτήν. Αν ήμουν όμως; Να μην έπαιρνα όλα αυτά τα εξειδικευμένα σκευάσματα που κυκλοφορούν;

Η συζήτηση για φυτο-οιστρογόνα θα πρέπει να εξατομικεύεται μεταξύ πιθανής λήπτριας και εξειδικευμένου γυναικολόγου ή ενδοκρινολόγου. Έχουμε μεν φύγει από την εποχή της συζήτησης για συσχέτισή τους με καρκίνο του μαστού, αλλά για το αν αποτελούν ενδοκρινικούς διαταράκτες ή όχι, δεν έχει καταλήξει επαρκώς η επιστήμη ακόμη. Δεδομένα τα δυνητικά οφέλη, μείζονες οι αστερίσκοι που πρέπει να ληφθούν υπόψη.