Θα μπορούσα να έχω την προσοχή σας, παρακαλώ;

Κάντε ένα πείραμα: αρχίστε να παρατηρείτε για πόση ώρα συγκεντρώνονται σε κάτι οι άνθρωποι γύρω σας. Αρχίστε να παρατηρείτε για πόση ώρα συγκεντρώνεστε εσείς οι ίδιοι σε κάτι. Προφανώς εργάζεστε ή σπουδάζετε, ή και τα δύο, και σίγουρα, σε γενικές γραμμές, ανταπεξέρχεστε στις απαιτήσεις της δουλειάς, των σπουδών, της ζωής σας. Τι συγκρατείτε από όσα συμβαίνουν γύρω σας, από όσα συμβαίνουν σε σας; Πού επικεντρώνεται η προσοχή σας; Κυρίως, επικεντρώνεται κάπου;

Ο πρωτοπόρος της ψυχολογίας Γουίλιαμ Τζέιμς υποστήριζε ότι η εμπειρία μας, η ζωή μας δηλαδή, διαμορφώνεται με βάση το πού επιλέγουμε να στρέψουμε την προσοχή μας. Όπως φαίνεται, τα τελευταία χρόνια επιλέγουμε να μην την στρέφουμε πουθενά. Οι ικανότητες συγκέντρωσης των ανθρώπων μειώνονται διαρκώς. Το να πιστεύουμε ότι μπορούμε να παρακολουθούμε τρία, τέσσερα ή και παραπάνω πράγματα ταυτόχρονα, μας λένε οι επιστήμονες, είναι αυταπάτη, και αποδεικνύει πόσο ικανός είναι ο εγκέφαλός μας, που δεν μας αφήνει να καταλάβουμε το πραγματικό κόστος αυτού του αδιάκοπου πέρα-δώθε. Μέχρι τη στιγμή, βεβαίως, που αρχίζουμε να αντιλαμβανόμαστε ότι δυσκολευόμαστε να συγκρατήσουμε πληροφορίες. Τα πάντα είναι σαν ένας χυλός, άμορφος και άνοστος. Καμία εμπειρία δεν μπορεί να βιωθεί βαθιά όταν το μυαλό μας βρίσκεται πάντα κάπου αλλού. Παλιότερα στον κινηματογράφο εκνευριζόμασταν με ανθρώπους που τύχαινε να απαντήσουν σε κάποια κλήση στο κινητό τους, τώρα σχεδόν θεωρούμε φυσιολογικό ότι ένα σωρό κόσμος απλώς χαζεύει τη φωτεινή του οθόνη, μέσα στην αίθουσα, ενώ υποτίθεται ότι παρακολουθεί μια ταινία. Τι ακριβώς μπορεί να σημαίνει αυτό για την ποιότητα τη ζωής μας;

Ίσως να ακούγονται όλα αυτά σαν τις συνηθισμένες αντιδραστικές –και συχνά γεροντικές– γκρίνιες που συνοδεύουν κάθε τεχνολογική αλλαγή. Ωστόσο, η συντριπτική πλειοψηφία των μελετητών συμφωνεί ότι οι τωρινές συνθήκες σχεδόν μας απαγορεύουν το να εστιάσουμε την προσοχή μας σε κάτι, να χαθούμε μέσα σ’ αυτό, να μπούμε στη λεγόμενη «κατάσταση ροής», αυτή την τόσο έντονη προσήλωση που μας κάνει να χάνουμε την αίσθηση του χρόνου ενώ ταυτόχρονα νιώθουμε πως όλη μας η ύπαρξη συμμετέχει σε αυτό που βιώνουμε, μια κατάσταση που χαρακτηρίζεται από διαύγεια, νόημα, χαρά. Ποια ήταν η τελευταία φορά που νιώσατε έτσι; 

Η παραγωγή σκέψης χρειάζεται χώρο, χρειάζεται να έχει το μυαλό τη δυνατότητα να εμβαθύνει και να απλωθεί, να παίξει χωρίς παρεμβολές, χωρίς διαλείμματα, να δοκιμάσει διάφορους συνδυασμούς πληροφοριών και να απορρίψει τους περισσότερους, ώστε να καταλήξει σε κάτι νέο, αναπάντεχο, φρέσκο. Η προσπάθεια κατανόησης του περιβάλλοντός μας, ο απαραίτητος στοχασμός γύρω από τις συνθήκες της ζωής μας, δεν μπορούν να επιτευχθούν χωρίς χώρο για συγκέντρωση και επεξεργασία. Δεν είναι τυχαίο ότι τα ποσοστά των αγχωτικών διαταραχών και της κατάθλιψης αυξάνονται σταθερά όσο περισσότερο διασπάται η προσοχή μας.

Αντιλαμβάνομαι τη στροφή πολλών ανθρώπων στους μαραθώνιους και τα κάθε λογής αθλήματα αντοχής ως μια ασυνείδητη, συχνά, λαχτάρα για αυτή την κατάσταση ροής, για ένα αίσθημα ελέγχου και νοήματος. Άλλοι άνθρωποι, όλο και περισσότεροι, δηλώνουν ότι κλείνουν το τηλέφωνό τους για κάποιες ώρες στη διάρκεια της ημέρας ή απέχουν από τα ΜΚΔ ή επιβάλλουν στον εαυτό τους διάφορους κανόνες για τη χρήση τους και τον περιορισμό τους. Είναι όμως η λύση η ατομική ευθύνη; Είναι όλα αυτά αποτέλεσμα μιας συλλογικής αδυναμίας χαρακτήρα; Έλλειψης πειθαρχίας; Η πραγματικότητα που διαμορφώνεται δείχνει ότι την εξουσία θα έχει όποιος θα έχει την πολυτέλεια να επικεντρώνεται σε κάτι, να σκέφτεται. Οι υπόλοιποι θα ακολουθούν, γιατί θα δυσκολεύονται ακόμα και να θυμηθούν τι ήταν αυτό που τους είχε κάνει έξαλλους προχθές, μια που θα ασχολούνται διαρκώς με κάτι άλλο, σαν παραζαλισμένα ζουζούνια που κάποιο παιδί τα στρέφει διαρκώς σε άλλη κατεύθυνση.

Δεν έχουμε να κάνουμε απλώς με ένα ζήτημα ευεξίας ή αναζήτησης μιας ρηχής ευτυχίας, αλλά με ένα ζήτημα βαθιά πολιτικό, που θα καθορίσει αποφασιστικά το πώς θα ζούμε στο μέλλον. Όπως σημειώνει ο Τζέιμς Γουίλιαμς, από τους σημαντικότερους σύγχρονους φιλοσόφους για ζητήματα προσοχής, το να κλείνουμε το τηλέφωνό μας μερικές ώρες είναι σαν να λέμε ότι η λύση για την αντιμετώπιση της περιβαλλοντικής μόλυνσης είναι να φοράμε αντιασφυξιογόνα μάσκα δύο ώρες την ημέρα. Κάποια πράγματα, για να αλλάξουν, απαιτούν κάτι περισσότερο από την ατομική μας, μόνο, προσπάθεια, απαιτούν σύνδεση, απαιτούν σκέψη, απαιτούν να εστιάσουμε την προσοχή μας.