Σβεν Γκερστ: Ο φιλελευθερισμός έχει γίνει ο golden retriever boyfriend των ιδεολογιών

Συστήνεται ως Γερμανός φιλόσοφος. Είναι κοσμοπολίτης και ταξιδεύει αδιάκοπα τον κόσμο. Είναι από τους νεότερους θεωρητικούς του 
φιλελευθερισμού - εδώ και καιρό κρούει τον κώδωνα του κινδύνου στη Γερμανία για τη νωθρότητα που χαρακτήριζε τον φιλελευθερισμό στην Ευρώπη.

Ο Σβεν Γκερστ τα τελευταία χρόνια έχει αναδειχθεί σε έναν από τους πιο προκλητικούς φιλελεύθερους στοχαστές της γενιάς του. Μέσα από το εβδομαδιαίο newsletter, τα δοκίμια και τις δημόσιες ομιλίες του, υποστηρίζει ότι ο φιλελευθερισμός έχει χάσει το επαναστατικό του πνεύμα, ότι η Ευρώπη σκέφτεται πολύ περιορισμένα για την τεχνητή νοημοσύνη και ότι η επόμενη μεγάλη πολιτική μάχη θα δοθεί τόσο στο πεδίο των ιδεών και της κουλτούρας όσο και στην οικονομία.

Μιλήσαμε μέσω βιντεοκλήσης, εκείνος από το Βερολίνο, εγώ από μια Αθήνα με πολύ ζέστη κι ένα κλιματιστικό να βουίζει πίσω μου. Δεν είναι άσχετη λεπτομέρεια.

Ο Γκερστ έχει γράψει για τον κλιματισμό σχεδόν σαν να πρόκειται για εργαλείο καθαρότερης σκέψης κι ετοιμάζει ένα βίντεο υπέρ της ευρύτερης χρήσης του στην Ευρώπη. Ακόμη και το πιο πεζό ζήτημα το αντιμετωπίζει ως πεδίο πολιτικής παρέμβασης: αν κάτι δεν λειτουργεί, δεν αρκεί να το περιγράφεις - προσπαθείς να το αλλάξεις.

High agency, μπορείς να αλλάξεις τα πράγματα

Ο ίδιος δεν περιγράφει πλέον τον εαυτό του ως «προσωπικότητα τύπου Α». Προτιμά τον όρο high agency, ο οποίος δεν αφορά τόσο την εργατικότητα ή την ανάγκη ελέγχου, όσο την πεποίθηση ότι ο άνθρωπος μπορεί να επηρεάσει τις συνθήκες γύρω του.

«High agency σημαίνει απλώς ότι μπορείς να κάνεις πράγματα. Αν κάτι σε ενοχλεί, μπορείς να το αλλάξεις». Διαφωνεί με την άποψη ότι οι δομικές δυνάμεις καθορίζουν σχεδόν τα πάντα στη ζωή μας. «Αν θέλεις να βελτιώσεις τις συνθήκες σου, ακόμη κι αν βρίσκεσαι σε δυσμενή συνθήκη, μπορείς να δράσεις. Αν κάτι πάει στραβά στον κόσμο, προσπαθώ να το αλλάξω».

Ένας άνθρωπος με high agency δεν αγνοεί το πρόβλημα, αλλά δεν εγκλωβίζεται στη διάγνωσή του. «Βλέπει λύσεις αντί να βλέπει μόνο το ίδιο το πρόβλημα». Η αρχή αυτή συνδέει την προσωπική του ψυχολογία με την πολιτική του σκέψη. «Έχω μπουχτίσει με τη διάγνωση της κρίσης της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Σε αυτό είμαστε καλοί. Χρειαζόμαστε καλή ανάλυση, αλλά κάποια στιγμή πρέπει να κινήσουμε τα πράγματα».

Η διαρκής περιγραφή της παρακμής, εκτιμά, κινδυνεύει να γίνει άλλοθι ακινησίας. «Αν έχουμε αρκετούς ανθρώπους με high agency, τα πράγματα κινούνται. Χρειαζόμαστε περισσότερο από αυτό και λιγότερο μοιρολόι».

«Το AI slop διαβρώνει το μυαλό μας»

Ο Γκερστ χρησιμοποιεί καθημερινά ChatGPT, Claude, Gemini, Perplexity και διαφορετικούς AI agents. Περιγράφει τον εαυτό του ως ένα «one-person content studio»: γράφει, κάνει podcast και βίντεο, δουλεύει πάνω σε κεφάλαια βιβλίων και ακαδημαϊκά κείμενα.

«Η AI μού αφαιρεί την τριβή. Μπορώ να κάνω όλα αυτά ως ένα προσωπικό στούντιο παραγωγής περιεχομένου». Η τεχνολογία τού επιτρέπει να ερευνά περισσότερο, να παράγει μεγαλύτερο όγκο δουλειάς και να κινείται ταχύτερα ανάμεσα σε διαφορετικές μορφές περιεχομένου. Η κόκκινη γραμμή βρίσκεται στο τελικό αποτέλεσμα. «Ξαναγράφω σχεδόν κάθε πρόταση με το χέρι. Δεν αφήνω το τελικό προϊόν να το γράψει ένας agent».

Ο λόγος είναι αυτό που ονομάζει AI slop: άχρωμο, ομοιόμορφο περιεχόμενο που παράγεται μαζικά, χωρίς προσωπική σκέψη. «Πάρα πολλοί βλέπουν ότι αυτά τα εργαλεία μπορούν να παράγουν αφθονία κειμένου και πιστεύουν ότι η ποσότητα θα τους βγάλει ασπροπρόσωπους. Εγώ πιστεύω το αντίθετο». Η AI μπορεί να ενισχύσει τη γνώση και την παραγωγικότητα. Όταν όμως αναλαμβάνει και την τελική κρίση, μετατρέπεται σε υποκατάστατο της σκέψης. «Το AI slop διαβρώνει το μυαλό μας. Το κάνει ήδη, ακόμη και στον τρόπο που μιλάμε - μας κάνει τεμπέληδες στη σκέψη».

«Ζούμε μέσα σε μια προσομοίωση»

Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στο διαδίκτυο. «Πηγαίνω σε συνέδρια όπου καταλαβαίνω ότι οι διαφάνειες είναι AI, τα talking points είναι AI, ακόμη και οι ομιλίες είναι AI. Και σκέφτομαι: ζούμε μέσα σε μια προσομοίωση».

Οι δημιουργοί αυτού του περιεχομένου πιστεύουν ότι κανείς δεν αντιλαμβάνεται τη διαφορά. Ο Γκερστ θεωρεί ότι συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. «Οι άνθρωποι είναι πολύ κακοί στο ψέμα, αλλά έχουν καλό αισθητήριο για το πότε κάποιος δεν παρουσιάζει τις δικές του ιδέες. Πιστεύουν ότι θα τη γλιτώσουν, επειδή κανείς δεν θέλει να τους το πει κατάμουτρα».

Επικαλείται το βιβλίο του Τιμούρ Κουράν «Private Truths, Public Lies» και την ύστερη Σοβιετική Ένωση. «Ξέρεις ότι το σύστημα καταρρέει, το ξέρει ο γείτονάς σου, το ξέρουν οι φίλοι σου, αλλά δεν το συζητάτε. Επειδή κανείς δεν μιλά ανοιχτά, δημιουργείται η εντύπωση ότι οι υπόλοιποι πιστεύουν ακόμη πως το σύστημα θα παραμείνει».

«Το ίδιο συμβαίνει με το AI slop. Όλοι ξέρουμε ότι είναι ενοχλητικό, αλλά δεν το αντιμετωπίζουμε ανοιχτά. Κάποιος πρέπει να σπάσει αυτή τη συνθήκη», προσθέτει.

Η κούρσα θα κριθεί στην ενέργεια

Ο Γκερστ κρατά αποστάσεις από τους φόβους περί τεχνητής γενικής νοημοσύνης. «Υπάρχουν φιλοσοφικοί λόγοι για τους οποίους θεωρώ ότι η συζήτηση γύρω από την AGI είναι υπερβολικά διογκωμένη». Περισσότερο τον ενδιαφέρει το πραγματικό ερευνητικό μέτωπο, το οποίο θεωρεί βαθύτερο. Δεν πιστεύει ότι η Κίνα έχει αποκτήσει τεχνολογικό προβάδισμα, παρά την άνοδο μοντέλων όπως το DeepSeek και το Kimi. «Οι Κινέζοι έχουν δύναμη στην αποδοτικότητα». Η τεχνολογική ηγεσία, σχολιάζει, παραμένει στους καλύτερους μηχανικούς της Anthropic, της OpenAI και της Google.

Το μοντέλο, ωστόσο, δεν θα είναι ο τελικός αποφασιστικός παράγοντας. «Όλοι εστιάζουν υπερβολικά στο software. Πιστεύω ότι θα υπάρξει σύγκλιση των μοντέλων και θα έχουμε πολλά πολύ ισχυρά συστήματα. Στο τέλος, η μάχη θα κριθεί στην υπολογιστική ισχύ και στην ενέργεια». Μόλις περίπου 300 εκατομμύρια άνθρωποι, σημειώνει, χρησιμοποιούν καθημερινά την AI. «Είμαστε ακόμη στην αρχή. Θα κερδίσει εκείνος που διαθέτει αφθονία ενέργειας και υπολογιστικής ισχύος».

Πιστός και προβλέψιμος, χωρίς αιχμές

Ο Γκερστ έχει περιγράψει τον φιλελευθερισμό ως τον «golden retriever boyfriend των ιδεολογιών». Όταν τον ρωτούν πώς θα γίνει ξανά «σέξι», αντιστρέφει την ερώτηση. «Γιατί θέλουμε μια πολιτική ιδεολογία να είναι σέξι; Τη θέλουμε ορθολογική, να παράγει αποτελέσματα και να είναι πάντα εκεί όταν τη χρειαζόμαστε».

Αυτός ακριβώς υπήρξε ο φιλελευθερισμός: η ιδεολογία του Διαφωτισμού, των προβλέψιμων κανόνων, των δικαιωμάτων, του κράτους δικαίου και της ισορροπίας ανάμεσα στην αγορά και στο κράτος. «Οι αγορές δεν είναι εντελώς κακές, το κράτος δεν είναι εντελώς κακό, έχουμε μια κοινωνική οικονομία της αγοράς».

Η αξιοπιστία του, όμως, τον έκανε άτολμο. «Αυτό τον κάνει τον golden retriever boyfriend των ιδεολογιών. Δεν έχει αιχμή, δεν είναι το κακό παιδί, δεν έρχεται με μια ριζοσπαστική πρόταση. Δεν ανατρέπει τις υπάρχουσες ισορροπίες».

Η πρώτη απάντησή του είναι ο φιλελευθερισμός της αφθονίας (abundance liberalism). «Για μένα, η βασική εργαλειακή αξία της ελευθερίας είναι ότι η ζωή γίνεται καλύτερη και οι αριθμοί ανεβαίνουν: το προσδόκιμο ζωής, η υλική ευημερία, ο ελεύθερος χρόνος, η τεχνολογική πρόοδος, η κοινωνική ένταξη. Αυτή είναι η θεμελιώδης υπόσχεση του φιλελευθερισμού».

Ο ίδιος θέλει ένα «μεγάλο άλμα προς τα εμπρός», χρησιμοποιώντας επίτηδες κινεζική μαοϊκή ορολογία. «Όχι από το κράτος, αλλά απελευθερώνοντας τις δυνάμεις της φιλελεύθερης κοινωνίας: όχι μόνο την αγορά, αλλά την κοινωνία των πολιτών και το high agency των ανθρώπων».

Το εμπόδιο βρίσκεται σε αυτό που οι Γερμανοί ονομάζουν Wohlstandsverwahrlosung: τη νωθρότητα που γεννά η ίδια η ευημερία. «Η ευημερία μας μάς έκανε τεμπέληδες. Στη Νότια Ασία χρησιμοποιούν δύο φορές το ίδιο φακελάκι τσαγιού. Ζουν στη φτώχεια και έχουν τη δίψα να κάνουν τα πράγματα καλύτερα. Εμείς δεν έχουμε πια αυτή την όρεξη».

Η Ευρώπη, στη σκέψη του, διαχειρίζεται όσα κληρονόμησε αντί να δημιουργεί περισσότερα. Ο φιλελευθερισμός της αφθονίας πρέπει να επαναφέρει την όρεξη για πρόοδο, παραγωγή και βελτίωση της ανθρώπινης ζωής.

Ο «σκοτεινός φιλελευθερισμός» και το αλυσοπρίονο

Η δεύτερη διαδρομή είναι περισσότερο συγκρουσιακή. «Το πρόβλημα με τον φιλελευθερισμό της αφθονίας είναι ότι οι άνθρωποι δεν εμπιστεύονται πλέον τους φιλελεύθερους πως μπορούν να απελευθερώσουν πράγματα». Αντιθέτως, ο «σκοτεινός φιλελευθερισμός» έρχεται σε ρήξη με τη σκλήρυνση της φιλελεύθερης δημοκρατίας και του γραφειοκρατικού κράτους. «Είναι ένας πιο συγκρουσιακός και πιο πολωτικός τρόπος να υλοποιήσεις το φιλελεύθερο σχέδιο».

Το παράδειγμά του είναι ο Χαβιέρ Μιλέι. «Η Αργεντινή είχε φτάσει σε τόσο κακό σημείο, ώστε μόνο μια ανατρεπτική δύναμη μπορούσε να την απελευθερώσει. Ο Μιλέι μπορεί να πιστεύει στην αφθονία, αλλά πρώτα χρειάζεται να καταστρέψει πολλές από τις υπάρχουσες δομές». Οι παραδοσιακοί φιλελεύθεροι δυσπιστούν απέναντι στην εξουσία. «Οι σκοτεινοί φιλελεύθεροι θέλουν την εξουσία, την κατακτούν και την ασκούν - όχι προς ένα λαϊκιστικό όραμα, αλλά προς ένα φιλελεύθερο όραμα της κοινωνίας».

Ο ίδιος δηλώνει «φιλόσοφος, όχι επαναστάτης», αλλά δεν πιστεύει πλέον ότι όλες οι ευρωπαϊκές δομές μπορούν να μεταρρυθμιστούν. «Τα κράτη πρόνοιας είναι υπερφορτωμένα, τα συνταξιοδοτικά συστήματα δεν λειτουργούν και οι γραφειοκρατίες χειροτερεύουν κάθε χρόνο».

Η συνταγή του; «Μπαίνεις ριζοσπαστικά, πολώνεις την κοινωνία απέναντί σου, κερδίζεις τις εκλογές και μετά κόβεις με το αλυσοπρίονο, όπως έκανε ο Μιλέι. Αν θέλεις να ξαναλειτουργήσει η γραφειοκρατία, καταργείς το υπουργείο και μετά βλέπεις τι πραγματικά χρειάζεται να χτίσεις από την αρχή».

Μια συνδρομή AI για κάθε Ευρωπαίο

Στην τεχνητή νοημοσύνη, ο Γκερστ θεωρεί ότι η Ευρώπη κυνηγά έναν ανέφικτο στόχο. «Η στρατηγική αυτονομία είναι ένα ιδανικό που δεν μπορεί να πετύχει. Οι δύο παγκόσμιες δυνάμεις που μετρούν είναι η Κίνα και οι ΗΠΑ. Γνωρίζουν ότι η κούρσα της AI είναι η σημαντικότερη κούρσα του αιώνα. Η Ευρώπη δεν παίζει κανέναν ρόλο».

Το να ρίχνει συνεχώς χρήματα στη γαλλική Mistral, πιστεύει, αποτελεί σπατάλη πόρων. Η Ευρώπη πρέπει να αποδεχθεί ότι είναι μεσαία δύναμη. «Μια μεσαία δύναμη χρησιμοποιεί όσα κάνει καλά για να δημιουργήσει αλληλεξαρτήσεις. Δεν μπορούμε να κατασκευάσουμε το καλύτερο μοντέλο. Μπορούμε να πάρουμε τα αμερικανικά μοντέλα και να τα χρησιμοποιήσουμε καλύτερα από όλους».

Η συγκεκριμένη πρότασή του είναι να αποκτήσει κάθε Ευρωπαίος πολίτης συνδρομή σε AI πληρωμένη από το κράτος. «Είμαι φιλελεύθερος, το ξέρω. Αλλά αυτή είναι μία από τις ευκολότερες δημόσιες πολιτικές που μπορούμε να εφαρμόσουμε. Έχουμε έναν από τους πιο μορφωμένους πληθυσμούς στον κόσμο, μεγάλη ευημερία και ένα κράτος που ξέρει να κάνει πολύ καλά ένα πράγμα: να γράφει επιταγές. Μοίρασε συνδρομές σε όλα τα μοντέλα, σε κάθε πολίτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μπουμ. Κάνε μας την πιο εγγράμματη κοινωνία στον κόσμο στην AI».

Η πρόταση δεν αφορά μόνο την εκπαίδευση. Αποσκοπεί στη δημιουργία ισχύος μέσω της εξάρτησης. «Φαντάσου τον πιο εξοικειωμένο με την AI πληθυσμό στον κόσμο να χρησιμοποιεί τα αμερικανικά μοντέλα. Οι εταιρείες δεν θα μπορούν να αποσυνδεθούν από αυτή την αγορά. Ο Τραμπ μπορεί να κάνει ό,τι θέλει - εκείνες θα βασίζονται στην Ευρώπη».

«Η μόνη πολιτισμική αισιοδοξία που έχω»

Κοιτάζοντας προς το 2035, ο Γκερστ εμφανίζεται πολιτικά απαισιόδοξος και τεχνολογικά αισιόδοξος. «Θα ήθελα να έχω δίκιο ότι θα υπάρξει μια αναγέννηση του φιλελευθερισμού. Είμαι όμως πολύ επιφυλακτικός. Δεν βλέπω να αναδύεται αρκετό νέο ταλέντο. Εκεί που είμαι περισσότερο αισιόδοξος είναι η τεχνολογία. Η AI θα είναι εκπληκτική. Θα ζούμε καλύτερες ζωές τεχνολογικά. Αν θα τις ζούμε και πολιτικά, δεν είμαι σίγουρος».

Ο ίδιος είχε προβλέψει την έλευση μιας μετα-εγγράμματης, μετα-διαφωτιστικής κοινωνίας. Τώρα ελπίζει ότι μπορεί να έκανε λάθος. «Πιστεύω ότι η AI είναι η αντίρροπη τάση στα social media. Τα social media μας πολώνουν, μας κάνουν να βλέπουμε βίντεο μικρής διάρκειας και διαβρώνουν το μυαλό μας. Η AI μάς κάνει να διαβάζουμε περισσότερο, προσθέτει αποχρώσεις, μας μετατρέπει σε καλύτερους στοχαστές. Όσο περισσότερο χρησιμοποιούμε την AI, τόσο περισσότερο μπορούμε να ξεπεράσουμε το βάρος των social media και του short-form βίντεο. Είναι η μοναδική πολιτισμική αισιοδοξία που έχω: ότι η AI μπορεί να αντικαταστήσει τις σκοτεινές δυνάμεις των social media».