Η Σφαγή των Προξένων στη Θεσσαλονίκη: Ο φόβος, το θρησκευτικό πάθος, οι πολιτικές εντάσεις και ο εξαγριωμένος όχλος
Θεσσαλονίκη, Σάββατο 6 Μαΐου 1876. Η πόλη ξυπνούσε μέσα σε μια ατμόσφαιρα που έμοιαζε με καταιγίδα πριν ξεσπάσει. Η Θεσσαλονίκη ήταν τότε μια μεγάλη οθωμανική πόλη, γεμάτη Έλληνες, Βούλγαρους, Εβραίους, Τούρκους και Ευρωπαίους εμπόρους και διπλωμάτες. Κανείς όμως δεν μπορούσε να φανταστεί ότι, πριν τελειώσει η ημέρα, δύο Ευρωπαίοι πρόξενοι θα βρίσκονταν νεκροί και η υπόθεση θα έφερνε την Οθωμανική Αυτοκρατορία στα πρόθυρα διεθνούς κρίσης.
Η ιστορία αρχίζει μία ημέρα νωρίτερα, με μια νεαρή χριστιανή από τη Βογδάντσα, κοντά στη Γευγελή. Στις πηγές εμφανίζεται κυρίως ως Στεφάνα, ενώ σε άλλες αφηγήσεις ως Βελίκω. Ήταν βουλγαρικής ή σλαβικής χριστιανικής καταγωγής και, σύμφωνα με ιστορικές μαρτυρίες, ήθελε να ασπαστεί το Ισλάμ ώστε να μπορέσει να παντρευτεί έναν μουσουλμάνο νέο. Σύμφωνα με άλλες πηγές, τον εξισλαμισμό της επεδίωκε ο Εμίν εφέντης, μέλος του Μεγάλου Συμβουλίου του βιλαετίου Θεσσαλονίκης, ώστε να εντάξει την κοπέλα στο χαρέμι του.
Οι χριστιανοί φοβούνταν ότι η κοπέλα εξαναγκαζόταν να αλλάξει θρήσκευμα, ενώ οι μουσουλμανικοί κύκλοι θεωρούσαν ότι είχε δικαίωμα να επιλέξει μόνη της
Για εκείνη την εποχή το ζήτημα ήταν εκρηκτικό. Η αλλαγή θρησκεύματος μιας χριστιανής γυναίκας σε μια πολυεθνοτική και βαθιά θρησκευόμενη κοινωνία μπορούσε εύκολα να μετατραπεί σε πολιτική υπόθεση. Οι χριστιανοί φοβούνταν ότι η κοπέλα εξαναγκαζόταν να αλλάξει θρήσκευμα, ενώ οι μουσουλμανικοί κύκλοι θεωρούσαν ότι είχε δικαίωμα να επιλέξει μόνη της. Όταν η νεαρή έφτασε στη Θεσσαλονίκη με το τρένο, η υπόθεση πήρε δραματική τροπή. Συγγενείς και άλλοι χριστιανοί προσπάθησαν να εμποδίσουν τον εξισλαμισμό της. Η κοπέλα απομακρύνθηκε από εκείνους που τη συνόδευαν και τελικά βρέθηκε υπό την προστασία ανθρώπων που ήθελαν να την οδηγήσουν στις αρμόδιες οθωμανικές αρχές, ώστε να δηλώσει επίσημα τη βούλησή της.
Κάπου εδώ αρχίζει το πραγματικό μυστήριο της υπόθεσης. Ποιος είχε δίκιο; Ήθελε πράγματι η Στεφάνα να αλλάξει θρήσκευμα ελεύθερα ή ασκούσαν πάνω της πίεση; Ποιοι ακριβώς την απήγαγαν από τον σταθμό και για ποιον λόγο; Οι πηγές της εποχής δεν συμφωνούν σε όλες τις λεπτομέρειες. Μεταγενέστερες αφηγήσεις αποδίδουν σημαντικό ρόλο σε χριστιανικούς κύκλους που ήθελαν να εμποδίσουν τον εξισλαμισμό της, ενώ άλλες μαρτυρίες δίνουν έμφαση στη μουσουλμανική πλευρά και στις προσπάθειες να μεταφερθεί η κοπέλα στις αρχές. Το βέβαιο είναι ότι μέχρι το πρωί της 6ης Μαΐου η υπόθεση είχε γίνει συλλογική εμμονή. Πλήθος συγκεντρώθηκε γύρω από το διοικητικό κέντρο της πόλης, το Κονάκι. Οι φήμες μεγάλωναν κάθε λεπτό. Άλλοι μιλούσαν για αρπαγή μιας μουσουλμάνας, άλλοι για χριστιανή που κινδύνευε να εξισλαμιστεί παρά τη θέλησή της. Ο διοικητής της αστυνομίας και ο βαλή (κυβερνήτης) προσπάθησαν να διαλύσουν το πλήθος, αλλά η κατάσταση ξέφευγε. Και τότε μπήκαν στην ιστορία δύο άνθρωποι που δεν είχαν καμία σχέση με την αρχική διαμάχη.
Ο Ερρίκος Άμποτ, πρόξενος της Γερμανίας (ή σύμφωνα με ορισμένες πηγές της Πρωσίας) και ο Ζιλ Μουλέν, πρόξενος της Γαλλίας, πληροφορήθηκαν την ένταση. Αποφάσισαν να μεταβούν προς τον βαλή, πιθανότατα για να διαπιστώσουν τι συνέβαινε και να συμβάλουν στην αποκλιμάκωση. Ήταν διπλωμάτες, όχι αστυνομικοί. Δεν είχαν πάει εκεί για να αντιμετωπίσουν όχλο. Η απόφασή τους αποδείχθηκε μοιραία. Καθώς πλησίαζαν στην περιοχή, βρέθηκαν αντιμέτωποι με το εξαγριωμένο πλήθος. Αντί να φτάσουν στο Κονάκι, οδηγήθηκαν ουσιαστικά υπό πίεση σε ένα κτίριο δίπλα στο Σαατλί τζαμί. Εκεί εγκλωβίστηκαν. Μερικοί αστυνομικοί βρίσκονταν στον χώρο, όμως δεν ήταν αρκετοί για να εγγυηθούν την ασφάλειά τους.
Ο Άμποτ κατάλαβε ότι η κατάσταση ήταν εξαιρετικά σοβαρή. Προσπάθησε να στείλει μήνυμα προς τον Αμερικανό πρόξενο, τον Βούλγαρο Χατζή Λάζαρο, ζητώντας να παραδοθεί η κοπέλα ώστε να σταματήσει η ένταση. Το μήνυμα όμως δεν έφτασε στον προορισμό του. Το πλήθος το σταμάτησε και το κατέστρεψε. Λίγο αργότερα, ο Βρετανός πρόξενος Τζ. Μπλαντ έμαθε τι συνέβαινε. Έσπευσε στην περιοχή. Αντιλήφθηκε ότι οι δύο συνάδελφοί του βρίσκονταν σε άμεσο κίνδυνο και προσπάθησε να συμβάλει στη διάσωσή τους. Ταυτόχρονα έστελνε μηνύματα ώστε να οδηγηθεί η νεαρή γυναίκα στις αρχές και να τερματιστεί η κρίση.
Ο Ερρίκος Άμποτ και ο Ζιλ Μουλέν δολοφονήθηκαν μέσα στο Σαατλί τζαμί
Όμως ο χρόνος είχε τελειώσει. Το πλήθος άρχισε να πιέζει το κτίριο όπου κρατούνταν οι δύο πρόξενοι. Οι αστυνομικοί δεν μπορούσαν πλέον να ελέγξουν την κατάσταση. Οι μπάρες στα παράθυρα έγιναν αντικείμενο επίθεσης. Οι συγκεντρωμένοι κατάφεραν να εισβάλουν στο δωμάτιο. Και τότε τελέστηκε το έγκλημα. Ο Ερρίκος Άμποτ και ο Ζιλ Μουλέν δολοφονήθηκαν μέσα στο Σαατλί τζαμί. Οι ιστορικές περιγραφές μιλούν για ξυλοδαρμό και χτυπήματα με ξύλα και σιδερένια αντικείμενα. Οι δύο άνδρες δεν σκοτώθηκαν σε μάχη ούτε σε κάποια οργανωμένη στρατιωτική σύγκρουση. Ήταν ουσιαστικά όμηροι ενός όχλου. Το πιο ανατριχιαστικό στοιχείο είναι ότι οι οθωμανικές αρχές βρίσκονταν εκεί. Ο βαλή Ρεφέτ Πασά, ο διοικητής της αστυνομίας, και άλλοι αξιωματούχοι προσπάθησαν να ελέγξουν την κατάσταση, αλλά απέτυχαν να προστατεύσουν τους δύο διπλωμάτες. Η αποτυχία αυτή θα γινόταν αργότερα ένα από τα σημαντικότερα σημεία της διεθνούς κατακραυγής.
Και τότε συνέβη κάτι σχεδόν σουρεαλιστικό. Η Στεφάνα τελικά εντοπίστηκε και μεταφέρθηκε στις αρχές. Όταν το πλήθος αντιλήφθηκε ότι η κοπέλα είχε βρεθεί, η ένταση άρχισε να υποχωρεί. Ήταν όμως πολύ αργά. Οι δύο πρόξενοι ήταν ήδη νεκροί. Το έγκλημα δεν τελείωσε εκεί. Στην πραγματικότητα, τότε μόλις άρχιζε το δεύτερο μέρος του. Η είδηση ταξίδεψε αστραπιαία στην Κωνσταντινούπολη και στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Οι ξένοι διπλωμάτες στην οθωμανική πρωτεύουσα ανησύχησαν ότι η Θεσσαλονίκη δεν ήταν πλέον ασφαλής για τους Ευρωπαίους υπηκόους. Εκπρόσωποι των Μεγάλων Δυνάμεων συζήτησαν ακόμη και το ενδεχόμενο αποστολής πολεμικών πλοίων και στρατευμάτων στη Θεσσαλονίκη. Για την Οθωμανική Αυτοκρατορία, το ενδεχόμενο ξένης στρατιωτικής επέμβασης ήταν εφιαλτικό. Η κυβέρνηση έπρεπε να δείξει ότι θα τιμωρούσε τους υπευθύνους.
Ποιοι πραγματικά προκάλεσαν την αλυσίδα των γεγονότων που οδήγησε στη δολοφονία; Η έρευνα δείχνει ότι η πραγματικότητα ήταν πολύ πιο περίπλοκη από την απλή εικόνα ενός «φανατικού όχλου».
Ο Ρεφέτ Πασά απομακρύνθηκε από τη θέση του. Ακολούθησαν συλλήψεις. Σύμφωνα με μια ακαδημαϊκή έρευνα, συνελήφθησαν 54 άνθρωποι που θεωρήθηκαν εμπλεκόμενοι στην υπόθεση και έξι εκτελέστηκαν. Παράλληλα, καταβλήθηκαν συνολικά 900.000 φράγκα ως αποζημίωση στις οικογένειες των δύο δολοφονημένων προξένων. Παρά τις τιμωρίες, η υπόθεση άφησε ένα σκοτεινό ερώτημα: ποιοι πραγματικά προκάλεσαν την αλυσίδα των γεγονότων που οδήγησε στη δολοφονία; Η μεταγενέστερη έρευνα δείχνει ότι η πραγματικότητα ήταν πολύ πιο περίπλοκη από την απλή εικόνα ενός «φανατικού όχλου». Υπήρχαν θρησκευτικές εντάσεις, εθνικές αντιπαλότητες, φόβοι για εξισλαμισμό, πολιτικές σκοπιμότητες και μια οθωμανική διοίκηση που αποδείχθηκε ανίκανη να ελέγξει την κρίση.
17°
