Μέσα στο πρώτο Κέντρο Αποτέφρωσης Νεκρών Ριτσώνας (ΚΑΝ)

Kηδεύω, από το αρχαιοελληνικό κήδος, σημαίνει φροντίζω (βλ. κηδεμόνας.)

Μέσα από τα ταφικά έθιμα, η κοινότητα αναγνωρίζει, αναθυμάται και αποχαιρετά το μέλος που απέρχεται από τους κόλπους της.

Κυριολεκτικά μιλώντας, αναφερόμαστε στην υπενοικίαση μιας έκτασης γης όπου θα φιλοξενηθεί η σορός του νεκρού μέχρι την οριστική της «χώνεψη».

Την παροχή αυτής της τελευταίας φροντίδας επιβλέπει ο αντίστοιχος κλάδος υπηρεσιών, τα γραφεία τελετών, με την πολιτική κηδεία σημαντικά φθηνότερη καθώς εκπίπτει η πληρωμή του εκκλησιαστικού τελετουργικού.

Επιπλέον, στον σχετικό, συνήθως άτυπο, τιμοκατάλογο των «κοιμητηρίων» συναντά κανείς διάφορες εκπλήξεις. Το να υπάρχει δέντρο κοντά στον τάφο κοστίζει κάτι παραπάνω. Η βρύση σε μικρή απόσταση, επίσης. 

Ύστερα, υπάρχει το ζήτημα της εκταφής του νεκρού με το καθόλου αμελητέο ψυχικό κόστος του. Όσον αφορά τη διαφύλαξη των οστών, υπάρχουν κι εδώ διαβαθμίσεις σε ποιότητα υπηρεσιών και χρέωση. Π.χ. τα πάνω ράφια στο οστεοφυλάκιο κοστίζουν ακριβότερα από τα κάτω.

Πάνω απ’ όλα, η σημαντικότερη επιβάρυνση μιας κηδείας είναι, ενδεχομένως, η ιδέα του νεκρού να σήπεται υπόγεια με τη βοήθεια φυσικών δυνάμεων και οργανισμών.

Το Κέντρο Αποτέφρωσης Νεκρών Ριτσώνας (ΚΑΝ), κοντά στο 75ο χιλιόμετρο της Εθνικής προς Λαμία, παρέχει μια εναλλακτική τελευταία φροντίδα, την καύση του σώματος.

Μέσα στην τετράμηνη μόλις λειτουργία του, το κέντρο σημειώνει μια μικρή αλλά σταδιακή αύξηση στις εργασίες του που αντιπροσωπεύουν περίπου το 1% των κηδειών στην Ελλάδα.

Κάναμε τη διαδρομή της μιάμισης ώρας από την Αθήνα με πούλμαν ναυλωμένο επί τούτου από γραφείο τελετών. Ο καιρός που μας συνόδευσε ήταν αμφίθυμος, με τον ήλιο να παλεύει με την καταχνιά και το ψιλόβροχο. Υπερίσχυσε η κακοκαιρία, χαρίζοντάς μας όμως ένα σύντομο ουράνιο τόξο στα διόδια στο Σχηματάρι. Τι καλύτερος οιωνός για έναν αποχαιρετισμό, συμφωνήσαμε.

Κάθε κηδεία και σχολείο, κάθε τελευταίος αποχαιρετισμός και μια ανακεφαλαίωση εφ’ όλης της ύλης. Έτσι κι εδώ, ο χρόνος της διαδρομής αποδείχτηκε ιδιαίτερα παραγωγικός σε ιστορίες για τον απελθόντα, που κάποιοι γνώριζαν για 45 χρόνια και άλλοι μόλις για 2 εβδομάδες.

Φτάνοντας στο λιτά σχεδιασμένο κτίριο, περιτριγυρισμένο από καλλιεργημένες εκτάσεις, σχεδόν κανείς μας δεν είχε προηγούμενη εμπειρία αποτέφρωσης. Γνωρίζαμε, πάντως, πως είχε προηγηθεί πολύς κόπος και χρόνος για να δημιουργηθεί το σχετικό νομοθετικό πλαίσιο στην Ελλάδα. Είκοσι τρία χρόνια, για την ακρίβεια, από το 1996 που το ζήτημα κατατέθηκε για πρώτη φορά στη Βουλή προς συζήτηση.

Τον Ιούλιο του 2017 επετράπη τελικά στον ιδιωτικό φορέα cremation.gr να προχωρήσει στη δημιουργία του κέντρου αποτέφρωσης, καθώς οι δήμοι της χώρας αδυνατούσαν ν’ ανταποκριθούν στα απαιτούμενα κριτήρια (τεχνικά, περιβαλλοντολογικά και διαδικαστικά).

Ο χώρος που έχουν δημιουργήσει είναι απέριττος, ευάερος, λειτουργικός. Ο μινιμαλισμός του χώρου αντανακλά τη χαμηλότονη φιλοσοφία της επιχείρησης. Δεν διαφημίζουν τις υπηρεσίες τους, βασιζόμενοι στην έλξη, μάλλον, παρά στην προώθηση. Αντίστοιχα, το τελετουργικό επαφίεται στους συγγενείς και φίλους. Το προκαθορισμένο μισάωρο μπορεί να συμπεριλαμβάνει κάποιες προσφωνήσεις ή αναγνώσεις (γραμμάτων ή ποιημάτων), τραγούδια ή και σιωπή.

Σε κανέναν μας δεν έλειψε ο χρυσοποίκιλτος στόμφος της ορθοδοξίας. Εκεί, στο όριο του κόσμου, η αφαίρεση αποδείχνεται μια πραγματικά πολύ καλή ιδέα. Επιτρέπει στις μνήμες να πάρουν την υπόσταση που τους αναλογεί και στη θλίψη να εκδηλωθεί αβίαστα, όπως η αναπνοή ή η βροχή. Δεν χρειαστήκαμε κάποιο υψιπετές τελετουργικό για να βρει το συναίσθημα την κοίτη του, το αντίθετο. Ο άδειος χώρος και τα χωρίς σενάριο λόγια ενέτειναν την αίσθηση συμμετοχής, όπως σε ένα παιχνίδι που το συνδημιουργείς καθώς αυτό εξελίσσεται. Ή, μια παράσταση όπου δεν υπάρχει διαχωρισμός ανάμεσα στον χορό και το ακροατήριο.

Η αίσθηση της κοινότητας αναδύθηκε μέσα από αυτό τον συλλογικό αυτοσχεδιασμό ανέλπιστα απτή και παρηγορητική. Ήταν κάτι που μου άρεσε να σκέφτομαι ότι το εισέπραττε και ο επίτιμος καλεσμένος της ημέρας. Το κέρδος λοιπόν, για μένα, ενός αποχαιρετισμού απαλλαγμένου από το βαρύτιμο θρησκευτικό του περιτύλιγμα ήταν αυτό. Η μοιρασμένη εμπειρία μιας λύπης τόσο ανάλαφρης που ήταν σχεδόν δοξαστική.