Η Ευρώπη στη μετά-Τραμπ εποχή: Η αλλαγή των διεθνών συσχετισμών και η αβεβαιότητα στην αμερικανική πολιτική
Η καταιγιστική ήττα του Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ στις ενδιάμεσες εκλογές ανοίγει ένα παράθυρο για αλλαγή της αμερικανικής ατζέντας των τελευταίων ετών, που περιλαμβάνει επικρότηση του λαϊκιστικού εθνικισμού στην οικονομική πολιτική με επιβολή δασμών και άνοιγμα της ψαλίδας υπέρ των οικονομικά ισχυρών, περιορισμό των πολιτικών και ανθρώπινων δικαιωμάτων με εκδίωξη μεταναστών, επιθέσεις κατά της ανεξαρτησίας του Τύπου, εργαλειοποίηση της δικαιοσύνης κατά πολιτικών αντιπάλων, καθώς και ανασύνταξη των παγκόσμιων συσχετισμών μέσω ευνοϊκής αντιμετώπισης της Ρωσίας του Πούτιν. Η εύνοια εκδηλώνεται με αλλαγή της ρητορικής απέναντι στη ρωσική ηγεσία, όπως η αναφορά στον «ανθρωπιστή» Πούτιν, πίεση προς τον Ζελένσκι να αποφύγει στρατιωτικές επεμβάσεις σε ενεργειακές ρωσικές υποδομές χωρίς αντίστοιχη δέσμευση για ρωσικές επεμβάσεις στο ουκρανικό έδαφος, σύναψη εμπορικών πετρελαϊκών συμφωνιών με τη Ρωσία έξω από το υφιστάμενο καθεστώς κυρώσεων και μείωση της παρεχόμενης οικονομικής και στρατιωτικής υποστήριξης στην Ουκρανία.
Ο Τραμπ θα επιδιώξει να ολοκληρώσει αυτήν την ατζέντα προβάλλοντας βέτο σε νομοθετικές πρωτοβουλίες της Δημοκρατικής πλειοψηφίας και εξαντλώντας τα θεσμικά περιθώρια στην άσκηση της εκτελεστικής εξουσίας, ιδιαίτερα στην εξωτερική πολιτική — όπου τα όρια είναι πιο ελαστικά.
Από την άλλη πλευρά, οι νικητές της μεγάλης εκλογικής μάχης, οι Δημοκρατικοί, θα αγωνιστούν για να ματαιώσουν αυτά τα σχέδια, εξασφαλίζοντας μια καθαρή ήττα της τραμπικής ιδεολογίας, ώστε να ανοίξει ο δρόμος για δικαιότερη οικονομική πολιτική, ενίσχυση του κοινωνικού κράτους, σεβασμό της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης, κατοχύρωση των αξιών και των αρχών μιας δημοκρατικής πολιτείας και επανασύνδεση της εξωτερικής πολιτικής με τις δυνάμεις που αγωνίζονται για την ελευθερία και την ειρήνη.
Για την Ευρώπη, το μήνυμα είναι καθαρό: Πρέπει να προχωρήσει αποφασιστικά στην κατεύθυνση περισσότερης ενοποίησης και μετασχηματισμού της σε «πραγματική» υπερδύναμη, ώστε να είναι σε θέση να συμμετάσχει ενεργά σε αυτήν την προσπάθεια.
Η ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία είναι προϋπόθεση για την αποτελεσματική προάσπιση της ευημερίας και της ασφάλειας της ηπείρου. Πρέπει να τεθεί σε εφαρμογή ένα φιλόδοξο πρόγραμμα αλλαγών σε ευρύ φάσμα τομέων — οικονομία, καινοτομία, ενέργεια, βιομηχανική πολιτική, κοινοί χρηματοδοτικοί μηχανισμοί, εξωτερική πολιτική και άμυνα.
Στόχος, η κάλυψη των μεγάλων και διευρυνόμενων ελλειμμάτων οικονομικής ισχύος της Ευρώπης σε σχέση με τους ανταγωνιστές της. Απαιτείται υπέρβαση του χρόνιου κατακερματισμού που χαρακτηρίζει τις ευρωπαϊκές δομές. Μόνο 4 ευρωπαϊκές εταιρείες προηγμένης τεχνολογίας βρίσκονται σήμερα ανάμεσα στις 50 κορυφαίες στον κόσμο. Στην Ευρώπη υπάρχουν 34 όμιλοι δικτύων κινητής τηλεφωνίας έναντι 3 στις ΗΠΑ και 4 στην Κίνα. Στον αμυντικό τομέα, οι πέντε κορυφαίες αμυντικές εταιρείες των ΗΠΑ αντιπροσωπεύουν το 80% της αγοράς τους, ενώ στην Ευρώπη μόνο το 45%. Πρέπει να επεκταθεί η ενιαία αγορά στην ενέργεια, στις τηλεπικοινωνίες, στην άμυνα, στις νεοφυείς εταιρείες που παράγουν τις πιο καινοτόμες ιδέες και στις χρηματοοικονομικές υπηρεσίες. Πρέπει, επίσης, να εξασφαλιστεί με κοινή δράση η παροχή δημόσιων αγαθών όταν καμία χώρα δεν μπορεί να τα εξασφαλίσει μόνη της, καθώς και η από κοινού προμήθεια κρίσιμων ορυκτών με ασφαλή εφοδιασμό, χρηματοδότηση και δημιουργία αποθεμάτων.
Το παγκόσμιο πεδίο ανταγωνισμού, όπως έχει διαμορφωθεί από τις αντιφατικές πολιτικές των μεγάλων δυνάμεων και, κυρίως, την αδύναμη αντίδραση της Ευρώπης στην επιθετικότητα των ανταγωνιστών της, είναι άνισο. Σε ένα ραγδαία μεταβαλλόμενο διεθνές περιβάλλον, η Ευρώπη εμπιστεύτηκε τους παγκόσμιους όρους ισότιμου ανταγωνισμού και τη βασισμένη σε κανόνες διεθνή τάξη, περιμένοντας ότι και οι άλλοι θα έκαναν το ίδιο. Τώρα, όμως, έχει αιφνιδιαστεί γιατί αυτό δεν συμβαίνει. Δεν τηρούνται πλέον οι κανόνες, αλλά, αντίθετα, χαράσσονται αυτόνομες πολιτικές για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας.
Υποβάλλοντας στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή την Έκθεση για την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα, ο πρώην διοικητής της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας Μάριο Ντράγκι δήλωσε ότι «δεν είναι δυνατόν οι ανταγωνιστές μας να λαμβάνουν μέτρα για να υποκλέψουν μερίδια της αγοράς μας και εμείς να καθόμαστε με σταυρωμένα τα χέρια». Χωρίς στρατηγικά σχεδιασμένες και συντονισμένες δράσεις πολιτικής, οι ασυμμετρίες στους κανονισμούς, στις επιδοτήσεις και στις εμπορικές πολιτικές κινδυνεύουν να οδηγήσουν ευρωπαϊκές βιομηχανίες σε διακοπή λειτουργίας ή μετεγκατάσταση εκτός ΕΕ.
Η Ευρώπη, για να επιβιώσει στο άναρχο καθεστώς που διαμορφώνεται στον παγκόσμιο ανταγωνισμό, χρειάζεται μία ανανεωμένη εταιρική σχέση μεταξύ των κρατών-μελών, έναν επαναπροσδιορισμό το ίδιο φιλόδοξο με την αρχική εκκίνηση της ενοποίησης το 1951, όταν δημιουργήθηκε η Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα. Πρέπει να στηριχθούν οι πιο καινοτόμοι και ταχέως αναπτυσσόμενοι τομείς και να ενσωματωθούν στη βιομηχανική πολιτική κοινές επενδύσεις και χορήγηση «ευρωπαϊκής προτίμησης», δηλαδή προβάδισμα σε ευρωπαϊκά προϊόντα ή εξαιρέσεις από περιορισμούς της πολιτικής ανταγωνισμού για τομείς όπως η Τεχνητή Νοημοσύνη και οι πράσινες τεχνολογίες.
Για την άντληση κεφαλαίων χρηματοδότησης των προτεινόμενων νέων μέτρων πολιτικής, της τάξης των 800 δισ. ευρώ τον χρόνο, έχει κρίσιμη σημασία η εγκαθίδρυση ενιαίας Ένωσης Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων, με ενιαία εποπτεία, κοινούς κανόνες πτώχευσης και, επίσης, νέα κοινά ευρωπαϊκά χρηματοοικονομικά προϊόντα. Η διαμόρφωση νέου στρατηγικού πλαισίου για συντονισμένη άσκηση οικονομικής πολιτικής θα απαιτήσει ισχυρή και σταθερή βούληση σε ολόκληρη την ΕΕ για αλλαγή της εταιρικής σχέσης ανάμεσα στα κράτη-μέλη.
Στον αμυντικό τομέα, με τα σημερινά δεδομένα, η Ευρώπη εξαρτάται από τις ΗΠΑ για να αντιμετωπίσει οποιαδήποτε σοβαρή στρατιωτική απειλή. Αν η Ευρώπη θέλει να διεκδικήσει μερίδιο επιρροής σε παγκόσμια κλίμακα, πρέπει να αναβαθμίσει την Κοινή Εξωτερική Πολιτική και την Πολιτική Ασφάλειας, με δραστικό περιορισμό του κανόνα της ομοφωνίας στη λήψη αποφάσεων και τη δημιουργία Δύναμης Ταχείας Επέμβασης — πυρήνα «ευρωπαϊκού στρατού» — όπως έχει σχεδιαστεί. Παράλληλος στόχος είναι η αναβάθμιση της αμυντικής ικανότητας της Ευρώπης με αυξημένες στρατιωτικές δαπάνες και η ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας μέσω της υποχρέωσης των εταίρων να αγοράζουν ευρωπαϊκούς εξοπλισμούς.
Οι περιστάσεις πιέζουν. Η παρατεταμένη οικονομική υστέρηση διαμορφώνει συνθήκες κοινωνικής κρίσης και πολιτικής αποσταθεροποίησης, ενώ περιορίζει τη γεωπολιτική ισχύ στο πλαίσιο των παγκόσμιων συσχετισμών. Οι κίνδυνοι επιτείνονται από μεταβολές στο γεωπολιτικό τοπίο που διαταράσσουν βασικές ισορροπίες της παγκόσμιας μεταπολεμικής τάξης.
Στο διεθνές πεδίο, ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή απομακρύνει την αποκατάσταση συνθηκών ειρήνης, ενώ ο ουκρανικός πόλεμος έχει εισέλθει σε οριακή φάση. Η Ρωσία έχει αποτύχει στον αρχικό της στόχο για μια «γρήγορη νίκη» (blitzkrieg) και αλλαγή καθεστώτος, χάρη στην ισχυρή αντίσταση των Ουκρανών, τη στήριξη της ενωμένης Δύσης και την ανικανότητα της ίδιας της Ρωσίας. Η ρωσική ηγεσία επιδιώκει τώρα, καταστρέφοντας οικονομικές υποδομές, να κάμψει το ηθικό του ουκρανικού λαού και να τον εξαντλήσει. Φαίνεται ότι εισερχόμαστε σε μια περίοδο διαπραγματεύσεων, των οποίων η έκβαση θα κριθεί, σε μεγάλο βαθμό, από τη στρατιωτική ισορροπία στο πεδίο της μάχης το επόμενο χρονικό διάστημα. Περαιτέρω εξασθένιση της αμερικανικής στήριξης στην Ουκρανία και, ακόμα χειρότερο, «αλλαγή στρατοπέδου» κινδυνεύει να οδηγήσει σε έκβαση που θα κριθεί ως «νίκη του Πούτιν». Σε αυτήν την αρνητική εκδοχή, η ίδια η Ουκρανία θα εξελιχθεί σε μια επικίνδυνα ασταθή περιοχή και εστία ευρύτερων προβλημάτων για την Ευρώπη, ενώ ο Πούτιν θα αισθανθεί περισσότερο ελεύθερος να διεκδικήσει και άλλα εδάφη της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, πιθανόν στις Βαλτικές χώρες.
Ο Ντόναλντ Τραμπ θα επιδιώξει, παρά τις δυσκολίες, να εφαρμόσει το πρόγραμμά του. Οι αντίπαλοί του θα προσπαθήσουν να τον εμποδίσουν. Το 2028 θα διεξαχθούν εκλογές για την εκλογή νέου προέδρου με άδηλη έκβαση.
Αν η Ευρώπη δεν ανασυγκροτηθεί με αποφασιστικές κινήσεις οικονομικής και πολιτικής ενοποίησης, θα παρασυρθεί από τις εξελίξεις στην αμερικανική υπερδύναμη: Στην περίπτωση επικράτησης των τραμπικών δυνάμεων, θα υποταχθεί στις βουλήσεις της «νέας τάξης πραγμάτων». Ακόμα, όμως, και στην περίπτωση ανάκτησης της προεδρίας από τους Δημοκρατικούς το 2028, θα είναι ένας αδύναμος παίκτης ή, ακόμα χειρότερο, θεατής, χωρίς δυνατότητα ουσιαστικής συμμετοχής στην παγκόσμια διακυβέρνηση. Και στις δύο εκδοχές, χαμένοι θα είναι οι λαοί της Ευρώπης.
9°
