Ένας «στρατός» εκατομμυρίων στο WhatsApp, οργανωμένες κοινοποιήσεις και δικαστικές προσφυγές
Ένας πολιτικός που μέχρι πρόσφατα δεν είχε κινητό βρέθηκε να κερδίζει μια εκλογή σε μία χώρα αχανή, όπου η ψηφιακή επικοινωνία έγινε κεντρικό πεδίο σύγκρουσης. Η ανατροπή που πέτυχε ο Λούλα στη Βραζιλίαείναι μια άσκηση για τη σχέση πολιτικής και τεχνολογίας: πόση δύναμη μπορεί να αποκτήσει μια οργανωμένη κοινότητα απέναντι στον αλγόριθμο που αποφασίζει τι θα εμφανιστεί στις οθόνες μας;
Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή: Στις 4 Οκτωβρίου, ο Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβατερμάτισε πίσω από τον Φλάβιο Μπολσονάρο. Τρεις εβδομάδες αργότερα, κέρδισε με 51,79% έναντι 48,21%, εξασφαλίζοντας τέταρτη προεδρική θητεία.
Τι μεσολάβησε; Μια εκστρατεία που συνδύασε κοινωνικά μέτρα, μαζικές συγκεντρώσεις, επιθέσεις στο παρελθόν του αντιπάλου και μια εντυπωσιακή ψηφιακή ανασύνταξη.
Κεντρικό πρόσωπο ήταν ο βουλευτής Αντρέ Γιανόνες, ο οποίος οργάνωσε το κανάλι «Στρατός του Λούλα» στο WhatsApp. Μέσα σε περίπου δύο εβδομάδες συγκέντρωσε περισσότερους από δέκα εκατομμύρια ακολούθους. Το κρίσιμο ήταν η λειτουργία του: οι συμμετέχοντες λάμβαναν συγκεκριμένες αποστολές, από την αναδημοσίευση μιας εικόνας μέχρι την υποστήριξη μιας ανάρτησης.
Το βραζιλιάνικο ΜΜΕ Poder360 περιέγραψε αυτή την οργάνωση ως εξής: συλλογική ταυτότητα, σαφείς στόχοι, ορατό αποτέλεσμα. Ο υποστηρικτής έβλεπε ότι η παρέμβασή του είχε συνέχεια. Μπορούσε να συμμετάσχει χωρίς κομματικό γραφείο, οργανωτική εμπειρία ή χρήματα. Η είσοδος στη δράση γινόταν από την οθόνη του κινητού του.
Ο Γιανόνες ζητούσε από τους υποστηρικτές να αντιδρούν, να σχολιάζουν και να κοινοποιούν πριν ακόμη παρακολουθήσουν τα βίντεο, επιδιώκοντας να ενεργοποιήσει τον αλγόριθμο. Αυτή ήταν η επιδιωκόμενη τακτική. Η Meta, άλλωστε, είχε εξηγήσει ότι οι συστάσεις της συνδυάζουν πολλές προβλέψεις, μεταξύ των οποίων την πιθανότητα κοινοποίησης.
Η λογική πίσω από το εγχείρημα είναι απλή: ένα μήνυμα που εμφανίζεται μόνο στον επίσημο λογαριασμό του υποψηφίου εξαρτάται από την απήχηση εκείνου του λογαριασμού. Όταν μεταφέρεται από πολλούς ανθρώπους, αποκτά περισσότερες διαδρομές προς το κοινό - υπάρχει πολλαπλή διακλάδωση, άρα μεγαλύτερη διασπορά.
Με άλλα λόγια, μπορεί να φτάσει σε κάποιον από έναν φίλο ή συνάδελφο, συνοδευόμενο από προσωπικό σχόλιο. Εκεί βρίσκεται και η προστιθέμενη αξία: η πολιτική επικοινωνία σπάει την παραδοσιακή διαδρομή και κινείται μέσα σε ένα πλέγμα υφιστάμενων σχέσεων εμπιστοσύνης.
Δεν ήταν όμως μόνο αυτό. Κι ο ίδιος ο Λούλα έκανε ένα βήμα μπροστά. Όπως περιγράφει ο Economist, άρχισε να ανεβάζει βίντεο τραβηγμένα από τον ίδιο στο Instagram. Η εικόνα έγινε αμεσότερη, το υλικό ευκολότερο να κυκλοφορήσει.
Σύμφωνα με στοιχεία της Datrix Digital που δημοσίευσε το Poder360, η διάμεσος των αλληλεπιδράσεων ανά ανάρτησή του ανέβηκε από περίπου 2.800 σε 16.200, ενώ οι δημοσιεύσεις μειώθηκαν κατά 24%. Πρόκειται για ένδειξη βελτίωσης, με ανοιχτό το ερώτημα πόσο συνέβαλε κάθε παρέμβαση.
Η σύγκρουση με τη Meta
Παράλληλα, η βραζιλιάνικη εφημερίδα Folha de S.Paulo δημοσίευσε εσωτερικές επικοινωνίες εργαζομένων της Metaγια περιορισμούς που έπληξαν λογαριασμούς του Λούλα και για συστάσεις υπέρ του Φλάβιο Μπολσονάρο.
Η εκστρατεία του Λούλα κατήγγειλε προβλήματα στην προώθηση αναρτήσεων και άνιση συμπεριφορά της τεχνητής νοημοσύνης. Η εταιρεία αναγνώρισε τεχνικά περιστατικά, αρνήθηκε πολιτική μεροληψία και υποστήριξε ότι οι κανόνες εφαρμόζονταν ισότιμα. Το δικαστήριο απαίτησε ίση μεταχείριση και ανθρώπινη επανεξέταση αυτοματοποιημένων περιορισμών στους διαφημιστικούς λογαριασμούς των δύο εκστρατειών μέσα σε δύο ώρες. Η δικαστική παρέμβαση, πάντως, δεν τεκμηρίωσε σκόπιμη εκλογική χειραγώγηση.
Το ίδιο το κανάλι του Γιανόνες βρέθηκε επίσης στο επίκεντρο δικαστικών συγκρούσεων, με αναστολές και επαναφορά της λειτουργίας του. Η πλευρά Μπολσονάρο το κατηγορούσε για παραπληροφόρηση, κάτι που ο διαχειριστής του αρνούνταν.
Υπάρχει και κάτι ακόμα: το WhatsApp ανήκει στη Meta, επομένως ο Λούλα αξιοποίησε μια διαφορετική διαδρομή μέσα στον ίδιο όμιλο. Η συγκέντρωση εκατομμυρίων ανθρώπων σε ένα κανάλι αυξάνει την οργανωτική ισχύ, αλλά δημιουργεί και ένα κρίσιμο σημείο ευπάθειας - αν η πρόσβαση διακοπεί, η κοινότητα χρειάζεται άλλους τρόπους για να επικοινωνήσει.
Η ψηφιακή ανασύνταξη συνδέθηκε με συγκεντρώσεις και προσπάθεια επιστροφής στην κάλπη όσων είχαν απέχει. Η αποχή υποχώρησε από 21,08% στον πρώτο γύρο σε περίπου 19,2% στον δεύτερο. Ωστόσο, δέκα εκατομμύρια ακόλουθοι δεν ισοδυναμούν με δέκα εκατομμύρια ενεργούς εθελοντές, ούτε κάθε νέα ψήφος μπορεί να αποδοθεί στο WhatsApp.
Οι New York Times, σε δική τους ανάλυση, φωτίζουν το κοινωνικό υπόβαθρο: η χαμηλή ανεργία συνυπήρχε με χρέη και δυσκολία κάλυψης καθημερινών αναγκών. Αυτοαπασχολούμενοι και εργαζόμενοι στις ψηφιακές πλατφόρμες δεν αναγνώριζαν τον εαυτό τους στην αριστερή εκπροσώπηση.
Ο Λούλα επιστράτευσε οικονομικές παρεμβάσεις, ενώ συνέδεσε την αναμέτρηση με τη δημοκρατία και την εθνική κυριαρχία. Η επικοινωνία αποκτούσε έτσι και πολιτικό αντικείμενο.
Ζούμε σε μία πολιτική στιγμή με εντελώς πρωτόφαντα χαρακτηριστικά: με νέους παίκτες, με διαφορετικές δυναμικές και νέες ανάγκες στην επικοινωνία και στη διάδοση του μηνύματος. Η βραζιλιάνικη εμπειρία δείχνει ότι υπάρχει περιθώριο δράσης απέναντι στην αδιαφάνεια των πλατφορμών: οργάνωση, πολλαπλές διαδρομές διάδοσης, κινητοποίηση και θεσμική διεκδίκηση. Σαν να γύρισε μία σελίδα σε απευθείας σύνδεση…
16°
