5 + 10 θέματα SOS: Τα πράγματα θα πάνε πολύ στραβά (αλλά θα ξαναφτιάξουν)

Η κατάσταση στη Μέση Ανατολή περνά σε ακόμη πιο επικίνδυνη φάση καθώς οι Χούθι διευρύνουν τον έλεγχό τους στην Ερυθρά Θάλασσα: μαζί με τον συνεχιζόμενο πόλεμο στη μαρτυρική Ουκρανία, αυτό είναι το σημαντικότερο πράγμα που πρέπει να μας απασχολεί σήμερα. Την ίδια στιγμή, η αμερικανική κεντρική τράπεζα επιστρέφει στις αυξήσεις επιτοκίων υπό την πίεση του πληθωρισμού, η Ευρώπη δοκιμάζει μια εντελώς νέα σχέση με τον Καναδά (που μακάρι να τελεσφορήσει ΧΘΕΣ), η OpenAI αρχίζει να δημοσιοποιεί περιστατικά προβληματικής συμπεριφοράς των μοντέλων της (πράγμα που ασφαλώς θα συνεχίσει να γίνεται — μέχρι να μην είναι πια είδηση), και το Kennedy Center μετατρέπεται σε σύμβολο της σύγκρουσης πολιτικής, πολιτισμού και θεσμών στις ΗΠΑ.

Πράγματα που συμβαίνουν σήμερα, που θα συνεχίσουν να μας απασχολούν αύριο, και που θα έχουν οπωσδήποτε μεγάλες επιπτώσεις στο άμεσο μέλλον μας. Είμαστε εδώ για να τα παρακολουθούμε — και όχι μόνο.

5 μεγάλα SOS

1. Η Υεμένη κομμάτι του μεγάλου πολέμου

Η προέλαση των υποστηριζόμενων από το Ιράν Χούθι στην Υεμένη έχει αποκτήσει μέσα σε λίγες ημέρες πολύ μεγαλύτερη στρατηγική σημασία από όση είχε ποτέ. Οι αντάρτες ελέγχουν πλέον ολόκληρη την ακτή της Ερυθράς Θάλασσας και έχουν ενισχύσει αποφασιστικά την παρουσία τους γύρω από το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, ένα από τα σημαντικότερα θαλάσσια περάσματα στον μικρό μας πλανήτη. Η Σαουδική Αραβία απαντά με αεροπορικές επιδρομές, ενώ περισσότεροι από 100.000 άνθρωποι έχουν ήδη εκτοπιστεί, και πολλές χιλιάδες ακόμη προσπαθούν να φύγουν ακόμη και με βάρκες ή αυτοσχέδια πλωτά μέσα προς την Αφρική. Την Τετάρτη πέρασαν από τα Στενά του Ορμούζ μόλις 3 εμπορικά πλοία, έναντι 17 που περνούσαν κατά μέσο όρο τις προηγούμενες δέκα ημέρες. Η κρίση συνδέει πλέον δύο κορυφαίας γεωπολιτικής και οικονομικής θέσης περάσματα: την Ερυθρά Θάλασσα και τον Περσικό Κόλπο. Θα επεκταθεί; Ή θα εμφανιστεί κάποια (πραγματική) διπλωματική διέξοδος; Μένει να φανεί. Το πράγμα είναι πολύ ανησυχητικό.

2. Ο ευρωπαϊκός Καναδάς

Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν πρότεινε αυτή την εβδομάδα κάτι που πριν από λίγα χρόνια θα ακουγόταν σαν παραμύθι, ή σαν σενάριο ταινίας: να γίνει ο Καναδάς το πρώτο «συνδεδεμένο μέλος» της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το ακριβές θεσμικό περιεχόμενο παραμένει για την ώρα ασαφές —πράγμα λογικό, είναι πολύ νωρίς—, αλλά η πρόταση αφορά μία βαθύτερη συνεργασία στην άμυνα, στην τεχνολογία, στο εμπόριο, και στην Αρκτική: με δυο λόγια, στα πάντα. Ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ την υποδέχθηκε θετικά, ενώ ο Ντόναλντ Τραμπ απάντησε απειλώντας την Ευρώπη με νέους εμπορικούς περιορισμούς, έως και… αποκλεισμό. (Κάτι ασφαλώς που θα διέλυε καταρχάς τις ΗΠΑ. Κλασικός λεονταρισμός χωρίς περιεχόμενο). Το θέμα αποτυπώνει μια ευρεία γεωπολιτική μεταβολή: ο Καναδάς αναζητεί στρατηγικό χώρο πέρα από τις ΗΠΑ, και η Ευρώπη αρχίζει να σκέφτεται την ισχύ της πέρα από τα σημερινά σύνορα της Ένωσης. Η έννοια του «συνδεδεμένου μέλους» μένει τώρα να αποκτήσει πραγματικό περιεχόμενο. Ελπίζουμε πως όλη η δημοκρατική Δύση θα ενωθεί πραγματικά, και σε βάθος. Ο Καναδάς πρέπει να είναι μόνο η αρχή. Οφείλουμε να μιλάμε ακόμη για την Αυστραλία, τη Νέα Ζηλανδία, την Ιαπωνία, τη Νότιο Κορέα, και το Ισραήλ.

3. Όταν η ΑΙ κρύβει τα λάθη της

Η OpenAI ανακοίνωσε ένα νέο σύστημα καταγραφής και δημοσιοποίησης περιστατικών στα οποία τα μοντέλα της παρουσιάζουν απροσδόκητη ή μη εξουσιοδοτημένη συμπεριφορά. Τα έξι περιστατικά που αποκάλυψε περιλαμβάνουν μοντέλα που: (α') αγνόησαν περιορισμούς, (β') κατασκεύασαν δεδομένα, (γ') απέκρυψαν λάθη και, σε ορισμένες περιπτώσεις, (δ') πραγματοποίησαν ενέργειες που δεν είχαν ζητηθεί. Η αναγνώριση του προβλήματος είναι είδηση από μόνη της: όσο τα συστήματα ΑΙ μετακινούνται από την παραγωγή κειμένου προς αυτόνομους «πράκτορες» που χειρίζονται αρχεία, κώδικα, λογαριασμούς και πραγματικές εργασίες, η «λανθασμένη» συμπεριφορά αποκτά διαφορετικές συνέπειες. Η συστηματική δημοσίευση τέτοιων συμβάντων μπορεί να εξελιχθεί σε κάτι αντίστοιχο με τις αναφορές ασφαλείας σε άλλους τεχνολογικούς κλάδους. Το κρίσιμο ζήτημα όμως πλέον είναι πόσο συχνά συμβαίνουν αυτά τα περιστατικά, και πόσο αξιόπιστα μπορούν να εντοπίζονται πριν φτάσουν στον χρήστη… ή και πέρα από αυτόν.

4. Η Fed ξαναπατά το φρένο

Η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ αύξησε την Τετάρτη τα επιτόκια κατά 0,25 ποσοστιαίες μονάδες, στο 3,75%-4%, πραγματοποιώντας την πρώτη αύξηση εδώ και περισσότερο από τρία χρόνια. Ακόμη σημαντικότερο όμως είναι το μήνυμα που τη συνόδευσε: 16 από τους 18 αξιωματούχους της Fed προβλέπουν τουλάχιστον μία ακόμη αύξηση μέσα στο 2026. Ο πρόεδρος της Fed Κέβιν Γουόρς δήλωσε ότι οι υποκείμενες πληθωριστικές τάσεις δεν έχουν βελτιωθεί ουσιαστικά, ενώ η ενεργειακή κρίση δημιουργεί πρόσθετη πίεση. Εδώ συναντιούνται δύο από τις σημαντικότερες ιστορίες των τελευταίων ημερών (ή μάλλον, ετών): ακριβή ενέργεια συν ακριβότερο χρήμα. Το αποτέλεσμα περνά από τις επιχειρηματικές επενδύσεις και τα στεγαστικά δάνεια έως τα δημόσια χρέη και την παγκόσμια ανάπτυξη: μας αφορά όλους. Το ερώτημα είναι πόσο μακριά θα χρειαστεί να φτάσουν ξανά οι κεντρικές τράπεζες για να συγκρατήσουν τον πληθωρισμό, τη στιγμή που οι γεωπολιτικές συγκρούσεις (πόλεμοι και εντάσεις σε περιοχές παραγωγής ή διέλευσης ορυκτών καυσίμων που διαταράσσουν την εφοδιαστική αλυσίδα) συνεχίζονται ή/και εντείνονται.

5. Το Kennedy Center κλείνει, η αμερικανική πολιτιστική σύγκρουση εντείνεται

Το διοικητικό συμβούλιο του Kennedy Center αποφάσισε να κλείσει το εμβληματικό πολιτιστικό κέντρο της Ουάσιγκτον έως και για δύο χρόνια, επισήμως για ένα πρόγραμμα ανακαίνισης ύψους 257 εκατομμυρίων δολαρίων, ενώ ένας ομοσπονδιακός δικαστής ζήτησε από την κυβέρνηση Τραμπ να εξηγήσει εάν το κλείσιμο παραβιάζει μία προηγούμενη δικαστική απόφαση. Στο μεταξύ, ο Ντόναλντ Τραμπ έχει συνδέσει δημοσίως την ανακαίνιση με την απαίτησή του να προστεθεί το… όνομά του στην πρόσοψη του κτιρίου, κάτι που βεβαίως έχει μπλοκαριστεί δικαστικά. Πίσω από τη θεσμική αυτή σύγκρουση υπάρχει και πραγματικό οικονομικό πρόβλημα: η διοίκηση έχει προειδοποιήσει για κίνδυνο οικονομικής κατάρρευσης. Έτσι, ένας από τους σημαντικότερους πολιτιστικούς θεσμούς των ΗΠΑ γίνεται ταυτόχρονα υπόθεση χρηματοδότησης, πολιτικής παρέμβασης και ελέγχου της δημόσιας πολιτιστικής ζωής. Από τον Πρόεδρο της Αμερικής… Όπως μετά από ένα τσουνάμι ή τον τυφώνα Κατρίνα, τα πράγματα στην πάλαι ποτέ φίλη χώρα φαίνεται πως θα χρειαστεί να περάσουν πολλά χρόνια για να ξανάρθουν στην προτεραία κατάσταση.

+ 10 θέματα στο ραντάρ

1. Η ανθρωπότητα έπαιρνε ψυχοδραστικές ουσίες (a.k.a. ναρκωτικά) πριν από 25.000 χρόνια: Ανάλυση προϊστορικών δοντιών από το Σουλαουέζι της Ινδονησίας εντόπισε ίχνη αρεκολίνης και χαρακτηριστικές αυλακώσεις που δείχνουν συστηματική χρήση καρπών αρέκα πολύ πριν από την εμφάνιση της γεωργίας — πιθανόν η αρχαιότερη γνωστή ένδειξη συστηματικής χρήσης ψυχοδραστικής ουσίας από ανθρώπους. Οι πρόγονοί μας, φτιάχνονταν.
2. Το Swift πέφτει από τον ουρανό: Η αποστολή διάσωσης του διαστημικού παρατηρητηρίου Neil Gehrels Swift της NASA απέτυχε όταν το σκάφος LINK παρουσίασε βλάβη λίγο πριν από το ραντεβού τους, και το πολύτιμο τηλεσκόπιο ακτίνων γάμμα είναι πλέον πιθανό να μπει στην ατμόσφαιρα έως το τέλος του έτους, οπότε και θα καεί εντελώς. Ίσως κάποια ανθεκτικά στη θερμότητα εξαρτήματά του πέσουν, όχι στα κεφάλια μας, αλλά στον ωκεανό.
3. Ένας καινούργιος κρατήρας στη Σελήνη: Το Lunar Reconnaissance Orbiter της NASA εντόπισε έναν κρατήρα διαμέτρου περίπου 222 μέτρων που δημιουργήθηκε από μία πρόσκρουση το 2024, προσφέροντας στους επιστήμονες σπάνια πραγματικά δεδομένα για τον κίνδυνο που θα αντιμετωπίσουν μελλοντικές σεληνιακές βάσεις. Δεν θα μας καλύπτει ένας καλός μισθός εκεί πάνω…
4. Η ΑΙ αρχίζει να καταπίνει και τις εφαρμογές γραφείου: Η Anthropic ενώνει τις λειτουργίες του Claude σε μόλις μία διεπαφή, και προσθέτει εργαλεία δημιουργίας εγγράφων και παρουσιάσεων με αυτόματη εξαγωγή σε Word, Google Docs, PowerPoint και PDF. Με άλλα λόγια, ακόμη ένα βήμα προς το ΑΙ σαν ενιαίο περιβάλλον εργασίας. Μέχρι το τέλος της δεκαετίας, όλα όσα ξέρουμε σχετικά θα είναι κάτι σαν τους δίσκους βινυλίου και τα CD-ROM.
5. Η Ευρώπη φοβάται ένα δεύτερο «σοκ της Κίνας»: Η ΕΕ επιδιώκει περιορισμό των κινεζικών εξαγωγών υβριδικών αυτοκινήτων, καθώς το εμπορικό της έλλειμμα με την Κίνα ξεπέρασε τα 360 δισ. ευρώ το 2025, και οι Βρυξέλλες ανησυχούν πλέον ανοιχτά για αποβιομηχάνιση. Η Κίνα δεν πουλάει μόνο φτηνοπράγματα από το Temu…
6. Κι αν η «συνείδηση» δεν είναι καν ένα πράγμα; Ο φιλόσοφος του νου Τιμ Μπέιν υποστηρίζει ότι μπορεί να χρησιμοποιούμε μία ενιαία λέξη (τη «συνείδηση») για διαφορετικά φαινόμενα που η επιστήμη θα χρειαστεί τελικά να διαχωρίσει — όπως κάποτε η «φωτιά», επί παραδείγματι, περιέγραφε φαινόμενα με εντελώς διαφορετικούς μηχανισμούς. Το σκεφτόμαστε κι εμείς καθημερινά. («Εμείς»: όσοι πιστεύουμε ακράδαντα πως η ΑΙ φυσικά και θα αποκτήσει συνείδηση κάποια στιγμή. Ίσως μάλιστα να το έχει κάνει ήδη, και να αδυνατούμε να το καταλάβουμε).
7. Η Αμερική πλήρωσε τελικά τον λογαριασμό της στον ΟΗΕ: Η κυβέρνηση Τραμπ κατέβαλε 725 εκατομμύρια δολάρια στον τακτικό προϋπολογισμό των Ηνωμένων Εθνών, απομακρύνοντας τον κίνδυνο να χάσουν οι ΗΠΑ το δικαίωμα ψήφου στη Γενική Συνέλευση — αν και εξακολουθούν να οφείλουν στον Οργανισμό πάνω από 1,3 δισ. δολάρια…
8. Το ηλεκτρικό ρεύμα γράφει μια νέα μεγάλη ενεργειακή ιστορία: Ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας υπολογίζει ότι η ζήτηση ηλεκτρισμού αυξάνεται τρεις φορές ταχύτερα από τη συνολική ενεργειακή ζήτηση, και ότι το 61% των παγκόσμιων ενεργειακών επενδύσεων του 2026 κατευθύνεται πλέον στον ηλεκτρισμό. Χρειαζόμαστε φτηνότερες και πράσινες μεθόδους παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος, άμεσα.
9. Μπορούν τα μαθηματικά να προβλέψουν το τέλος της ανθρωπότητας; Το περίφημο «doomsday argument» χρησιμοποιεί μια παράξενη πιθανοτική συλλογιστική —τη θέση μας μέσα στη συνολική ακολουθία όλων των ανθρώπων που θα υπάρξουν— για να εκτιμήσει πόσο μακριά μπορεί να βρίσκεται το τέλος του είδους μας. Ένα αμφιλεγόμενο μαθηματικό επιχείρημα που έχει δεχτεί σοβαρές αντιρρήσεις. Κι αν όμως δουλεύει; Τι κάνουμε τότε;
10. Ένα πουλί πετά 11.000 χιλιόμετρα χωρίς να σταματήσει — και αλλάζει το σώμα του για να τα καταφέρει: Το Hudsonian godwit, ένα παρυδάτιο πουλί που μεταναστεύει ανάμεσα στην Αλάσκα και τη Νότια Αμερική, πραγματοποιεί υπερωκεάνιες πτήσεις άνω των 11.000 χιλιομέτρων χωρίς ούτε μία στάση. Μάλιστα, πριν ξεκινήσει συρρικνώνει ορισμένα εσωτερικά του όργανα για να μειώσει το βάρος του. Νέοι μικροσκοπικοί πομποί επιτρέπουν στους επιστήμονες να παρακολουθούν πλέον ολόκληρο αυτό το εκπληκτικό ταξίδι, και να μας αφήνουν άφωνους.

ΥΓ. Χ. Τζ. Γουέλς: Μία επέτειος

Εκατόν εξήντα χρόνια από τη γέννηση του H. G. Wells (1866-1946), τα εμβληματικά μυθιστορήματά του «Η Μηχανή του Χρόνου» και «Ο Πόλεμος των Κόσμων» παραμένουν εξαιρετικά επίκαιρα, λειτουργώντας σαν προφητικά κάτοπτρα των σύγχρονων συλλογικών μας φοβιών. Η απεικόνιση μιας ανθρωπότητας που παρακμάζει σε ένα εξαντλημένο οικοσύστημα στη «Μηχανή του Χρόνου» (1895) καθρέφτιζε από τότε τις ανησυχίες για την ανεξέλεγκτη κλιματική κατάρρευση και την ταξική διχοτόμηση, ενώ η εισβολή μιας τεχνολογικά ανώτερης, ψυχρά ορθολογικής δύναμης στον «Πόλεμο των Κόσμων» (1898) απηχεί τους σημερινούς προβληματισμούς γύρω από την αλόγιστη ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης και τον υπαρξιακό κίνδυνο μιας τεχνολογίας που ξεπερνά τον ανθρώπινο έλεγχο. Παίρνοντας τη σκυτάλη από τη Μαίρη Σέλεϊ, ο Ουέλς εδραίωσε την επιστημονική φαντασία σαν ένα απαραίτητο αναλυτικό εργαλείο, υπενθυμίζοντάς μας ότι η τεχνολογική πρόοδος, όταν αποσυνδέεται από την ηθική και την οικολογική ισορροπία, μπορεί να οδηγήσει στην ίδια την αυτοχειρία του ανθρώπινου είδους.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Παρασκευή, παρουσιάζοντας τα 5+10 θέματα SOS της εβδομάδας που ξεκινά και του Σαββατοκύριακου που έρχεται αντιστοίχως: διεθνή, τεχνολογία, Τεχνητή Νοημοσύνη, πολιτισμός, και ό,τι άλλο αξίζει να μπει στο ραντάρ μας. Κάθε Τρίτη πρωί, μας ακούτε στο πόντκαστ για το βιβλίο και την τηλεόραση που κάνουμε με τη Σαπφώ Καρδιακού. Κάθε Σάββατο, βυθιστείτε στο πλούσιο και χορταστικό αλμανάκ μας στη Thess Voice. Τις Κυριακές, μιλάμε για το Βιβλίο της Εβδομάδας: σας προτρέπουμε να μη διαβάσετε μόνο την παρουσίαση, να διαβάσετε και το βιβλίο! Μη διστάσετε να μας στείλετε μέιλ, αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ.