Explainer: Μπορεί ο Καναδάς να γίνει μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης;

Μπορεί μια χώρα της Βόρειας Αμερικής να γίνει μέλος –έστω και «συνδεδεμένο»– της Ευρωπαϊκής Ένωσης; Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν άνοιξε μια συζήτηση χωρίς προηγούμενο, προτείνοντας ο Καναδάς να γίνει το πρώτο «associate member» της ΕΕ.

Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής έκανε την πρόταση την Τετάρτη 16 Σεπτεμβρίου, κατά την ομιλία της για την Κατάσταση της Ένωσης στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στο Στρασβούργο, παρουσία του Καναδού πρωθυπουργού, Μαρκ Κάρνεϊ. Ο ίδιος έχει ξεκαθαρίσει ότι η Οτάβα δεν επιδιώκει πλήρη ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά μια «μοναδική συμμαχία» με την Ευρώπη.

Το πρώτο πράγμα που πρέπει να διευκρινιστεί είναι ότι σήμερα δεν υπάρχει στα ευρωπαϊκά θεσμικά κείμενα κάποια επίσημη κατηγορία «συνδεδεμένου μέλους». Η φράση που χρησιμοποίησε η φον ντερ Λάιεν περιγράφει επομένως περισσότερο μια πολιτική φιλοδοξία παρά ένα ήδη καθορισμένο καθεστώς με συγκεκριμένα δικαιώματα και υποχρεώσεις.

Τι θα μπορούσε να σημαίνει στην πράξη

Η φον ντερ Λάιεν μίλησε για τη δημιουργία ενός κοινού «χώρου ευημερίας και οικονομίας» ανάμεσα στην ΕΕ και τον Καναδά.

Στο τραπέζι βρίσκονται βαθύτερη συνεργασία στη βιομηχανική παραγωγή, στην τεχνητή νοημοσύνη, στην ενέργεια και στις κρίσιμες πρώτες ύλες, αλλά και μεγαλύτερη ενοποίηση των αμυντικών βιομηχανιών των δύο πλευρών. Η Αρκτική και η ασφάλεια των εφοδιαστικών αλυσίδων αποτελούν επίσης βασικά πεδία συνεργασίας.

Στην άμυνα, μάλιστα, η προσέγγιση έχει ήδη προχωρήσει αρκετά. Τον Ιούνιο του 2026 η ΕΕ ολοκλήρωσε τη συμφωνία που επιτρέπει σε καναδικές επιχειρήσεις να συμμετέχουν στο ευρωπαϊκό χρηματοδοτικό εργαλείο SAFE για κοινές αμυντικές προμήθειες. Ο Καναδάς έγινε έτσι η πρώτη μη ευρωπαϊκή χώρα που συμμετέχει στο συγκεκριμένο πρόγραμμα.

Γιατί ο Καναδάς κοιτάζει προς την Ευρώπη

Η κίνηση πραγματοποιείται σε μια περίοδο έντονης επιδείνωσης των σχέσεων Ουάσιγκτον και Οτάβας. Ο Κάρνεϊ επιχειρεί να περιορίσει την οικονομική εξάρτηση της χώρας του από τις Ηνωμένες Πολιτείες, εν μέσω εμπορικών εντάσεων και επανειλημμένων δηλώσεων του Ντόναλντ Τραμπ που έχουν προκαλέσει ανησυχία στον Καναδά. Η κυβέρνησή του έχει θέσει ως στόχο τον διπλασιασμό του εμπορίου με χώρες εκτός ΗΠΑ μέσα στην επόμενη δεκαετία.

Για την Ευρωπαϊκή Ένωση από την άλλη, ο Καναδάς προσφέρει κάτι που έχει αποκτήσει ιδιαίτερη στρατηγική σημασία: ενέργεια, κρίσιμα ορυκτά, μεγάλη βιομηχανική βάση και έναν στενό δυτικό σύμμαχο σε μια περίοδο κατά την οποία οι Βρυξέλλες προσπαθούν να μειώσουν εξαρτήσεις τόσο από τις Ηνωμένες Πολιτείες όσο και από την Κίνα.

Δεν είναι όμως «ΕΕ χωρίς δικαίωμα ψήφου»

Το πώς ακριβώς θα λειτουργούσε η «συνδεδεμένη συμμετοχή» παραμένει άγνωστο.

Αν ο Καναδάς επιδίωκε πλήρη πρόσβαση στην Ενιαία Αγορά χωρίς κανονική ένταξη, θα ερχόταν αντιμέτωπος με ένα γνώριμο ευρωπαϊκό πρόβλημα: μεγάλο μέρος της πρόσβασης στην αγορά προϋποθέτει αποδοχή ευρωπαϊκών κανόνων.

Χώρες όπως η Νορβηγία και η Ισλανδία εφαρμόζουν μεγάλο μέρος της σχετικής ευρωπαϊκής νομοθεσίας χωρίς να συμμετέχουν στις αποφάσεις της ΕΕ, με τα ίδια δικαιώματα που έχουν τα 27 κράτη-μέλη. Στην περίπτωση του Καναδά, μια τέτοια προσαρμογή θα ήταν ακόμη πιο σύνθετη, καθώς μεγάλο μέρος του κανονιστικού του συστήματος έχει αναπτυχθεί γύρω από τη στενή οικονομική σχέση με τις ΗΠΑ.

Υπάρχει ήδη η CETA – και ακόμη δεν έχει επικυρωθεί από όλους

Καναδάς και Ευρωπαϊκή Ένωση δεν ξεκινούν φυσικά από το μηδέν. Η εμπορική συμφωνία CETA εφαρμόζεται προσωρινά από τον Σεπτέμβριο του 2017 και έχει καταργήσει δασμούς στο μεγαλύτερο μέρος του εμπορίου μεταξύ των δύο πλευρών.

Ωστόσο, σχεδόν μία δεκαετία αργότερα, η συμφωνία εξακολουθεί να μην έχει επικυρωθεί από όλα τα κράτη-μέλη. Μέχρι σήμερα 17 χώρες έχουν ολοκληρώσει την εθνική διαδικασία, ενώ δέκα –μεταξύ αυτών και η Ελλάδα, η Γαλλία και η Ιταλία– δεν την έχουν ακόμη επικυρώσει. Το προηγούμενο αυτό δείχνει και πόσο δύσκολο μπορεί να αποδειχθεί ένα πολύ πιο φιλόδοξο θεσμικό καθεστώς για τον Καναδά.

Ποιος αποφασίζει

Η φον ντερ Λάιεν μπορεί να ανοίξει τη συζήτηση, αλλά δεν μπορεί να δημιουργήσει μόνη της έναν νέο τύπο συμμετοχής στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Οποιαδήποτε τέτοια συμφωνία θα χρειαστεί τη συναίνεση των κρατών-μελών, ενώ αν απαιτηθεί αλλαγή των ευρωπαϊκών Συνθηκών, η διαδικασία θα γίνει πολύ πιο περίπλοκη και θα απαιτήσει ομοφωνία και εθνικές επικυρώσεις.

Και τι γίνεται με την Ουκρανία;

Η συζήτηση έχει και μια ευαίσθητη ευρωπαϊκή διάσταση. Στο παρελθόν είχε προταθεί από τη Γερμανία ένα καθεστώς «συνδεδεμένου μέλους» για την Ουκρανία, ως ενδιάμεσο στάδιο πριν από την πλήρη ένταξη. Η ιδέα δεν προχώρησε και είχε αντιμετωπιστεί αρνητικά από το Κίεβο, καθώς θα σήμαινε συμμετοχή χωρίς πλήρη δικαιώματα ψήφου.

Έτσι, οποιαδήποτε ειδική μεταχείριση του Καναδά θα μπορούσε να προκαλέσει πολιτική συζήτηση μεταξύ των σημερινών υποψήφιων χωρών, οι οποίες περνούν χρόνια προσαρμόζοντας νομοθεσία, οικονομία και θεσμούς στα ευρωπαϊκά πρότυπα. Μαυροβούνιο, Αλβανία, Ουκρανία και Μολδαβία βρίσκονται μεταξύ των πιο προχωρημένων υποψηφίων, ενώ η ΕΕ έχει αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο νέων εντάξεων έως το 2030.

Προς το παρόν, λοιπόν, ο «Καναδάς ως συνδεδεμένο μέλος της ΕΕ» δεν είναι ούτε συμφωνία ούτε έτοιμο θεσμικό μοντέλο. Είναι μια πολιτική πρόταση που θα μπορούσε να οδηγήσει σε κάτι νέο: μια σχέση πολύ βαθύτερη από μια εμπορική συμφωνία, αλλά χωρίς την πλήρη ένταξη και τα δικαιώματα ενός κράτους-μέλους.

Και ακριβώς επειδή τέτοια κατηγορία δεν υπάρχει σήμερα, το πιο δύσκολο ερώτημα δεν είναι αν Ευρώπη και Καναδάς θέλουν να έρθουν πιο κοντά. Αλλά τι ακριβώς θα σημαίνει νομικά και πολιτικά το να βρίσκεται κάποιος «σχεδόν μέσα» στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Πηγή: Reuters