Μια ανάγνωση των κυπριακών εκλογών μέσα από το βάρος της ιστορικής εκκρεμότητας και της αδυναμίας υπέρβασης παλιών αφηγήσεων
Εδώ και 52 χρόνια βλέπω αναγκαστικά την Κύπρο από απόσταση. Κι ίσως γι’ αυτό η ερμηνεία που δίνω στα πράγματα να έχει διαφορετικό βάθος πεδίου. Δεν ζω από κοντά τις συνέπειες κάθε λανθασμένης κίνησης, είτε της κυβέρνησης είτε της Βουλής. Δεν βλέπω τη διαφθορά μόνο ως άθροισμα συγκεκριμένων υποθέσεων, όπως τις καταγγέλλουν ή τις ζουν όσοι βρίσκονται εκεί. Τη βλέπω σαν ένα μεγάλο σύννεφο πάνω από τη χώρα, που κατατρώει λίγο-λίγο τον κοινό μας κόσμο.
Ίσως γι’ αυτό και τις εκλογές που μόλις ζήσαμε τις ένιωσα κάπως αλλιώς. Περίμενα να δώσουν έναν πρώτο αέρα προς μια κατεύθυνση που θα έδειχνε ότι αντιλαμβανόμαστε την πηγή του προβλήματος. Γιατί για μένα, η πηγή αυτή δεν είναι άλλη από το άλυτο Κυπριακό και ένα κράτος που εξακολουθεί να λειτουργεί μέσα σε μια ιστορική εκκρεμότητα· με θεσμούς και ισορροπίες φτιαγμένες για μια εντελώς διαφορετική πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα, όχι για μια πατρίδα που εξακολουθεί να αναζητά την επανένωσή της.
Ήθελα, λοιπόν, να έβλεπα στη νέα Βουλή ένα σημάδι πως ο κόσμος καταλαβαίνει κάτι βαθύτερο: ότι αν περιοριζόμαστε στην απομάκρυνση όσων συνδέθηκαν με τα λάθη και τη διαφθορά των τελευταίων χρόνων, δεν σημαίνει πως λύσαμε το πρόβλημα. Αφήνουμε απλώς χώρο για να γεννηθούν οι επόμενοι. Με άλλα καπέλα, με άλλες μουτσούνες, αλλά μέσα στο ίδιο άρρωστο πλαίσιο.
Δεν το είδα να γίνεται.
Κι όμως, αργά ή γρήγορα, θα χρειαστεί να μιλήσουμε όχι μόνο για τα πρόσωπα, αλλά και για το ίδιο το πλαίσιο που γεννά ξανά και ξανά τα ίδια φαινόμενα.
Γιατί, τελικά, το πρόβλημα ίσως να μην είναι μόνο πολιτικό. Είναι βαθύτερα υπαρξιακό.
Ίσως, τελικά, το πιο σημαντικό ερώτημα να μην είναι γιατί ο κόσμος στην Κύπρο σκέφτεται ακόμη με αυτόν τον τρόπο γύρω από το Κυπριακό. Το πραγματικό ερώτημα είναι πώς θα μπορούσε να σκέφτεται διαφορετικά.
Για δεκαετίες μεγαλώσαμε μέσα σε ένα εκπαιδευτικό, πολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο που μας μάθαινε να βλέπουμε την ιστορία και την ταυτότητά μας με έναν πολύ συγκεκριμένο τρόπο. Η ελληνική ταυτότητα της Κύπρου δεν παρουσιαζόταν απλώς ως ένα στοιχείο της ιστορικής μας πορείας, αλλά σχεδόν ως η μοναδική φυσική πολιτική κατεύθυνση του τόπου. Η ένωση με την Ελλάδα αντιμετωπιζόταν όχι σαν μία ιστορική επιδίωξη μιας συγκεκριμένης εποχής, αλλά σχεδόν σαν φυσική κατάληξη της ύπαρξής μας.
Κι όμως, η ίδια η ιστορία έδειξε αλλεπάλληλες φορές πως αυτή η πορεία ούτε εφικτή ήταν ούτε, σε κάποια φάση, ιστορικά βιώσιμη. Η πραγματικότητα άλλαζε, όμως το νοητικό πλαίσιο μέσα από το οποίο μαθαίναμε να βλέπουμε την Κύπρο έμενε σχεδόν ανέγγιχτο. Δεν δημιουργήθηκε ποτέ πραγματικά ένα νέο «κουτί» σκέψης. Συνεχίσαμε να υπάρχουμε μέσα στο παλιό, ακόμη κι όταν η ίδια η πραγματικότητα είχε πάψει να χωρά μέσα του.
Γι’ αυτό και δεν μπορείς να αντιμετωπίζεις αφ’ υψηλού τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται σήμερα ο κόσμος. Δεν μπορείς να αγνοήσεις ότι για πρώτη φορά ίσως καλείται πραγματικά να αποφασίσει αν αποδέχεται μια πολιτική πραγματικότητα στην οποία και η άλλη κοινότητα θα έχει ουσιαστικό βάρος μέσα στον κοινό χώρο της πατρίδας. Το Σύνταγμα του 1960 δεν το ψήφισε ο λαός. Ήρθε έτοιμο, μέσα από συμφωνίες και ισορροπίες που διαμορφώθηκαν αλλού. Ίσως τώρα να είναι η πρώτη φορά που η κοινωνία θα κληθεί πραγματικά να αποφασίσει τι είδους χώρα θέλει να είναι.
Η απάντηση, δεν βρίσκεται στο να του φωνάξεις ότι όλα όσα έμαθε είναι λάθος. Οι άνθρωποι σπάνια εγκαταλείπουν έτσι τις βεβαιότητές τους. Δεν αλλάζουν επειδή κάποιος τους κατηγόρησε ότι σκέφτονται λανθασμένα. Αλλάζουν όταν αρχίζουν να βλέπουν ότι το παλιό πλαίσιο δεν μπορεί πια να εξηγήσει τη ζωή τους, τους φόβους τους, το μέλλον τους. Όταν αποκτούν εμπειρίες που δεν χωρούν μέσα στο παλιό κουτί.
Και ίσως εκεί να βρίσκεται η ουσία της κυπριακής δυσκολίας. Για χρόνια, η συζήτηση γύρω από τη λύση έμοιαζε σε πολλούς σαν απαίτηση να εγκαταλείψουν αυτό που είναι. Σαν να έπρεπε να μικρύνουν την ταυτότητά τους για να χωρέσει η συνύπαρξη. Όμως η πραγματική πρόκληση είναι ακριβώς η αντίθετη: να ωριμάσει τόσο πολύ η ταυτότητά μας, ώστε να μη φοβάται πια την ύπαρξη του άλλου.
Γιατί η έξοδος από το κουτί δεν θα έρθει μέσα από την άρνηση της ιστορίας ή της ταυτότητάς μας. Θα έρθει μόνο όταν καταφέρουμε να κατανοήσουμε ότι η πραγματικότητα αυτού του τόπου είναι μεγαλύτερη από τις αφηγήσεις μέσα στις οποίες μεγαλώσαμε. Ότι μπορούμε να παραμείνουμε αυτό που είμαστε και ταυτόχρονα να μοιραστούμε τον ίδιο τόπο με ανθρώπους που κουβαλούν μια διαφορετική μνήμη, μια διαφορετική αφήγηση, μια διαφορετική αλήθεια.
Τελικά, οι άνθρωποι δεν βγαίνουν από τα κουτιά τους επειδή κάποιος τους φωνάζει να ξυπνήσουν. Ίσως να βγαίνουν μόνο όταν αρχίζουν να καταλαβαίνουν ότι ο κόσμος γύρω τους είναι μεγαλύτερος από το κουτί που τους δόθηκε.
Αν όλα αυτά είναι αλήθεια, τότε χρειάζεται επιτέλους να παραδεχτούμε κάτι πολύ απλό: δεν μπορείς να ζητάς από μια κοινωνία να ζήσει διαφορετικά χωρίς να τη βοηθήσεις πρώτα να φανταστεί τον εαυτό της διαφορετικά.
Και αυτό δεν μπορεί να αφεθεί ούτε στην τύχη ούτε μόνο στις πολιτικές διαπραγματεύσεις. Χρειάζεται σοβαρή, οργανωμένη και μακροχρόνια δουλειά. Κανονικά, θα έπρεπε να αποτελεί κρατική προτεραιότητα.
Χρειάζεται ένα μόνιμο σώμα ανθρώπων — παιδαγωγών, κοινωνιολόγων, ιστορικών, ψυχολόγων, ανθρώπων της τέχνης και της πολιτικής επιστήμης — που να μελετά συστηματικά το πώς μια διαιρεμένη κοινωνία μπορεί να μάθει ξανά να συνυπάρχει. Όχι θεωρητικά, αλλά πρακτικά. Μέσα από την εκπαίδευση, την επαφή, τον πολιτισμό, τη δημόσια συζήτηση, ακόμη και μέσα από τον τρόπο με τον οποίο αφηγούμαστε την ίδια μας την ιστορία.
Όχι για να αλλάξουμε την ιστορία. Αλλά για να την ανοίξουμε.
Για να μπορέσουμε να δούμε ότι σε αυτόν τον τόπο δεν υπήρξε ποτέ μόνο μία εμπειρία, μία μνήμη ή μία αφήγηση. Και πως η κατανόηση της ύπαρξης του άλλου δεν ακυρώνει τη δική μας αλήθεια. Χρειάζονται νέα εκπαιδευτικά εργαλεία που να μη διδάσκουν μόνο χρονολογίες και εθνικές αφηγήσεις, αλλά και κάτι βαθύτερο: πώς ζεις δίπλα σε έναν άνθρωπο που κουβαλά διαφορετική μνήμη, διαφορετικούς φόβους και διαφορετικές ιστορικές πληγές. Πώς συνυπάρχεις χωρίς να απαιτείς πρώτα να εξαφανιστεί η ταυτότητά του.
Χρειάζεται περισσότερη πραγματική επαφή ανάμεσα στις δύο κοινότητες. Περισσότερη κοινή τέχνη, περισσότερος κοινός πολιτισμός, περισσότεροι χώροι όπου οι άνθρωποι δεν θα συναντούν ο ένας τον άλλο μόνο μέσα από πολιτικά συνθήματα ή ιστορικούς φόβους.
Και ίσως η ίδια η εμπειρία της Ευρωπαϊκής Ένωσης να μπορεί να λειτουργήσει ως παράδειγμα. Όχι επειδή η Ευρώπη έλυσε όλα τα προβλήματά της, αλλά επειδή απέδειξε ότι λαοί με ιστορικές συγκρούσεις μπορούν, μέσα από θεσμούς, επαφή και κοινά συμφέροντα, να μάθουν σταδιακά να συνυπάρχουν χωρίς να παύουν να είναι διαφορετικοί.
Δεν ξέρω αν όλα αυτά αρκούν. Δεν είμαι ειδικός. Ξέρω όμως πως αν θέλουμε πραγματικά μια άλλη Κύπρο, τότε κάποια στιγμή θα χρειαστεί να ασχοληθούμε σοβαρά όχι μόνο με το πώς θα λυθεί το Κυπριακό στα χαρτιά, αλλά και με το πώς θα μπορέσουν οι άνθρωποι να ζήσουν πραγματικά μέσα στη λύση του. Αλλιώς, θα συνεχίσουμε να αλλάζουμε πρόσωπα, κυβερνήσεις και συνθήματα, χωρίς ποτέ να αγγίζουμε πραγματικά το κουτί μέσα στο οποίο μάθαμε να υπάρχουμε.
17°
