Στο βιβλίο «Λίβανος, μια ξεχωριστή χώρα», ο Δημήτρης Κούρκουλας αναλύει την ιστορία, τις κοινότητες και τις κρίσεις του Λιβάνου.
Στο βιβλίο «Λεβάντε, μεγαλείο και καταστροφή στη Μεσόγειο» ο Philipp Mansel γράφει για τα τρία μεγάλα κοσμοπολίτικα αστικά κέντρα του 19ου αιώνα: τη Σμύρνη, την Αλεξάνδρεια και τη Βηρυτό. Φορείς πλούτου και πολιτισμού, γνώρισαν μεγάλη άνθηση χάρη στο εμπόριο. Και οι τρεις πόλεις ήταν σημαντικά λιμάνια στην Ανατολική Μεσόγειο. Χαρακτηρίζονταν από τη συνύπαρξη στους κόλπους τους ανθρώπων από διαφορετικές θρησκείες και εθνότητες. Και στις τρεις υπήρχε αξιόλογο ελληνικό στοιχείο. Για μεγάλα διαστήματα συζούσαν ειρηνικά, αν και στο υπόστρωμα υπήρχε πάντα και το ενδεχόμενο βίαιων εκδηλώσεων. Οι ανερχόμενοι εθνικισμοί και η διάλυση της αυτοκρατορίας έφεραν την οριστική παρακμή. Η Σμύρνη κάηκε το ‘22 με τον ελληνοτουρκικό πόλεμο ενώ η Αλεξάνδρεια, μετά την ανεξαρτησία και τον Νάσερ, έγινε αμιγώς αιγυπτιακή.
Στην περίπτωση της Βηρυτού οι εντάσεις εκδηλώθηκαν νωρίτερα και πήραν βίαιη μορφή το 1860 με τον εμφύλιο και τη μεγάλη σφαγή Δρούζων και Χριστιανών. Αυτή θα μπορούσε να θεωρηθεί και η γενέθλια πράξη της μετέπειτα κρατικής οντότητας του Λιβάνου. Έβαλε ίσως και τους σπόρους της καταστροφής. Όπως εξηγεί στο βιβλίο του «Λίβανος μια ξεχωριστή χώρα» ο Δημήτρης Κούρκουλας, κάτω από την πίεση των ευρωπαϊκών χωρών οι Οθωμανοί αναγκάστηκαν να δώσουν αυτονομία στην περιοχή γύρω από το όρος Λίβανος ενώ ορίστηκε ότι ο διοικητής θα είναι χριστιανός. Ταυτόχρονα θεσμοθετήθηκε η «διανομή της πολιτικής εξουσίας στις θρησκευτικές κοινότητες», η οποία αποτελεί και τη βάση της φιλοσοφίας της διοικητικής δομής του Λιβάνου. Πρόκειται για ένα «αναχρονιστικό από πολλές πλευρές σύστημα πολιτειακής οργάνωσης» όπως το χαρακτηρίζει ο Κούρκουλας. Απέκτησε τη σημερινή του μορφή με το «εθνικό σύμφωνο» στο οποίο κατέληξαν οι 18(!) διαφορετικές θρησκευτικές κοινότητες με την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας το 1943. Με βάση αυτό κάθε κοινότητα έχει συγκεκριμένες θέσεις στην κυβέρνηση, εκλέγει έναν ορισμένο αριθμό βουλευτών και καταλαμβάνει ορισμένο αριθμό αποκλειστικών θέσεων στη διοίκηση και στον στρατό. Ο πρόεδρος της Δημοκρατίας, για παράδειγμα, πρέπει να είναι πάντα Μαρωνίτης Χριστιανός, ο πρωθυπουργός Σουνίτης Μουσουλμάνος, ο πρόεδρος της Βουλής Σιίτης και ο αντιπρόεδρος Ελληνορθόδοξος.
Κι όμως είναι νόμιμο να ρωτήσει κάποιος τι θα είχε συμβεί αν ο Λίβανος δεν λειτουργούσε με βάση αυτό το αρχαϊκό σύστημα κατανομής της εξουσίας, αν είχε το ίδιο καθεστώς όπως οι γειτονικές χώρες. Θα είχε την ίδια οικονομική και πολιτισμική ανάπτυξη που απολάμβανε πριν ανακύψει το Παλαιστινιακό; Θα ήταν το «Παρίσι της Ανατολής», όπως το είχαν ονομάσει πριν από τον εμφύλιο του 1976; Ο Κούρκουλας γράφει πως ο Λίβανος είναι η χώρα με το πιο ισχυρό χριστιανικό αποτύπωμα παρότι άλλες χώρες όπως η Αίγυπτος έχουν πολυπληθέστερη χριστιανική μειονότητα. Θα είχε συμβεί το ίδιο, θα είχαν διατηρήσει οι ξεχωριστές κοινότητες τη συνοχή και τον ρόλο τους ή θα είχαν περιθωριοποιηθεί από τη μουσουλμανική πλειοψηφία; Ή, για να το πούμε διαφορετικά, πόσο ρεαλιστικό είναι να περιμένει κανείς ότι στη χώρα θα μπορούσε να επιβιώσει μια φιλελεύθερη δημοκρατία δυτικού τύπου όπου όλοι θα απολαμβάνουν τα ίδια δικαιώματα και υποχρεώσεις, ανεξαρτήτως εθνότητας ή θρησκείας;
Ο Κούρκουλας δεν θέτει φυσικά αυτό το ερώτημα – το οποίο άλλωστε δεν έχει απάντηση. Το βιβλίο του ωστόσο βοηθά να συνειδητοποιήσουμε πόσο πιο σύνθετη είναι η κατάσταση στη χώρα από μια απλή σύγκρουση πολιτισμών, μια προσέγγιση η οποία έχει γίνει πολύ της μόδας τελευταία. Σε κάποιο σημείο γράφει χαρακτηριστικά πως ο εμφύλιος του 1975 «δεν ήταν απλώς μια αντιπαράθεση Χριστιανών και Μουσουλμάνων αλλά συχνά Χριστιανών εναντίον Χριστιανών και Μουσουλμάνων εναντίον Μουσουλμάνων με συνεχώς εναλλασσόμενες συμμαχίες και μέτωπα».
Σε ένα ανάλογο συμπέρασμα καταλήγει και ο Brian Catlos στο βιβλίο του «Kingdoms of Faith». Αναφέρεται στην Ισπανία, την Al Andalus, στην περίοδο της Ισλαμικής ή ίσως καλύτερα της Αραβικής κυριαρχίας. Ήταν και αυτός ένας πολιτισμός ο οποίος χαρακτηριζόταν από την λίγο-πολύ ειρηνική συνύπαρξη διαφορετικών θρησκευτικών κοινοτήτων, μουσουλμανικών, χριστιανικών και εβραϊκών. Υπήρχαν εντάσεις και βίαια επεισόδια, η εντύπωση ωστόσο πως η ιβηρική χερσόνησος αντιμετώπιζε μια σύγκρουση πολιτισμών η οποία κατέληξε στην Reconquista, είναι μια μεταγενέστερη κατασκευή. Η πραγματικότητα ήταν και εκεί πολύ πιο σύνθετη, με εναλλασσόμενες συμμαχίες οι οποίες διαπερνούσαν συχνά τις θρησκευτικές διαιρέσεις. Συμμαχίες οι οποίες, φυσικά, γεννούν το ερώτημα σε ποιο βαθμό η θρησκεία προκαλεί τις αντιπαραθέσεις και τη βία ή απλώς αποτελεί το πρόσχημα για την εκδήλωση και τη νομιμοποίησή τους.
Εννοείται πως πρόκειται και αυτό για ερώτημα το οποίο δεν παίρνει απάντηση. Βοηθά όμως να κατανοήσουμε πως για να δει κανείς την πραγματικότητα έχει σημασία να μην την προσεγγίζει με τα απλουστευτικά ιδεολογικά σχήματα που συνήθως κυριαρχούν στο δημόσιο διάλογο. Αυτό είναι το μεγάλο προσόν του βιβλίου του Κούρκουλα, ο οποίος έχει απόλυτη συνείδηση πως ο Λίβανος «παρ’ όλες τις αντιξοότητες, παραμένει ένα αναντικατάστατο εργαστήριο συμβίωσης Μουσουλμάνων και Χριστιανών. Βρίσκεται ακόμα και σήμερα, παρά τις τεράστιες προκλήσεις που αντιμετωπίζει, στο επίκεντρο του διαλόγου των πολιτισμών και των θρησκειών». Ή όπως είπε ο Πάπας Ιωάννης Παύλος ΙΙ όταν επισκέφτηκε τον Λίβανο το 1997, «ο Λίβανος είναι παραπάνω από μια χώρα. Είναι ένα μήνυμα». Ένα μήνυμα που μας αφορά όλους, ιδίως στις χώρες της Δύσης όπου το μεταναστευτικό αποτελεί έναν από τους βασικούς παράγοντες δημοκρατικής υποχώρησης». Το είπε πολύ καλά ο Λιβανέζος πολιτικός, διπλωμάτης και διανοούμενος Γκασάν Τουένι τον οποίο επικαλείται ο Κούρκουλας: Ο Λίβανος «παραμένει το τελευταίο παράδειγμα ότι είναι ακόμα εφικτό, παρά την παρουσία διαφορετικών θρησκειών, να αντισταθούμε στον φονταμενταλισμό των μεν και στη στάση αποκλεισμού της διαφορετικότητας των δε».
Αυτή την πολυχρωμία του Λιβάνου ερωτεύτηκε ο Κούρκουλας, τη ζεστασιά και την αγάπη των ανθρώπων για τη ζωή. Υπέκυψε στη γοητεία μιας χώρας που συνδυάζει «τις αντιθέσεις μιας σύγχρονης κοινωνίας με έντονα παραδοσιακά στοιχεία». Και μας έδωσε ένα βιβλίο το οποίο είναι ταυτόχρονα αναλυτικό και τρυφερό. Μιλά για την ιστορία, την πολιτική αλλά και τους πρωταγωνιστές της. Έχουν βρεθεί μπλεγμένοι στα γρανάζια μιας αντιπαράθεσης που τους ξεπερνά πληρώνοντας συνήθως με τη ζωή τους κάθε προσπάθεια να σπάσουν τον φαύλο κύκλο της βίας. Μιλά όμως και για την κουλτούρα, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κοινοτήτων που γνωρίζουμε ως ονόματα, όπως οι Δρούζοι και οι Μαρωνίτες. Και βέβαια δεν αγνοεί τη γεωπολιτική της κουζίνας, αφήνοντάς μας με μια γλυκιά γεύση και την αισιοδοξία ότι κάποια στιγμή ο Λίβανος θα ειρηνεύσει.
17°
