Ιράν: Οι συγκρούσεις του Ιουνίου του 2025, το πυρηνικό πρόγραμμα της χώρας και μια πιθανή επανάληψη του Οκτωβρίου του 2023
Θεωρητικά, τα πράγματα είναι σαφή: ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών, στο Άρθρο 2, παράγραφος 4, απαγορεύει στα κράτη να χρησιμοποιούν βία εναντίον άλλου κυρίαρχου κράτους. Υπάρχουν μόνο δύο εξαιρέσεις: η άδεια του Συμβουλίου Ασφαλείας ή η αυτοάμυνα, όπως προβλέπεται στο Άρθρο 51. Ελλείψει ψηφίσματος του ΟΗΕ, το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες επικαλέστηκαν αυτή τη δικαιολογία ενώπιον του Συμβουλίου Ασφαλείας ήδη από το βράδυ του Σαββάτου 28 Φεβρουαρίου. Κι εδώ το πράγμα περιπλέκεται.
Ο πρόδρομος της επιχείρησης «Epic Fury»
Τον Ιούνιο του 2025, κατά τη διάρκεια του «Δωδεκαήμερου Πολέμου», ένα προληπτικό πλήγμα στις πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν φαινόταν νόμιμο: οι εκθέσεις του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας είχαν δείξει ότι το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα είχε φτάσει σε οριακό σημείο, ενώ ταυτοχρόνως το θεοκρατικό καθεστώς επιβεβαίωνε την πρόθεσή του να καταστρέψει το Ισραήλ. Άρα, το Ισραήλ είχε λόγο να επιτεθεί. Υπενθυμίζω ότι τον Ιούνιο του 2025 το Ισραήλ εξαπέλυσε αιφνιδιαστική αεροπορική επίθεση (κωδική ονομασία «Operation Rising Lion») εναντίον πάνω από 100 στρατιωτικών και πυρηνικών εγκαταστάσεων στο Ιράν και ότι το Ιράν απάντησε εκτοξεύοντας περισσότερους από 550 βαλλιστικούς πυραύλους και 1.000 drones κατά ισραηλινών πόλεων και στρατιωτικών βάσεων. Τότε, αμερικανικά βομβαρδιστικά B-2 Spirit έπληξαν τρεις κύριες πυρηνικές εγκαταστάσεις, στο Νατάνζ, στον οικοιμό Φορντό και στο Ισφαχάν, με το Ιράν να προχωρεί σε αντίποινα. Αν και, με τη μεσολάβηση του Κατάρ, η υπόθεση έληξε με εκεχειρία, οι επιθέσεις κατέστρεψαν περίπου το ένα τρίτο των ιρανικών εκτοξευτών βαλλιστικών πυραύλων και προκάλεσαν σοβαρές ζημιές στο πυρηνικό πρόγραμμα, καθυστερώντας το, σύμφωνα με τις δυτικές εκτιμήσεις, κατά περίπου δύο χρόνια. Η σύγκρουση αυτή αποτέλεσε τον πρόδρομο της επιχείρησης «Epic Fury», η οποία βρίσκεται σε εξέλιξη.
Σύμφωνα με το δίκαιο των ένοπλων συγκρούσεων, αν μια πολεμική επιχείρηση αποσκοπεί στην αποτροπή επικείμενης επίθεσης, είναι «νόμιμη»· αντιθέτως, οι επονομαζόμενες προληπτικές επιχειρήσεις εναντίον δυνάμει εχθρού —κράτους δηλαδή που θεωρείται επικίνδυνο χωρίς να έχει δηλώσει επισήμως τις προθέσεις του— κινούνται είτε σε μια γκρίζα ζώνη είτε είναι παράνομες. Αυτή η διάκριση έχει συγκεκριμένη νομολογιακή βάση: η «υπόθεση Caroline» του 1837, ένα διπλωματικό επεισόδιο κατά το οποίο βρετανικές δυνάμεις κατέστρεψαν το αμερικανικό ατμόπλοιο Caroline που χρησιμοποιείτο για τον ανεφοδιασμό Καναδών ανταρτών, έθεσε τα κριτήρια για οποιαδήποτε αναμενόμενη ένοπλη απάντηση —«αναγκαιότητα», «αναλογικότητα/συμμετρία», «επικείμενος χαρακτήρας»— τα οποία υιοθετήθηκαν και κατοχυρώθηκαν από το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, πολύ αργότερα, το 1986 στην απόφαση για τη Νικαράγουα.
Στην απόφαση αυτή, το Διεθνές Δικαστήριο θέσπισε ένα πολύ απαιτητικό πρότυπο: για να θεωρηθεί ένα κράτος υπεύθυνο για τις ενέργειες ένοπλης ομάδας που υποστηρίζει, πρέπει να αποδειχθεί ότι άσκησε «συγκεκριμένο έλεγχο» σε κάθε επιχείρηση χωριστά. Δεν αρκεί η χρηματοδότηση μιας ομάδας και ο εφοδιασμός της με όπλα· πρέπει να έχει διαταχθεί η σφαγή, η επίθεση, η στρατηγική —πράγμα που δεν απεδείχθη για τους ακροδεξιούς αντάρτες Κόντρας της Νικαράγουας, τους οποίους εξόπλιζαν οι ΗΠΑ για να ανατρέψουν το καθεστώς των Σαντινίστας. Τότε το Δικαστήριο έκρινε ότι οι ΗΠΑ παραβίαζαν το διεθνές δίκαιο επεμβαίνοντας στα εσωτερικά της Νικαράγουας και επέβαλε αποζημιώσεις υπέρ των Σαντινίστας.
Ισλαμιστικές οργανώσεις και οι τοπικοί πόλεμοι του Ιράν
Όμως, αν και είναι απλό να τεθεί το νομικό ερώτημα, δεν είναι απλό να απαντηθεί: δίνουν αυτές οι επιθέσεις —που δεν διαπράττονται αμέσως από Ιρανούς στρατιώτες αλλά εμμέσως από ομάδες υπό την επιρροή της Τεχεράνης— το δικαίωμα στο Ισραήλ να επιτεθεί στο Ιράν; Δεν ξέρω. Το βέβαιο είναι ότι η διατήρηση του ιρανικού καθεστώτος εγγυάται ότι όλες αυτές οι επιθετικές ενέργειες θα συνεχιστούν· η 7η Οκτωβρίου 2023 θα επαναληφθεί —αν και, φυσικά, δεν γνωρίζουμε πότε. Αυτή η συλλογιστική δεν στερείται νομικής βάσης: η απειλή δεν είναι υποθετική· είναι αποδεδειγμένη, με την αιματοχυσία να έχει ήδη συμβεί.
Ως εκ τούτου, υπάρχουν δύο σχολές σκέψης: η μία τηρεί αυστηρά την ερμηνεία του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης, απορρίπτοντας το επιχείρημα της αυτοάμυνας χωρίς απόδειξη άμεσου ελέγχου σε κάθε επίθεση· η άλλη, πιο «ανεκτική», βασίζεται στο πιο ευέλικτο κριτήριο του «συνολικού ελέγχου» και επικαλείται άλλη νομολογία, εκείνη που χρησιμοποιήθηκε από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για την πρώην Γιουγκοσλαβία το 1999 —αλλά απορρίφθηκε από το ΔΔΧ το 2007. Τι είχε συμβεί τότε: στις 2 Ιουνίου 1999, το Δικαστήριο απέρριψε το αίτημα της Γιουγκοσλαβίας για λήψη προσωρινών μέτρων που θα υποχρέωναν τις ΗΠΑ να σταματήσουν αμέσως τους βομβαρδισμούς και διέγραψε την υπόθεση από τον κατάλογό του, κρίνοντας με πλειοψηφία (12 έναντι 3 ψήφων) ότι στερείται δικαιοδοσίας να εκδικάσει την προσφυγή εναντίον των ΗΠΑ. Αν και η υπόθεση είναι κάπως πιο περίπλοκη από όσο την περιγράφω, το ΔΔΧ ένιψε τας χείρας του μπροστά στη Realpolitik.
Η ουσία είναι ότι, όπως προανέφερα, αν αποδειχθούν η χρηματοδότηση, ο εξοπλισμός και η στρατηγική διεύθυνση εχθρικής ομάδας εκ μέρους ενός κράτους, η κήρυξη πολέμου μπορεί να θεωρηθεί νομικά δικαιολογημένη. Αυτή η γκρίζα ζώνη του διεθνούς δικαίου δεν είναι κάποια ανωμαλία· οι γκρίζες ζώνες επιβεβαιώνουν την ανθρώπινη πολυπλοκότητα. Εξάλλου, όσον αφορά τον ΟΗΕ και τα όργανά του, πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι οι πόλεμοι δι’ αντιπροσώπων είναι φαινόμενο που δεν προβλεπόταν ρητώς από το διεθνές δίκαιο του 1945· οι κανόνες που τους διέπουν βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη. Το διεθνές δίκαιο διαμορφώνεται μέσα από την επαναλαμβανόμενη πρακτική των κρατών και την πεποίθησή τους ότι ενεργούν νόμιμα. Μερικές φορές, όπως συνέβη το 1999 με την επέμβαση του ΝΑΤΟ στο Κοσσυφοπέδιο, κινήσεις που θεωρούνται «παράνομες» δικαιολογούνται εκ των υστέρων επειδή είναι, κατά κάποιον τρόπο, «σωστές» ή «αποτελεσματικές». Όσοι λαμβάνουν αποφάσεις δεν ασχολούνται με το δίκαιο· ασχολούνται με την πολιτική.
17°
