Η Ευρώπη κινδυνεύει να γίνει υποτελής χωρίς κοινωνικό φεντεραλισμό, δημοκρατική ισχύ και κοινή κυριαρχία
Μπαίνουμε σε μια νέα εποχή. Είναι δύσκολο να προβλέψει κανείς πώς ακριβώς θα μοιάζει ο αναδυόμενος κόσμος. Ωστόσο, ορισμένες τάσεις είναι αδιαμφισβήτητες. Η απαγωγή του Νικολάς Μαδούρο και η επιθυμία του Ντόναλντ Τραμπ να καταλάβει τους πετρελαϊκούς πόρους της Βενεζουέλας, όπως και οι απειλές προς τη Γροιλανδία, δεν αποτελούν μεμονωμένα επεισόδια. Εντάσσονται ήδη σε μια αλληλουχία πράξεων και δηλώσεων που σηματοδοτούν μια βαθιά και διαρκή μεταμόρφωση του παγκόσμιου συστήματος.
Εισερχόμαστε αναμφίβολα σε μια νέα φάση αυτοκρατορικών κατακτήσεων και σε αυτό που ο οικονομολόγος Αρνό Οραίν αποκαλεί «καπιταλισμό της περατότητας»: μια εποχή έντονου ανταγωνισμού για την ιδιοποίηση πόρων —χρηματοοικονομικών, φυσικών, εργασιακών. Η «ήπια εμπορική συνεργασία» και το διεθνές δίκαιο υποχωρούν. Στη θέση τους αναδύεται ένα καθεστώς αρπαγής πόρων και σύλληψης αξίας, με κριτήριο το εθνικό συμφέρον και τον νόμο του ισχυρότερου. Δημιουργούνται «αδύναμες ζώνες», καταδικασμένες σε καθεστώς υποτέλειας ή αποικίας στις περιφέρειες των αυτοκρατορικών κέντρων. Σε αυτό το σκηνικό, η Ευρωπαϊκή Ένωση μοιάζει με αρνί ανάμεσα σε λύκους.
Η στροφή των Ηνωμένων Πολιτειών προς τη συνύπαρξη με ρωσικές και κινεζικές αυταρχικές δυνάμεις αποκάλυψε μια σκληρή αλήθεια: «ο ευρωπαϊκός αυτοκράτορας δεν φορά ρούχα». Κι επιπλέον, δείχνει σχεδόν ακίνητος —διότι, παραδόξως, η ΕΕ στερείται της ευελιξίας που χαρίζει στις αυτοκρατορίες η μακρά ιστορία τους. Αν και αντέδρασε στην πανδημία και στις χρηματοπιστωτικές κρίσεις, το έκανε χωρίς να μεταβάλει τα θεμέλιά της, σμιλεμένα στην εποχή του «φιλελεύθερου καπιταλισμού», που νομικά οργάνωσε μια μορφή δημόσιας αδυναμίας.
Σταδιακά, η ΕΕ οικοδομήθηκε πάνω σε μια «φιλελεύθερα-ομοσπονδιακή» λογική: ενιαία αγορά, ελεύθερος ανταγωνισμός, ελεύθερη κίνηση κεφαλαίων, ανεξάρτητη Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου, ελάχιστος προϋπολογισμός και παραμέληση της βιομηχανίας και της κυριαρχίας στο όνομα της αμερικανικής ομπρέλας. Η παγκόσμια μετατόπιση καθιστά σήμερα αυτό το πλαίσιο παρωχημένο.
Το ερώτημα είναι απλό: μπορεί η Ευρώπη να προσαρμοστεί; Δεν πρόκειται για άλλη μία «προσαρμοστική κρίση» των Βρυξελλών. Η πρόκληση είναι βαθύτερη, ηπειρωτική και πολιτισμική. Διακυβεύεται η πολιτική ελευθερία των ευρωπαϊκών κοινωνιών —η ικανότητά τους να αποφασίζουν συλλογικά το πεπρωμένο τους— και, τελικά, η ίδια η ύπαρξή τους ως δημοκρατιών. Απέναντι, οι αυταρχίες δείχνουν ικανές να πειθαρχούν κοινωνίες και οικονομίες στην υπηρεσία αρπακτικών εθνικών συμφερόντων.
ΕΕ: Από τον φιλελεύθερο στον κοινωνικό φεντεραλισμό
Ο «νέος φεντεραλισμός» που απαιτείται οφείλει να υπερβεί το φιλελεύθερο στάδιο και να συλλάβει τη συνεργασία των ευρωπαϊκών δημοκρατιών ως μια μορφή δημοκρατικής «κεντρικής τράπεζας»: έναν θεσμό που θα εγγυάται σε όλες τις κοινωνίες τις υλικές προϋποθέσεις ενός δημοκρατικού τρόπου ζωής — τόσο απέναντι στις αυτοκρατορίες όσο και απέναντι στους εθνικισμούς που λειτουργούν ως εσωτερικοί τους σύμμαχοι.
Για να επιτελέσει τον ρόλο του «εγγυητή ύστατης καταφυγής», αυτή η νέα κοινωνικο-ομοσπονδιακή λογική πρέπει να θεμελιώσει μια αυθεντική ευρωπαϊκή δημόσια ισχύ, ικανή να προσφέρει πρόσθετη προστασία και κυριαρχία που στηρίζει —και δεν ακυρώνει— τις εθνικές δημοκρατίες. Δεν πρόκειται για ένα τεχνοκρατικό σχέδιο υπερεθνικής μηχανικής, αλλά για τη συλλογική απάντηση δημοκρατικών κρατών στην πρόκληση των αυτοκρατοριών, καθώς και για την προϋπόθεση νέων διεθνών σχέσεων, ιδίως με τον Παγκόσμιο Νότο, πέρα από τα ιστορικά σχήματα κυριαρχίας.
Αυτό το κοινωνικο-ομοσπονδιακό πνεύμα πρέπει να γίνει μοχλός επανακινητοποίησης των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Η αδυναμία τους επιτρέπει σε αυταρχικά καθεστώτα —όπως της Ουγγαρίας του Βίκτορ Όρμπαν— να εγκλωβίζουν τους λαούς στον εθνικισμό και να τους σπρώχνουν σε φαουστικές συμφωνίες με αυτοκρατορίες.
Ο «νέος κοινωνικός φεντεραλισμός» χρειάζεται να ξαναβρεί την αποφασιστικότητα της μεταπολεμικής περιόδου, όταν στο Συνέδριο της Χάγης ένα ευρύ φάσμα πολιτικών, συνδικαλιστικών, επιχειρηματικών και πολιτών αναζωογόνησε την ευρωπαϊκή ομοσπονδιακή ιδέα. Σήμερα, όλα δείχνουν ότι οι ευρωπαϊκοί λαοί μπορούν να στηριχθούν πρωτίστως στους εαυτούς τους: οι πολιτικές και οικονομικές ηγεσίες απέδειξαν, ιδίως μετά την επιστροφή Τραμπ, περιορισμένη ικανότητα να ανταποκριθούν στο μέγεθος της πρόκλησης.
Η πρόσφατη έκκληση ιστορικών οργανώσεων του ευρωπαϊκού φεντεραλιστικού κινήματος για τη δημιουργία κοινοβουλευτικών συνελεύσεων —με εθνικούς και ευρωπαϊκούς εκπροσώπους— μπορεί να αποτελέσει ένα πρώτο βήμα. Πρέπει να συγκροτηθούν άμεσα, δεδομένης της πίεσης των αυτοκρατοριών.
Για να φτάσουμε όμως σε έναν στόχο τόσο φιλόδοξο όσο τα μεγάλα μεταπολεμικά ομοσπονδιακά συνέδρια, απαιτείται μια νέα διακρατική κοινωνική συμμαχία. Αφετηρία της πρέπει να είναι το κοινό συμφέρον για την επιβίωση των δημοκρατιών μας, ενώνοντας δυνάμεις που σήμερα παραμένουν κατακερματισμένες, τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε εθνικό επίπεδο. Μόνο ένα τέτοιο σχέδιο —και η προετοιμασία του γύρω από ένα νέο «Συνέδριο της Χάγης», κατ’ αναλογία με εκείνο του 1948— μπορεί να εμπνεύσει τις αναρίθμητες κινητοποιήσεις που απαιτούνται για να οικοδομηθεί, επιτέλους, το «κόμμα της Ευρώπης».
Μετάφραση και προσαρμογή άρθρου των Ετιέν Μπαλιμπάρ, Ζιστίν Λακρουά, Ντομινίκ Μεδά, Τομά Πικετί, Καταρίνα Πίστορ, Γκιγιόμ Σακρίστ, Αντουάν Βοσέ και Τζόναθαν Γουάιτ (29 Ιανουαρίου 2026). Το γαλλικό πρωτότυπο δημοσιεύθηκε στη Le Monde
15°
