Χρονικό των σχέσεων Ιράν και ΗΠΑ, από τον 18ο αιώνα: Από την «Περσία» μέχρι την Ισλαμική Επανάσταση
Οι διαδηλώσεις στο Ιράν σταμάτησαν μπροστά στην αστυνομική καταστολή, ενώ οι ΗΠΑ στράφηκαν σε άλλους στόχους —μέχρι να αποφασίσει η προεδρία πώς θα επιδιώξει να διαμορφώσει τις αμερικανο-ιρανικές σχέσεις. Το Ιράν και οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν επίσημες διπλωματικές σχέσεις από τις 7 Απριλίου 1980: οποιαδήποτε επαφή γίνεται μέσω της πακιστανικής πρεσβείας στην Ουάσιγκτον της ελβετικής πρεσβείας στην Τεχεράνη.
Δεν ήταν πάντοτε έτσι.
Οι σχέσεις ΗΠΑ-Ιράν (Περσίας) ξεκινούν από τον 18ο αιώνα, αλλά δεν θα τις περιγράψουμε εδώ από τόσο παλιά διότι τότε δεν υπήρχε γεωπολιτικό διακύβευμα. Μέχρι τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο παρέμειναν εγκάρδιες: πολλοί Ιρανοί που στήριζαν την Περσική Συνταγματική Επανάσταση, με την οποία εγκαθιδρύθηκε στη χώρα μια μορφή κοινοβουλευτισμού, θεωρούσαν τις ΗΠΑ «τρίτη δύναμη» η οποία ίσως μπορούσε να τους βοηθήσει να απαλλαγούν από τη βρετανική και τη ρωσική παρουσία. Οι Αμερικανοί αξιωματούχοι και βιομήχανοι έβλεπαν θετικά τις προσπάθειες για εκσυγχρονισμό της περσικής οικονομίας και της εκδίωξης των Ρώσων, οι οποίοι το 1911, κατά τη διάρκεια της Συνταγματικής Επανάστασης, είχαν παρέμβει στρατιωτικά. Μάλιστα, πολλοί αμερικανικοί παράγοντες έδειξαν προθυμία να βοηθήσουν τους Πέρσες να οργανώσουν το κράτος τους, την ανώτερη παιδεία και την εξωτερική τους πολιτική — γι’ αυτό το τελευταίο, οι ΗΠΑ εξέθεσαν τους Βρετανούς επιβεβαιώνοντας τη δημοφιλή άποψη για το χεράκι που έβαλε η Βρετανίας στο πραξικόπημα του 1921 με το οποίο ανέβηκε στην εξουσία ο Σάχης Ρέζα Παχλαβί (πατέρας του Σάχη που εκθρόνισαν οι μουλάδες). Εκείνη την εποχή, η Περσία δεν θεωρούσε τις Ηνωμένες Πολιτείες σύμμαχο της Βρετανίας. Αλλά ήταν εύθικτη: το 1936, απέσυρε τον πρεσβευτή της στην Ουάσιγκτον για σχεδόν ένα χρόνο μετά τη δημοσίευση ενός άρθρου της New York Daily Herald που επέκρινε τον Ρέζα Παχλαβί.
Το 1941, βρετανικά και σοβιετικά στρατεύματα εισέβαλαν στην Περσία για να δημιουργήσουν οδό ανεφοδιασμού πολεμικού υλικού προς τη Σοβιετική Ένωση και, παρεμπιπτόντως, καθαίρεσαν τον Ρεζά που καλόβλεπε τον Άξονα: τον διαδέχτηκε ο Μοχάμαντ Ρέζα Παχλαβί· ο τελευταίος Σάχης της Περσίας. Ο Παχλαβί διατήρησε στενούς δεσμούς με τις Ηνωμένες Πολιτείες κατά το μεγαλύτερο μέρος της βασιλείας του, η οποία διήρκεσε από το 1941 μέχρι το 1979: ο Παχλαβί ακολούθησε εκσυγχρονιστική οικονομική πολιτική και φιλοαμερικανική διπλωματία. Στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου τα σύνορα του Ιράν με τη Σοβιετική Ένωση και η θέση του ως η μεγαλύτερη χώρα στον πλούσιο σε πετρέλαιο Περσικό Κόλπο, έκαναν τη χώρα πυλώνα της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή. Και ταυτοχρόνως θύμα της πολιτικής αναχαίτισης του κομμουνισμού.
Ίσως η τροπή των πραγμάτων να ήταν εντελώς διαφορετική αν το 1953 η CIA και η MI6 δεν είχαν ανατρέψει τον δημοκρατικά εκλεγμένο πρωθυπουργό Μοχάμεντ Μοσαντέκ, έναν εκκοσμικευμένο μουσουλμάνο που είχε σπουδάσει στο Παρίσι και στην Ελβετία. Από τον Mοσαντέκ δεν έλειπαν οι αρετές αλλά η αντιαποικοκρατική πολιτική του αντικατόπτριζε τον γενικευμένο αντιδυτισμό της Ανατολής. Το πραξικόπημα ακολούθησε μια εποχή στενής συνεργασίας μεταξύ του καθεστώτος του Σάχη Μοχάμεντ Ρέζα Παχλαβί και της αμερικανικής κυβέρνησης. Το αποτέλεσμα του πραξικοπήματος ήταν ότι οι ΗΠΑ πήραν περίπου το 4% του μεριδίου της Βρετανίας στο ιρανικό πετρέλαιο, ως μέρος της ευρύτερης μετάβασης από την βρετανική στην αμερικανική κυριαρχία στην περιοχή και παγκοσμίως. Το πραξικόπημα δεν ήταν τόσο ασυνάρτητο όσο φαίνεται σήμερα: ενώ ο πόλεμος της Κορέας έβαινε προς το τέλος του, ο Μοσαντέκ φάνηκε επικίνδυνα «σοσιαλιστής» εθνικοποιώντας την Αγγλο-Ιρανική Εταιρεία Πετρελαίου (AIOC) με αποτέλεσμα η βρετανική κυβέρνηση να επιβάλει εμπάργκο στο ιρανικό πετρέλαιο. Επειδή ο Αμερικανός πρόεδρος Χάρρυ Τρούμαν πίεσε τη Βρετανία να μετριάσει τη θέση της στις διαπραγματεύσεις δημιουργήθηκε η (ψευδ)αίσθηση στο Ιράν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν στο πλευρό του Μοσαντέκ· ο Μοσαντέκ επισκέφτηκε την Ουάσιγκτον και η αμερικανική κυβέρνηση προέβη σε δηλώσεις υπέρ της Περσίας. Ώσπου, λόγω της επιδείνωσης της οικονομικής κατάστασης, η επόμενη αμερικανική διοίκηση του Ντουάιτ Αϊζενχάουερ άρχισε να φοβάται άνοδο του περσικού κομμουνιστικού κόμματος: οι συνηθισμένες φοβίες του Ψυχρού Πολέμου οδήγησαν τις ΗΠΑ στις συνηθισμένες ενέργειες εκείνης της περιόδου· έτσι, η επονομαζόμενη Επιχείρηση Άγιαξ κατέληξε, όχι χωρίς δυσκολίες, στην ανατροπή του δημοκρατικού καθεστώτος. Ο Μοσαντέκ έμεινε τρία χρόνια στη φυλακή με απαράδεκτες κατηγορίες για «προδοσία» και ο Σάχης έγινε συνεργάτης και εγκάθετος των ΗΠΑ ειπράττοντας τεράστια οικονομική και υλικοτεχνική βοήθεια: το πραξικόπημα στοίχειωσε την ιρανική κοινωνία.
Στο πλαίσιο της αναχαίτισης του κομμουνισμού —όπως είπα, το Ιράν συνόρευε με δύο σοβιετικές δημοκρατίες— οι ΗΠΑ βοήθησαν το Ιράν να δημιουργήσει πυρηνικό πρόγραμμα ήδη από το 1957 παρέχοντάς του τον πρώτο του πυρηνικό αντιδραστήρα, πυρηνικά καύσιμα και εμπλουτισμένο ουράνιο. Αυτή η σχέση συνεχίστηκε και επί προεδρίας Τζίμμυ Κάρτερ μολονότι το καθεστώς του Σάχη είχε γίνει περιβόητο για τη βία και την αυθαιρεσία. Αλλά η Ισλαμική Επανάσταση του 1979, που είχε ως κεντρικό σύνθημα τον «θάνατο της Δύσης», δημιούργησε έναν τρομερό εχθρό των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή. Η Επανάσταση αντικατέστησε τον Σάχη με τον Αγιατολάχ Χομεϊνί ενώ το Στέιτ Ντιπάρτμεντ και οι αμερικανικές υπηρεσίες υποτιμούσαν σταθερά το μέγεθος και τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις των ταραχών οι οποίες εξελίχθηκαν σε μαζικό αντιαμερικανικό και ισλαμιστικό παραλήρημα. Στο μεταξύ, ο έκπτωτος Σάχης κατέφυγε στις Ηνωμένες Πολιτείες για θεραπεία —ήταν καρκινοπαθής— δίνοντας την εντύπωση ότι συνωμοτούσε με τους Αμερικανούς κατά της Ιρανικής Επανάστασης· αυτή η υποψία ήταν το έναυσμα για την εισβολή φανατικών ισλαμιστών φοιτητών στην αμερικανική πρεσβεία στην Τεχεράνη η οποία έφερε τις σχέσεις μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν σε σημείο ανάφλεξης. Τότε, οι ισλαμιστές συνέλαβαν ομήρους 52 Αμερικανούς διπλωμάτες: αν και έγιναν θεαματικές απόπειρες για την απελευθέρωσή τους, η ομηρεία διήρκεσε 444 ημέρες. Όπως ήταν φυσικό, ο Κάρτερ διέκοψε τις διπλωματικές σχέσεις με το Ιράν και πάγωσε δισεκατομμύρια ιρανικών περιουσιακών στοιχείων στο εξωτερικό.
Επί Ρόναλντ Ρέιγκαν εκτυλίχθηκε ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ και οι ΗΠΑ επέλεξαν να στηρίξουν την κυβέρνηση Μπάαθ του Ιράκ την οποία μέχρι τότε είχαν τοποθετήσει στη λίστα των τρομοκρατών. Η εμπλοκή ήταν χοντρό λάθος: οι Αμερικανοί ανακατεύτηκαν σε μια σκοτεινή υπόθεση ανάμεσα σε σιίτες και σουνίτες για την οποία δεν ήξεραν τίποτα —χαμένοι βγήκαν όλοι· και ο αντιαμερικανισμός χτύπησε κόκκινο. Εξού και η βομβιστική επίθεση της Χεζμπολάχ στην πρεσβεία των Ηνωμένων Πολιτειών στη Βηρυτό το 1983 που φημολογείται ότι ήταν ιρανικός δάκτυλος. Έγινε και κάτι ακόμα πιο χοντρό από την πλευρά των ΗΠΑ: για να παρακάμψουν το Κογκρέσο σχετικά με το εμπάργκο όπλων, αξιωματούχοι της διοίκησης Ρέιγκαν πούλησαν όπλα στο Ιράν σε μια προσπάθεια να βελτιώσουν τις σχέσεις τους και να αποκτήσουν επιρροή τους στην απελευθέρωση ομήρων που κρατούνταν στον Λίβανο. Ο Όλιβερ Νορθ του Εθνικού Συμβουλίου Ασφαλείας διοχέτευσε τα έσοδα από την πώληση όπλων στους δεξιούς αντάρτες Κόντρα που προσπαθούσαν να ανατρέψουν την αριστερή κυβέρνηση της Νικαράγουας: οι ΗΠΑ έγιναν ρεζίλι. Δεν ήταν ούτε η πρώτη, ούτε η τελευταία φορά.
Ένα χρόνο αργότερα, το 1988, οι Ηνωμένες Πολιτείες ξεκίνησαν την επιχείρηση Praying Mantis εναντίον του Ιράν, ως αντίποινα για την εξόρυξη πετρελαίου σε περιοχές του Περσικού Κόλπου στον πόλεμο Ιράν-Ιράκ. Η αμερικανική επίθεση ήταν η μεγαλύτερη αμερικανική ναυτική επιχείρηση από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Νομίζω ότι επί Ρέιγκαν (1981-1989) οι Αμερικανοί δεν ήξεραν τι έκαναν κι ότι σήμερα πληρώνουμε τις βλακείες τους, τις οποίες μεγεθύνει η τρελή διοίκηση του Ντόναλντ. Ο πρόεδρος που διαδέχτηκε τον Ρέιγκαν, ο Τζορτζ Μπους ο πρεσβύτερος, ήταν σοβαρότερος: δεν προκάλεσε περαιτέρω το Ιράν και οι σχέσεις πάγωσαν χωρίς βίαια επεισόδια. Στη συνέχεια, τον Απρίλιο του 1995, ο Μπιλ Κλίντον επέβαλε πλήρες εμπάργκο στις συναλλαγές με το Ιράν από αμερικανικές εταιρείες, και το 1996 το Κογκρέσο ψήφισε τις κυρώσεις Ιράν-Λιβύης αποτρέποντας τις μεγάλες επενδύσεις άλλων χωρών στον τομέα της ιρανικής ενέργειας.
Τον Ιανουάριο του 1998, ο νεοεκλεγείς Ιρανός Πρόεδρος Μοχάμαντ Χαταμί κάλεσε σε «διάλογο των πολιτισμών» με τις Ηνωμένες Πολιτείες και η Αμερικανίδα υπουργός Εξωτερικών Madeleine Albright απάντησε θετικά. Αλλά οι σκληροπυρηνικοί μουλάδες αντέδρασαν και οι άτυπες διακοινοβουλευτικές μεταξύ του Κονγκρέσου και του Ματζλίς δεν είχαν συγκεκριμένα αποτελέσματα. Παρ’ όλ’ αυτά, μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, ο Μοχάμαντ Χαταμί συμπαραστάθηκε στις ΗΠΑ· ακόμα και ο φανατικός αγιατολάχ Σαγιέντ Αλί Χαμενεΐ ανέστειλε προσωρινά τις συνήθεις «Θάνατος στην Αμερική» στις προσευχές της Παρασκευής. Εξάλλου οι δύο χώρες φαίνονταν να συμφωνούν ότι το καθεστώς των Ταλιμπάν στο Αφγανιστάν έπρεπε να ανατραπεί. Αλλά, ο Τζορτζ Μπους τζούνιορ τα θαλάσσωσε: τέσσερις μήνες μετά την 11η Σεπτεμβρίου, στην ομιλία του περί του «Άξονα του κακού», συμπεριέλαβε στα rogue states το Ιράν, μαζί με τη Βόρεια Κορέα και το Ιράκ. Όπως ήταν φυσικό, οι Ιρανοί τα πήραν στο κρανίο. Ο Τζορτζ Μπους και η παρέα του σαμπόταραν όλες τις πρωτοβουλίες για εξομάλυνση των σχέσεων και όλες οι επαφές, συνήθως μέσω Ελβετών διπλωματών, έγιναν δυσκολότερες: σπασμένο τηλέφωνο, διφορούμενα κίνητρα των μεσαζόντων, δυσπιστία και καχυποψία. Και σαν να μην έφταναν όλα τούτα, οι ΗΠΑ δεν έκαναν καμιά προσπάθεια να μην ασχολούνται καθόλου με το Ιράν, να αφήσουν τους μουλάδες στην απομόνωσή τους: όλο και κάποιο αμερικανικό drone έκανε επιθεωρήσεις παραβιάζοντας, κατά τη γνώμη των Ιρανών τουλάχιστον, τα ιρανικά σύνορα. Αυτό που προπάντων ενοχλούσε τους Αμερικανούς ήταν το πυρηνικό πρόγραμμα για το οποίο το Ιράν ισχυρίζεται ότι αφορά αποκλειστικά την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας.
Ώσπου, κατά τη δεύτερη προεδρία του Τζορτζ Μπους τζούνιορ, πρόεδρος του Ιράν έγινε ο Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ, ο οποίος, παρότι ακραίος φονταμενταλιστής έστειλε προσωπική επιστολή στον Αμερικανό πρόεδρο προτείνοντας «νέους τρόπους» για τον τερματισμό της πυρηνικής διαμάχης του Ιράν. Αλλά η υπουργός Εξωτερικών Κοντολίζα Ράις και ο Σύμβουλος Εθνικής Ασφαλείας Στίβεν Χάντλεϊ το απέρριψαν ως διαπραγματευτικό τέχνασμα και διαφημιστικό κόλπο. Τα πράγματα επιδεινώθηκαν ακόμα περισσότερο όταν το πανεπιστήμιο Κολούμπια κάλεσε τον Αχμαντινετζάντ να μιλήσει και η συζήτηση στράφηκε γύρω από τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων στο Ιράν —αυτό απασχολούσε κυρίως τους φοιτητές του Κολούμπια. Ό,τι να ‘ναι δηλαδή. Εννοείται ότι ο αγιατολάχ έφυγε μαινόμενος από τη Νέα Υόρκη και μόλις ξέσπασε τη χρηματιστηριακή κρίση του 2008-9 εξέφρασε την ικανοποίησή του λέγοντας ότι η Δύση έχει βρεθεί σε αδιέξοδο κι ότι το Ιράν προοδεύει διότι «έθεσε τέλος στη φιλελεύθερη οικονομία».
Τα σημεία τριβής μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν προκύπτουν από μια μακρά σειρά πολιτικών, θρησκευτικών και πολιτιστικών διαφορών. Αλλά οι τριβές επιδεινώνονται από τις γεωπολιτικές σχέσεις: από τη μια πλευρά τη συμμαχία των ΗΠΑ με το Ισραήλ και τη στήριξή τους στο Ιράκ· από την άλλη πλευρά τις στενές σχέσεις του Ιράν όχι μόνο με σιιτικές τρομοκρατικές οργανώσεις αλλά και με σουνιτικές. Μπροστά στον κοινό εχθρό, τη Δύση, οι ισλαμιστές συσπειρώνονται: αυτό που μπορεί να τους χωρίσει είναι οι διελκυστίνδες ισχύος, όπως εκείνη μεταξύ Ιράν και Σαουδικής Αραβίας. Επιπλέον, όπως είπα, οι Αμερικανοί παρενοχλούν εδώ και δεκαετίες τους Ιρανούς με μυστικές επιχειρήσεις που δεν είναι και τόσο μυστικές —παρακολουθήσεις με drones, απαγωγές και δολοφονίες πυρηνικών επιστημόνων, κατασκοπεία· παρόμοιες ενέργειες αποδίδονται στους Ιρανούς, ιδιαίτερα μέσω της δύναμης Quds που ειδικεύεται σε μη συμβατικό πόλεμο.
Το Ιράν των μουλάδων δεν μπορεί να δεχτεί την αμερικανική παρουσία στη Μέση Ανατολή: διατείνεται ότι οι ΗΠΑ είναι εθισμένες στο να παρεμβαίνουν στο εσωτερικό χωρών με διαφορετικό ηθικό και διοικητικό σύστημα. Σ’ αυτό θα είχαν απόλυτο δίκιο, αν το πολιτικό Ισλάμ δεν έκανε το ίδιο με προπαγάνδα, γενικότερα με ήπια ισχύ και, όπου μπορεί, με hard power τόσο εναντίον του Ισραήλ όσο και εναντίον αντίπαλων μουσουλμανικών και κοσμικών τάσεων. Το Ιράν χρηματοδοτεί και ενθαρρύνει τους Χούθι της Υεμένης που έχουν προκαλέσει εμφύλιο πόλεμο και επιτίθενται σε σαουδαραβικούς στόχους, επιβουλεύονται σταθερά το Ιράκ και, παρά τις δηλώσεις περί του αντιθέτου, διατηρεί δεσμούς με τους Ταλιμπάν. Είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποσαφηνιστούν οι σχέσεις του Ιράν με τη διεθνή τρομοκρατία και με τον ισλαμιστικό εισοδισμό. Κι εκτός του ότι η αμερικανική ατσαλοσύνη δεν μάς βοηθάει να καταλάβουμε τις μυστικές επιδιώξεις του Ιράν, δεν προσφέρει τίποτα στη Μέση Ανατολή —εκτός από περισσότερη αναμπουμπούλα.
Υπάρχουν διαβαθμίσεις στην ατσαλοσύνη. Ο θάνατος του Κασέμ Σουλεϊμανί κατά την αμερικανική επιδρομή στο αεροδρόμιο της Βαγδάτης στο Ιράκ στις 3 Ιανουαρίου 2020 προκάλεσε αντιαμερικανικές δηλώσεις και διαδηλώσεις —τι είχες Γιάννη, τι είχα πάντα. Ωστόσο, μια αλλαγή τακτικής εκ μέρους των ΗΠΑ δεν είναι εύκολη: το Ιράν δεν έχει καμιά αξιοπιστία. Ως μέρος του άξονα Κίνας-Ρωσίας κάνει ό,τι μπορεί για να υπονομεύσει τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, ενώ δεν κάνει απολύτως τίποτα, αν και μεγάλη περιφερειακή δύναμη, για την ειρήνη και την ανάπτυξη των χωρών της περιοχής. Τέλος, σχετικά με την ισραηλινοπαλαιστινιακή διένεξη, το Ιράν κρατάει την πιο αντιπαραγωγική θέση αρνούμενο τη λύση των δύο κρατών ως «αμερικανοποίηση».
Η εχθρότητα προς τις Ηνωμένες Πολιτείες ερμηνεύεται μέσω της φυσικής και αναπόφευκτης σύγκρουσης ανάμεσα στον ισλαμικό τρόπο ζωής, καθώς και μέσω της ιδέας ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες προσπαθούν να εγκαθιδρύσουν μια παγκόσμια δικτατορία και να προωθήσουν τα δικά τους συμφέροντα κυριαρχώντας σε άλλα έθνη και καταπατώντας τα δικαιώματά τους. Εννοείται ότι ένα από τα κρίσιμα σημεία που προξενούν το μίσος είναι η συμμαχία των ΗΠΑ με το Ισραήλ, που, κατά τη γνώμη των μουλάδων πρέπει να σβηστεί από τον χάρτη. Υπάρχουν κι άλλες ερμηνείες όπως η ανάγκη της ιρανικής κυβέρνησης για έναν εξωτερικό μπαμπούλα ο οποίος προσφέρει πρόσχημα για εσωτερική καταστολή κατά των φιλοδημοκρατικών δυνάμεων και καθιστά το θεοκρατικό καθεστώς προστάτη του απειλούμενου λαού. Είναι αλήθεια πως ο αντιδυτισμός και ιδιαίτερα ο αντιαμερικανισμός αποτελεί καθημερινό μοτίβο της ιρανικής προπαγάνδας: για όλα τα εσωτερικά προβλήματα υποτίθεται ότι φταίνε οι ΗΠΑ, όχι μόνον εξαιτίας του εμπάργκο στο εμπόριο που έχει επιβληθεί από το 1995 αλλά και ως μείζων πολιτιστική και θρησκευτική απειλή. Αυτό είναι θεμελιώδες στοιχείο του θεοκρατικού καθεστώτος που τώρα αποδίδει την κρίση του στην ολέθρια αμερικανική επιρροή.
14°
