Η μόλυνση από τα χημικά δεν κάνει εξαιρέσεις

Το Ευρωπαϊκό Γραφείο Περιβάλλοντος (EEB) προκειμένου να ευαισθητοποιήσει αλλά και να πιέσει τους ευρωπαίους πολιτικούς να ξεμπλοκάρουν τη μεταρρύθμιση της πολιτικής για τα χημικά, ώστε να τα απαγορεύσουν συνολικά, σε συνεργασία με την ChemSec ανέλαβαν μια πρωτοβουλία και ζήτησαν από αξιωματούχους της Ευρωπαϊκής Ένωσης να ελεγχθούν για τα επίπεδα μόλυνσης που έχουν στο σώμα τους από την έκθεση τους σε χημικά. Τα αποτελέσματα από τις εξετάσεις αίματος που υποβλήθηκαν οι πολιτικοί έδειξαν ότι τα χημικά δεν κάνουν εξαιρέσεις, αν είσαι πλούσιος ή φτωχός αν είσαι πολιτικός υψηλού επίπεδου ή απλός πολίτης. Κανείς δεν έχει ανοσία απέναντι σε αυτή τη «σιωπηλή απειλή».

Τρεις Αντιπρόεδροι της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, μεταξύ των οποίων και ο πρώην Εκτελεστικός Αντιπρόεδρος της ΕΕ για την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία, Φρανς Τίμερμανς, ο Επίτροπος Περιβάλλοντος, ο Επικεφαλής του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος και έξι βουλευτές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, υποβλήθηκαν στις εξετάσεις, και τα επίπεδα έκθεσης τους στα PFAS δεν διαφέρουν από τη μέση έκθεση των ευρωπαίων πολιτών. Στα σώματά τους βρέθηκαν περισσότερες από τις 13 «για πάντα χημικές ουσίες», όπως αποκαλούνται, και σε ορισμένες περιπτώσεις τα επίπεδα έκθεσης υπερέβησαν τα υπάρχοντα όρια ασφαλείας.

«Τον Ιούνιο, έκανα μια εξέταση αίματος για να ελέγξω την πιθανή παρουσία τοξικών χημικών ουσιών στο αίμα μου. Λίγες εβδομάδες αργότερα έλαβα τα αποτελέσματα. 7 από τα 13 PFAS που αναλύθηκαν βρέθηκαν στο αίμα μου. Τα PFAS (ή “για πάντα χημικά”) μπορούν να βρεθούν στο νερό, τις συσκευασίες τροφίμων, τις κρέμες προσώπου… λίγο πολύ γύρω μας» θα πει η Margrethe Vestager, Εκτελεστική Αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και Επίτροπος Ανταγωνισμού.

Τι είναι τα PFAS

Πρόκειται για ανθρωπογενείς χημικές ουσίες με πολύ «ειδικές» χημικές ιδιότητες που τα καθιστούν ανθεκτικά στις υψηλές θερμοκρασίες. Είναι ισχυρά απωθητικά νερού, βρομιάς και λίπους. Χρησιμοποιούνται ευρέως σε βιομηχανικές εφαρμογές και καταναλωτικά προϊόντα, από αντικολλητική επίστρωση σε τηγάνια μέχρι καλλυντικά και υφάσματα, αφρό πυρόσβεσης, απορρυπαντικά και λιπαντικά. Τα χημικά αυτά δεν είναι αποικοδομήσιμα, που σημαίνει ότι μόλις απελευθερωθούν στο περιβάλλον δεν μπορούν να διασπαστούν από βακτήρια, ένζυμα ή το φως του ήλιου, γι’ αυτό και ονομάζονται «για πάντα χημικά». Δυστυχώς, όλα αυτά τα χημικά είναι πανταχού παρόντα στο περιβάλλον και φυσικά στο σώμα μας.

Όλες αυτές οι χημικές ουσίες που ανιχνεύτηκαν στο αίμα των αξιωματούχων και υπάρχουν στο αίμα όλων μας, σχετίζονται με τον καρκίνο, με βλάβες στο ήπαρ και τη σπλήνα, με δυσμενείς επιπτώσεις στη γονιμότητα, με βλάβες στο θυρεοειδή, με υψηλή χοληστερόλη, με ερεθισμό του δέρματος, με οφθαλμικές βλάβες, με καταστολή του ανοσοποιητικού συστήματος, ενώ έχουν και αναπτυξιακές και νευρωτικές επιδράσεις.

Για να αξιολογήσουν τις πιθανές επιπτώσεις των χημικών στην υγεία, οι επιστήμονες έχουν καθορίσει μη ρυθμιστικά επίπεδα αναφοράς για τα PFOA και PFOS πέρα από τα οποία δεν μπορούν να αποκλειστούν οι επιπτώσεις στην υγεία

Ωστόσο, η γνώση για τις επιπτώσεις στην υγεία των επιπέδων του PFAS στο αίμα δεν είναι ολοκληρωμένη και εξακολουθεί να αναπτύσσεται. Με απλά λόγια αυτό σημαίνει ότι μπορεί να υπάρχουν ακόμη πιο δυσμενείς επιπτώσεις για την υγεία. «Επί του παρόντος δεν είναι δυνατό να καθοριστούν επίπεδα έκθεσης κάτω από τα οποία η ασφάλεια μπορεί να εγγυηθεί με επαρκή βεβαιότητα ή να καθοριστεί σε ατομικό επίπεδο εάν το PFAS θα επηρεάσει την υγεία τώρα ή στο μέλλον». Για να αξιολογήσουν τις πιθανές επιπτώσεις των χημικών στην υγεία, οι επιστήμονες έχουν καθορίσει μη ρυθμιστικά επίπεδα αναφοράς για τα PFOA και PFOS πέρα από τα οποία δεν μπορούν να αποκλειστούν οι επιπτώσεις στην υγεία. Οι επιστήμονες συνιστούν να αναζητάμε τις πηγές αυτών των χημικών ώστε να αποφεύγουμε την περαιτέρω έκθεση.

Ωστόσο, δεδομένου ότι μόλις εισέλθουν στο περιβάλλον δεν αποδομούνται–  το πιο αποτελεσματικό μέτρο δεν είναι ο περιορισμός τους αλλά η απαγόρευσή τους.

«Πρόκειται για σοβαρό πρόβλημα ρύπανσης και δημόσιας υγείας που δεν περιορίζεται σε περιοχές με υψηλή ρύπανση. Τα PFAS είναι μια αόρατη απειλή που διεισδύει στα τρόφιμα που τρώμε, στο νερό που πίνουμε, ακόμη και στα σπίτια μας μέσω των καθημερινών προϊόντων που χρησιμοποιούμε. Οι αρχές δίνουν de facto προτεραιότητα στην απληστία της βιομηχανίας έναντι της δημόσιας ευημερίας. Είναι καιρός οι αξιωματούχοι της ΕΕ να δράσουν, να προστατεύσουν τις μελλοντικές γενιές και να θέσουν τους ρυπαίνοντες υπεύθυνους για τη ζημιά που έχουν προκαλέσει», θα πει η Τατιάνα Σάντος, Επικεφαλής Πολιτικής Χημικών στο ΕΕΒ. 

Ρυθμιστική αποτυχία της ΕΕ

Ο κύριος νόμος της ΕΕ για τον έλεγχο των χημικών προϊόντων, REACH, που αφορά Καταχώριση, Αξιολόγηση, Περιορισμό και Εξουσιοδότηση Χημικών Προϊόντων, αδυνατεί να λάβει τα απαραίτητα δεδομένα από εταιρείες, λόγω νομικού κενού που αναγκάζει τις αρμόδιες υπηρεσίες να επιτρέπουν την κυκλοφορία τους στην αγορά προτού  επαληθεύσουν την ποιότητα των δεδομένων. Επίσης, πολλές εταιρείες παρέχουν αναξιόπιστα δεδομένα για τους κινδύνους.

Μια άλλη ρυθμιστική αποτυχία είναι η πρακτική των εταιρειών να αλλάζουν την παραγωγή από μια ελεγχόμενη ουσία σε μια παρόμοια μη ρυθμιζόμενη ουσία που ενδέχεται να είναι εξίσου επικίνδυνη.

Ένα άλλο μεγάλο πρόβλημα είναι η έλλειψη πληροφοριών σχετικά με την έκθεση των ευρωπαίων πολιτών ταυτόχρονα σε συνδυασμούς χημικών ουσιών και τις επιπτώσεις που μπορεί να έχει αυτή η έκθεση για την υγεία μας. Η αξιολόγηση από την ΕΕ γίνεται μόνο για την κάθε ουσία ξεχωριστά. «Ο μόνος τρόπος αντιμετώπισης αυτής της κρίσης είναι να ρυθμιστούν αυτά τα χημικά προϊόντα ως ομάδα, κάτι που θα πρέπει να συμβεί με την τρέχουσα πρόταση περιορισμού της ΕΕ» αναφέρει η Anne-Sofie Bäckar, Εκτελεστική Διευθύντρια της ChemSec.

«Τοξικά “για πάντα χημικά” υπάρχουν παντού. Εισβάλλουν στο περιβάλλον μας, τα εγχώρια λαχανικά, τα ψάρια και το σώμα μας, όπου επιμένουν για πάντα. Οι πολίτες μας πρέπει να προστατεύονται από αυτό. Πρέπει να σταματήσουμε όλες τις εκπομπές αυτών των νομιμοποιημένων σκουπιδιών. Καλούμε την Ευρώπη να απαγορεύσει πλήρως τη χρήση αυτών των χημικών ουσιών. Στην Ολλανδία, ο κατασκευαστής χημικών Chemours πρέπει να σταματήσει να δηλητηριάζει τους γείτονές του και το περιβάλλον. Εάν δεν πάρουν τα απαραίτητα μέτρα, δεν μπορεί να υπάρξει μέλλον για αυτή την εταιρεία στη χώρα μας» λέει ο Φράνς Τίμερμανς.

Η πρωτοβουλία αυτή του ΕΕΒ και της ChemSec φαίνεται να έπιασε τόπο αφού την 1η Φεβρουαρίου του 2024 η Βελγική Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ έχει δώσει προτεραιότητα στο θέμα χημική ρύπανση και το PFAS στην πολιτική της ατζέντα κατά τη διάρκεια της διάσκεψης για την «Αντιμετώπιση της ρύπανσης από PFAS» που θα γίνει αύριο στην Αμβέρσα του Βελγίου.