Από τον Πελέ και τον Μπεκενμπάουερ μέχρι την πρώτη έγχρωμη τηλεοπτική επανάσταση, το Μεξικό του 1970 υπήρξε το ομορφότερο παράδοξο στην ιστορία του ποδοσφαίρου
Υπάρχει μια αδήριτη νομοτέλεια στην ιστορική και κοινωνιολογική εξέλιξη του παγκόσμιου αθλητισμού, ένα σημείο μηδέν όπου η αθωότητα του παιχνιδιού παραδίδεται αμετάκλητα στη βιομηχανία του θεάματος. Εάν αναζητήσει κανείς την ακριβή στιγμή που το ποδόσφαιρο σταμάτησε να είναι μια απλή, λαϊκή ενασχόληση και μετεξελίχθηκε στο απόλυτο, παγκόσμιο τηλεοπτικό προϊόν, οφείλει να στρέψει το βλέμμα του στο Μεξικό, το καλοκαίρι του 1970.
Εκείνο το Παγκόσμιο Κύπελλο δεν ήταν απλώς μια αθλητική διοργάνωση. Ήταν ένα κοινωνικοπολιτικό ορόσημο, μια πολιτισμική έκρηξη, το απόλυτο μεταίχμιο ανάμεσα στο ρομαντικό παρελθόν και το αυστηρά τεχνοκρατικό μέλλον.
Για να κατανοηθεί το μέγεθος και το ειδικό βάρος της συγκεκριμένης διοργάνωσης, πρέπει να γίνει αντιληπτός ο χρονισμός, το "zeitgeist" της εποχής. Ο κόσμος μόλις είχε βγει από τη βίαιη, μεταβατική δεκαετία του 1960. Ο Μάης του ’68 είχε ήδη σπείρει τον σπόρο της αμφισβήτησης, διαλύοντας τις κατεστημένες δομές στα πανεπιστήμια του Παρισιού και εξάγοντας ένα παγκόσμιο αίτημα για απελευθέρωση, ισότητα και ανατροπή του συντηρητισμού.
Η «Άνοιξη της Πράγας» είχε καταπνιγεί βίαια από τα σοβιετικά τανκς, η δολοφονία του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ είχε συγκλονίσει την Αμερική, και ο πόλεμος του Βιετνάμ αποτελούσε την ανοιχτή πληγή της Δύσης. Μέσα από αυτό το καμίνι, αναδύθηκε η δεκαετία του 1970, φέρνοντας μαζί της μια πρωτοφανή πολιτισμική άνοιξη. Μια έκρηξη στις τέχνες, στη μουσική, στον κινηματογράφο, στην ίδια τη σεξουαλικότητα και την ανθρώπινη έκφραση. Οι νέοι δεν ζητούσαν πλέον απλώς την αλλαγή, την απαιτούσαν. Επιβάλλοντας δικούς τους όρους.
Και το ποδόσφαιρο;
Το ποδόσφαιρο, ως το κατεξοχήν κοινωνικό υποσύνολο και ο πιο πιστός καθρέφτης της κοινωνίας, δεν θα μπορούσε να μείνει ανεπηρέαστο.
Πίσω από αυτή την επίπλαστη αίσθηση παγκόσμιας απελευθέρωσης, υπήρχε μια εξαιρετικά σκοτεινή όψη. Το Μουντιάλ του Μεξικού λειτούργησε ως το τέλειο, παγκόσμιο αναισθητικό. Η επιλογή της διοργανώτριας χώρας κουβαλούσε ήδη το βαρύ, αιματηρό στίγμα της σφαγής του Τλατελόλκο, λίγες μόλις ημέρες πριν από τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1968. Η Λατινική Αμερική στέναζε υπό το βάρος αναχρονιστικών και στυγνών στρατιωτικών δικτατοριών. Το καθεστώς του στρατηγού Μέντιτσι στη Βραζιλία εργαλειοποιούσε ξεδιάντροπα την εθνική ομάδα, μετατρέποντας τις νίκες της σε εργαλείο προπαγάνδας προκειμένου να καταπνίξει τις φωνές της αντιπολίτευσης.
Η ίδια η προκριματική φάση της διοργάνωσης είχε αποτελέσει τη θρυαλλίδα για μια από τις πιο παράλογες και αιματηρές συγκρούσεις της σύγχρονης ιστορίας: τον περιβόητο «Πόλεμο του Ποδοσφαίρου». Το καλοκαίρι του 1969, οι διπλοί αγώνες μπαράζ ανάμεσα στην Ονδούρα και το Ελ Σαλβαδόρ για ένα εισιτήριο στα τελικά, πυροδότησαν προϋπάρχουσες οικονομικές, μεταναστευτικές και γεωπολιτικές εντάσεις, οδηγώντας τα δύο κράτη σε έναν τετραήμερο ένοπλο πόλεμο με χιλιάδες νεκρούς. Η μπάλα, για πρώτη φορά σε τέτοια κλίμακα, είχε βαφτεί με αίμα, πριν καν φτάσει στα γήπεδα του Μεξικού, επιβεβαιώνοντας με τον πιο κυνικό τρόπο ότι ο αθλητισμός είχε μετατραπεί σε όπλο μαζικής επιρροής.
Σε αυτό ακριβώς το οξυμμένο, πολωμένο γεωπολιτικό περιβάλλον, η FIFA και η βιομηχανία του θεάματος διέγνωσαν την τεράστια ευκαιρία. Το Μεξικό έγινε το απόλυτο σκηνικό για την πρώτη παγκόσμια "technicolor" προσομοίωση. Ήταν το πρώτο Μουντιάλ που μεταδόθηκε ζωντανά μέσω δορυφόρου, εισάγοντας το χρώμα στις μέχρι τότε μουντές, ασπρόμαυρες τηλεοράσεις εκατομμυρίων νοικοκυριών.
Η οθόνη πλημμύρισε από το εκτυφλωτικό πράσινο του χορταριού στο εμβληματικό Στάδιο Αζτέκα, το κίτρινο της σελεσάο, το γαλάζιο της Ουρουγουάης. Η FIFA, αντιλαμβανόμενη την αδήριτη ανάγκη να προστατεύσει το τηλεοπτικό της προϊόν από την ωμή βία που είχε αμαυρώσει το Μουντιάλ της Χιλής το 1962 (η «Μάχη του Σαντιάγο») και εκείνο της Αγγλίας το 1966, εισήγαγε για πρώτη φορά τις κίτρινες και κόκκινες κάρτες. Ο διαιτητής έπαψε να είναι ένας απλός ρυθμιστής και απέκτησε εργαλεία καταστολής. Συν τοις άλλοις επετράπησαν οι αλλαγές, δίνοντας νέα τακτική διάσταση στα προπονητικά επιτελεία.
Ακόμα και η ίδια η μπάλα υπέστη την απόλυτη αισθητική και εμπορική μετάλλαξη. Η Adidas παρουσίασε την "Telstar" (Television Star), μια μπάλα ραμμένη από 32 πολύγωνα, 20 λευκά εξάγωνα και 12 μαύρα πεντάγωνα. Ο σχεδιασμός της δεν έγινε για αεροδυναμικούς λόγους, αλλά καθαρά οπτικούς: η ασπρόμαυρη γεωμετρία της εξασφάλιζε ότι θα διακρίνεται τέλεια στους τηλεοπτικούς δέκτες σε όλο τον πλανήτη. Ήταν το τέλος του αθλητισμού της αλάνας και η αρχή του ποδοσφαίρου ως εταιρικό, βιομηχανοποιημένο brand.
Μέσα σε αυτό το ασφυκτικά εμπορευματοποιημένο πλαίσιο, ωστόσο, εκείνο που επαναστάτησε εν τέλει ήταν το ίδιο το παιχνίδι.
Αρνήθηκε να υποταχθεί στη σκοπιμότητα και τους αριθμούς, προσφέροντας την πιο ατόφια, αδιαπραγμάτευτη ομορφιά που είδε ποτέ ο πλανήτης, γεννώντας μύθους που επιβιώνουν ανέπαφοι μέχρι σήμερα. Και κανένας μύθος δεν συμπυκνώνει καλύτερα την ουσία εκείνου του τουρνουά από τον περιβόητο «Αγώνα του Αιώνα».
Στις 17 Ιουνίου, το Στάδιο Αζτέκα της Πόλης του Μεξικού φιλοξένησε τον ημιτελικό ανάμεσα στην Ιταλία και τη Δυτική Γερμανία. Ήταν μια σύγκρουση δύο εκ διαμέτρου αντίθετων φιλοσοφιών. Από τη μία, ο κυνισμός, η αμυντική προσήλωση και το περίφημο "catenaccio" των Ιταλών, που είχαν προηγηθεί νωρίς με τον Μπονινσένια και προσπαθούσαν να "κλέψουν" το ματς κλειδωμένοι στην άμυνά τους. Από την άλλη, η ακατάβλητη, ρομποτική επιμονή της γερμανικής μηχανής των «πάντσερ» όπως συνηθίσαμε να αποκαλούμε τη Nationalmannschaft στην Ελλάδα. Ο αγώνας έμοιαζε να σβήνει, μέχρι που στο 90ό λεπτό, ο εντελώς εκφοβιστικός αμυντικός Καρλ-Χάιντς Σνέλινγκερ (ο οποίος μάλιστα αγωνιζόταν στη Μίλαν) ισοφάρισε προκαλώντας σοκ και στέλνοντας το ματς στην παράταση.
Αυτό που ακολούθησε στα επόμενα 30 λεπτά, κάτω από τον καυτό ήλιο του Μεξικού και στο εξαντλητικό υψόμετρο των 2.000 μέτρων, ανήκει στη σφαίρα του ομηρικού έπους. Ένα ανελέητο σφυροκόπημα με πέντε γκολ να σημειώνονται σε μισή ώρα. Ο Γκερντ Μίλερ έδωσε προβάδισμα στους Γερμανούς (1-2). Ο Μπούργκνιχ ισοφάρισε αμέσως (2-2). Ο Λουίτζι Ρίβα, ο μύθος της Κάλιαρι, έκανε το 3-2. Ο Μίλερ, αδάμαστος, ξαναχτύπησε για το 3-3. Και, με τη σέντρα, ο "χρυσόπαιδο" Τζιάνι Ριβέρα πέτυχε το τελικό 4-3 για την Ιταλία, σε μια φάση που κανείς Γερμανός δεν είχε πλέον οξυγόνο στον εγκέφαλο για να αμυνθεί.
Η απόλυτη, εμβληματική εικόνα εκείνου του αγώνα, όμως, παραμένει ο Φραντς Μπεκενμπάουερ. Ο «Κάιζερ». Είχε εξαρθρωθεί ο ώμος του σε μια σύγκρουση στο δεύτερο ημίχρονο, ενόσω η Δυτική Γερμανία είχε ολοκληρώσει τις αλλαγές της. Αρνήθηκε να αφήσει την ομάδα με δέκα παίκτες. Ο γιατρός έδεσε το χέρι του στο στήθος με έναν πρόχειρο επίδεσμο και ο Μπεκενμπάουερ συνέχισε να παίζει για σχεδόν μια ώρα σε αυτό το απάνθρωπο τέμπο, βγάζοντας πάσες, κάνοντας τάκλιν, καθοδηγώντας με το ένα χέρι.
Ήταν η αποθέωση της ανθρώπινης θέλησης, η υπεροχή της ψυχής πάνω στο σύστημα, η απόλυτη επιβεβαίωση της φράσης πως ο αθλητισμός, στις κορυφαίες του εκφάνσεις, αγγίζει τα όρια της τέχνης και της θρησκείας.
Αν ο ημιτελικός Ιταλίας-Γερμανίας ήταν το έπος της δύναμης, η παρουσία της Βραζιλίας ήταν το απάνθισμα της ποδοσφαιρικής διανόησης. Η «Σελεσάο» του 1970 υπό τις οδηγίες του Μάριο Ζάγκαλο δεν ήταν μια απλή ομάδα, ήταν ένα πείραμα μαγικής αλχημείας. Ο Ζάγκαλο τόλμησε το αδιανόητο: χώρεσε στην ίδια ενδεκάδα πέντε αυθεντικά «δεκάρια», πέντε παίκτες που στις ομάδες τους ήταν οι απόλυτοι ηγέτες και οργανωτές. Πελέ, Ζαϊρζίνιο, Τοστάο, Ριβελίνο, Γκέρσον. Μια υπέροχη άρνηση της τακτικής σκοπιμότητας, μια ωδή στην ατομική ιδιοφυΐα που τίθεται με ανιδιοτέλεια στην υπηρεσία του συνόλου.
Η Βραζιλία δεν έπαιζε ποδόσφαιρο, χορογραφούσε. Και πουθενά δεν αποτυπώθηκε αυτό με μεγαλύτερη καλλιτεχνική θρασύτητα από τον ημιτελικό απέναντι στην Ουρουγουάη. Ήταν ένα ματς με τεράστιο ψυχολογικό φορτίο, με τα φαντάσματα του "Maracanazo" του 1950 στοίχειωναν ακόμα το υποσυνείδητο των Βραζιλιάνων. Η Βραζιλία κέρδισε 3-1, αλλά το παιχνίδι έχει περάσει στην αιωνιότητα για ένα γκολ που δεν μπήκε ποτέ.
Επιλέγει την απουσία, τη φαντασία της μη πράξης. Τρέχει προς την μπάλα, αλλά την αφήνει να περάσει από τα αριστερά του Μαζιούρκιεβιτς, ενώ ο ίδιος τρέχει από τα δεξιά του. Η απόλυτη, ποδοσφαιρική οφθαλμαπάτη.
Ο τερματοφύλακας «ψαρώνει», ο κόσμος παγώνει, η φυσική καταργείται. Ο Πελέ κάνει τον κύκλο γύρω από τον τερματοφύλακα, προλαβαίνει την μπάλα, γυρίζει το σώμα του, σουτάρει αλλά η ρουφιάνα η μπάλα περνάει ξυστά από το κάθετο δοκάρι. Άουτ. Αυτή η φάση έχει μείνει στην ιστορία γιατί είναι το καλύτερο γκολ που δεν μπήκε ποτέ. Δεν είναι απλώς μια αθλητική λεπτομέρεια, είναι μια βαθιά φιλοσοφική στιγμή.
Ο Πελέ απέδειξε ότι η απόλυτη ομορφιά κρύβεται πολλές φορές στην πρόθεση, στη σκέψη που προηγείται της πράξης. Το γεγονός ότι η μπάλα δεν κατέληξε στα δίχτυα προσδίδει στη φάση μια ποιητική μελαγχολία, μια τραγικότητα που την κάνει αθάνατη. Ήταν το ένστικτο του καλλιτέχνη που αρνείται την πεζή βεβαιότητα ενός σίγουρου γκολ, προτιμώντας να ζωγραφίσει ένα αριστούργημα, έστω κι αν αυτό μείνει ημιτελές.
Το ρέκβιεμ, το κρεσέντο αυτής της αξεπέραστης συμφωνίας, παίχτηκε στον μεγάλο τελικό της 21ης Ιουνίου. Βραζιλία - Ιταλία. Οι Azzurri, εξαντλημένοι από το έπος απέναντι στους Γερμανούς, κράτησαν το 1-1 μέχρι το 65ο λεπτό. Από εκεί και πέρα, η Βραζιλία εξαπέλυσε την ποδοσφαιρική καταιγίδα. Το τέταρτο γκολ, ωστόσο, εκείνο που διαμόρφωσε το τελικό σκορ λίγο πριν τη λήξη, παραμένει ο ορισμός του τέλειου, συλλογικού ποδοσφαιρικού δημιουργήματος. Μια φάση που διδάσκεται ακόμα και σήμερα ως το απόγειο του "Jogo Bonito".
Η μπάλα ξεκινά βαθιά από την άμυνα της Βραζιλίας. Ο Κλοντοάλντο, με απίστευτη αλαζονεία και βιρτουοζιτέ, αποφεύγει τέσσερις παίκτες στο δικό του μισό με διαδοχικές, ρυθμικές τρίπλες. Η μπάλα περνάει στο Ριβελίνο, εκείνος με μια μακρινή μπαλιά τη στέλνει στον Ζαϊρζίνιο στα αριστερά. Ο Ζαϊρζίνιο συγκλίνει, βρίσκει τον Πελέ στο ημικύκλιο της ιταλικής περιοχής.
Και τότε ο χρόνος μοιάζει να σταματάει.
Ο Πελέ κοντρολάρει. Περιμένει. Με την περιφερειακή του όραση, χωρίς καν να γυρίσει το κεφάλι του, νιώθοντας το χώρο γύρω του με έναν σχεδόν μεταφυσικό τρόπο, αντιλαμβάνεται μια κίνηση, έναν «αέρα», μια «αύρα» από δεξιά. Με ένα ανεπαίσθητο, μαλακό άγγιγμα, η μπάλα ταξιδεύει στο κενό, κυλάει προς τη δεξιά πλευρά της ιταλικής περιοχής. Για ένα δευτερόλεπτο, το εκπληκτικό πλάνο του σκηνοθέτη απεικονίζει τη μπάλα μονάχη της, στο πουθενά.
Μέχρι που στο κάδρο εισβάλλει σαν υπερταχεία εκείνος. Ο Αρχηγός. Ο σπουδαίος Κάρλος Αλμπέρτο. Με ένα ασύλληπτο, ασυγκράτητο τρέξιμο από την άμυνα, φτάνει στη μπάλα χωρίς να μειώσει ταχύτητα και χωρίς να κάνει κοντρόλ, πάνω στο βηματισμό εξαπολύει έναν τρομακτικό κεραυνό, το περίφημο "ξερό" σε ποδοσφαιρική αργκό. Η μπάλα καρφώνεται στην κάτω γωνία του Αλμπερτόζι. Τα δίχτυα ανατινάζονται. Δεν ήταν απλώς ένα γκολ, ήταν η πλήρης, απόλυτη δικαίωση μιας φιλοσοφίας. Η αρμονία ανάμεσα στην ατομική τεχνική, την οξυδέρκεια και τον αλτρουισμό του ηγέτη και την ωμή, αρχέγονη δύναμη. Το γήπεδο σείστηκε, το Αζτέκα έγινε ο ναός που τελέστηκε το ύστατο μυστήριο του αληθινού ποδοσφαίρου, λίγο πριν αυτό παραδοθεί στους χορηγούς, στα λογιστήρια και στις πολυεθνικές.
Το Μουντιάλ του 1970 είναι και θα παραμείνει το κορυφαίο όλων των εποχών, διότι υπήρξε το ακριβές σημείο ισορροπίας ανάμεσα σε δύο κόσμους που συγκρούονταν. Είχε την υλικοτεχνική δομή και την παγκόσμια τηλεοπτική κάλυψη της σύγχρονης εποχής, εξασφαλίζοντας ότι αυτοί οι μύθοι θα καταγραφούν σε έγχρωμο φιλμ για τις επόμενες γενιές, αλλά διατηρούσε ακόμα, έστω και στην κόψη του ξυραφιού, την αθωότητα και τον αυθορμητισμό του παρελθόντος. Οι παίκτες δεν έπαιζαν ακόμα ως δισεκατομμυριούχοι αστέρες πολυεθνικών, αλλά ως αθλητές που διψούσαν για τη δόξα του εθνόσημου και την υστεροφημία τους, επιτρέποντας στον εαυτό τους την πολυτέλεια της φαντασίας.
Σε ένα σύμπαν που σήμερα κυριαρχείται από το βασίλειο της προσομοίωσης, τα Heatmaps, τα xGoals και τους ατελείωτους, αποστειρωμένους αλγόριθμους ανάλυσης της κίνησης, το Μεξικό του 1970 υπενθυμίζει πώς έμοιαζε το ποδόσφαιρο όταν ήταν ακόμα Τέχνη. Είναι ένα ταξίδι επιστροφής στην εποχή που ένα δεμένο πληγωμένο χέρι, μια μαγική προσποίηση και ένα "ξερό" σουτ μπορούσαν να ενώσουν τον πλανήτη. Και γι' αυτό ακριβώς, οτιδήποτε ακολούθησε μετά, όσο άρτιο τακτικά και τηλεοπτικά κι αν ήταν, φαντάζει ως μια καλοφτιαγμένη, ακριβή επανάληψη εκείνου του μοναδικού, αυθεντικού καλοκαιριού.
Είναι η αβάσταχτη ελαφρότητα μιας εποχής που δεν πρόκειται να επιστρέψει ποτέ. Μιας εποχής που η μπάλα ήταν η μοναδική, η απόλυτη βασίλισσα του παιχνιδιού. Γιατί παιχνίδι είναι, μην το ξεχνάμε ποτέ αυτό. 56 χρόνια μετά, ο πλανήτης έχει στρέψει ξανά το βλέμμα στην αμερικανική ήπειρο. Το Μουντιάλ στις αχανείς, υπερσύγχρονες εγκαταστάσεις των Ηνωμένων Πολιτειών, του Καναδά και του ίδιου του Μεξικού, αποτελεί την απόλυτη, σχεδόν εργαστηριακή κορύφωση της βιομηχανίας που γεννήθηκε το '70.
Όλοι κατά βάθος περιμένουν τη ρωγμή στο σύστημα. Εκείνο το ανυπολόγιστο δευτερόλεπτο που το ατόφιο ταλέντο θα νικήσει. Το έκανε ήδη ο Μέσι, από το πρώτο παιχνίδι με το χάτρικ και τα δάκρυα. Το κάνουν όλοι όσοι αντιμετωπίζουν αυτό το Παγκόσμιο Κύπελλο των “hydration breaks” ως το δικό τους last dance. Ο Κριστιάνο των haters, o Τζέκο των χαλασμάτων της Βοσνίας – Ερζεγοβίνης, ο Μόντριτς σαν «τελευταίος Ιππότης», ο Χάρι Κέην που θα ξεπεράσει τον Λίνεκερ, ο Μπιέλσα που παρουσιάστηκε με το κεφάλι σκυμμένο, παραδεχόμενος ότι είναι τοξικός. Τόσα πολλά sidestories μπροστά και πίσω μας, τόσες γραμμένες κι άγραφες σελίδες στο ποδοσφαιρικό βιβλίο της ζωής μας.
Γιατί όσο κι αν η βιομηχανία προσπαθεί να το εγκλωβίσει, το ποδόσφαιρο θα βρίσκει πάντα τον τρόπο να επαναστατεί. Γιατί ως παιχνίδι, θα ανήκει πάντα σε εκείνους που τολμούν να κάνουν όνειρα.
17°
