Την ώρα που ο τομέας του πολιτισμού καταγράφει σταθερή ανάπτυξη, οι άνθρωποι που τον τροφοδοτούν μένουν πίσω, καθώς τα στοιχεία της UNESCO αναδεικνύουν ότι το 40% των εργαζομένων στον κλάδο αμείβεται κάτω από τον κατώτατο μισθό
Ξεκινώ από έναν αριθμό που δύσκολα χωράει στο ίδιο πλαίσιο με τον υπόλοιπο κλάδο: 40%. Αυτό είναι το ποσοστό των εργαζομένων στις πολιτιστικές και δημιουργικές βιομηχανίες που κερδίζουν λιγότερα από τον εθνικό κατώτατο μισθό της χώρας τους. Σαράντα στα εκατό σε έναν κλάδο που η UNESCO χαρακτηρίζει ως έναν από τους ταχύτερα αναπτυσσόμενους παγκοσμίως. Αυτή είναι η αντίφαση που η νέα έκθεση της UNESCO τοποθετεί στο κέντρο της συζήτησης.
Η έκθεση «Skills and Employment in the Culture and Creative Industries: Strategic Frameworks and Promising Initiatives», που παρουσιάστηκε τον Ιούνιο του 2026, αξιολογεί το δημιουργικό εργατικό δυναμικό σε μουσική, μόδα, κινηματογράφο, παραδοσιακές τέχνες και παραστατικές τέχνες σε κάθε γεωγραφική περιοχή. Τα ευρήματα είναι σαφή: τα εκπαιδευτικά προγράμματα δεν ακολουθούν τις ανάγκες της αγοράς, η ανεπίσημη απασχόληση παραμένει δομική πραγματικότητα, οι έμφυλες ανισότητες στα εισοδήματα είναι ισχυρά εδραιωμένες και τα δεδομένα σε παγκόσμιο επίπεδο παραμένουν τόσο ελλιπή που κανείς δεν έχει σαφή εικόνα του μεγέθους του προβλήματος.
Ο παγκόσμιος κλάδος πολιτισμού και δημιουργικής οικονομίας αντιπροσωπεύει σήμερα περίπου το 3% του παγκόσμιου ΑΕΠ και το 6,2% της συνολικής απασχόλησης. Το παγκόσμιο εμπόριο πολιτιστικών αγαθών διπλασιάστηκε, φτάνοντας τα 254 δισεκατομμύρια δολάρια μεταξύ 2005 και 2023. Και παρ’ όλα αυτά, οι δημιουργοί του είναι φτωχοί. Αυτή η αντίφαση δεν είναι τυχαία ούτε παράπλευρη απώλεια. Είναι ενσωματωμένη στον τρόπο λειτουργίας της βιομηχανίας: η αξία δεν κατανέμεται εκεί που δημιουργείται. Κατανέμεται εκεί που ελέγχεται: διανομή, πλατφόρμες, δικαιώματα, επικοινωνία.
Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της UNESCO από την έκθεση «Re|Shaping Policies for Creativity 2026», τα ψηφιακά έσοδα αντιπροσωπεύουν πλέον το 35% του εισοδήματος των δημιουργών, από 17% το 2018. Η άνοδος είναι εντυπωσιακή. Αλλά αυτή η ψηφιακή ανάπτυξη δεν συνοδεύτηκε από αντίστοιχη σταθερότητα εισοδήματος. Αντιθέτως, εντατικοποίησε τις ανισότητες: όσοι ελέγχουν την πλατφόρμα κερδίζουν. Όσοι τροφοδοτούν τη διανομή δεν κερδίζουν αναλογικά.
Στην Ευρώπη, η πολιτιστική και δημιουργική βιομηχανία απασχολεί πάνω από 8,7 εκατομμύρια ανθρώπους. Είναι ο τρίτος μεγαλύτερος εργοδότης της ΕΕ, μετά τη γεωργία και τον τουρισμό. Εντούτοις, η εξέλιξη των μισθών δεν ακολουθεί τη δυναμική. Σύμφωνα με δεδομένα του OECD, οι δημιουργικοί επαγγελματίες είναι από τους πιο μορφωμένους εργαζόμενους στην οικονομία (62% με ανώτατη εκπαίδευση), αλλά ταυτόχρονα από τους λιγότερο αμειβόμενους σε σχέση με το επίπεδο προσόντων τους. Το Creative Europe, το κύριο χρηματοδοτικό εργαλείο της ΕΕ, αγγίζει ένα μικρό κομμάτι των εργαζομένων. Η πλειοψηφία λειτουργεί σε άκρως ανταγωνιστικές συνθήκες, χωρίς επαρκή κοινωνική ασφάλιση.
Από την άλλη, στην Ελλάδα, αυτό το πρόβλημα έχει πρόσωπα και ονόματα. Είναι ο μουσικός που παίζει σε 3 live venues τη βδομάδα και δεν έχει σταθερή ασφαλιστική κάλυψη. Είναι ο σκηνοθέτης που τελειώνει τριετή παραγωγή ταινίας και ο μόνος αμειβόμενος τρόπος για να βγάλει λεφτά είναι οι διαφημίσεις ανάμεσα. Είναι ο graphic designer που φτιάχνει brand identities για εταιρείες που αναπτύσσονται, ενώ ο ίδιος εργάζεται ως freelancer χωρίς ετήσια σύμβαση ή επιδόματα. Είναι η performer που κάνει πρεμιέρα σε φεστιβάλ του εξωτερικού, αλλά κλείνει δανεικό εισιτήριο για να φτάσει εκεί.
Η Ελλάδα έχει μια ισχυρή δεξαμενή δημιουργικού ταλέντου που χρηματοδοτεί βιομηχανίες και φεστιβάλ σε ολόκληρη την Ευρώπη. Τρεις από τους πιο σημαντικούς πολιτιστικούς θεσμούς στην Ευρώπη τα τελευταία χρόνια έχουν ελληνική καλλιτεχνική διεύθυνση ή σημαντική ελληνική παρουσία. Ωστόσο, αυτή η εξαγωγή ταλέντου δεν συνοδεύεται από ισχυρή υποδομή στήριξης εντός συνόρων. Το μοντέλο «η Ελλάδα εκπαιδεύει, η Ευρώπη προσλαμβάνει» επαναλαμβάνεται στη δημιουργική οικονομία ακριβώς όπως επαναλαμβάνεται στην ιατρική, στη μηχανική και στον τεχνολογικό τομέα.
Η έλλειψη κλαδικής οργάνωσης, η δυσκολία ασφάλισης ελεύθερων επαγγελματιών, η απουσία συλλογικών συμφωνιών για καλλιτέχνες και η υποχρηματοδότηση δημόσιων πολιτιστικών δομών δημιουργούν ένα σύστημα όπου η εργασία αμείβεται με «κύρος» αντί για χρήμα. Κι εκεί βρίσκεται η πιο επικίνδυνη φράση του κλάδου: «θα σε βοηθήσει για το χαρτοφυλάκιο/βιογραφικό σου».
Τι προτείνει η UNESCO; Η έκθεση της UNESCO δεν αρκείται στη διάγνωση. Παρουσιάζει αποτελεσματικές πρακτικές από χώρες όπως η Κολομβία, η Κορέα, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γαλλία: αναγνώριση δεξιοτήτων μέσω microcredentials, διαγενεακή μάθηση, δημόσιες και ιδιωτικές συμπράξεις, επικαιροποιημένα εκπαιδευτικά προγράμματα σε σχολές πολιτισμού. Η βασική σύσταση: ο κλάδος χρειάζεται ενιαία δεδομένα, ολοκληρωμένη πολιτική και αξιοπρεπή εργασιακά δικαιώματα για τους δημιουργούς του. Όχι φεστιβάλ χωρίς τιμολόγιο.
Από τη σκοπιά του κλάδου μου, αυτό το πρόβλημα έχει και μια άλλη διάσταση. Οι πολιτιστικές και δημιουργικές βιομηχανίες τροφοδοτούν τα brands με ταυτότητα, αισθητική, αφήγηση και κοινωνική αξία. Χωρίς μουσικούς, σχεδιαστές, κινηματογραφιστές, κειμενογράφους και performers, δεν υπάρχει διαφήμιση, δεν υπάρχει brand, δεν υπάρχει marketing. Το να αντιμετωπίζουμε αυτούς τους εργαζόμενους ως «δημιουργικό κόστος» προς ελαχιστοποίηση είναι οικονομικά εγκληματικό μακροπρόθεσμα: αν οι δημιουργοί δεν μπορούν να ζήσουν από τη δουλειά τους, τελικά δεν δημιουργούν, και τελικά δεν υπάρχει τίποτα που να αξίζει να επικοινωνηθεί.
Γνωρίζω ανθρώπους στον χώρο αυτό από την αρχή της καριέρας μου. Ορισμένοι από τους πιο ταλαντούχους δημιουργικούς ανθρώπους που έχω συναντήσει έχουν βγει από τον κλάδο όχι επειδή στερήθηκαν ταλέντο ή φιλοδοξία, αλλά επειδή δεν μπορούσαν να αντέξουν οικονομικά να παραμείνουν σε αυτόν. Αυτό είναι απώλεια για τον πολιτισμό, για τις βιομηχανίες που τους χρειάζονται και για τις κοινωνίες που θα επωφελούνταν από τη δουλειά τους. Η έκθεση της UNESCO βάζει αριθμούς σε κάτι που πολλοί γνωρίζαμε εμπειρικά. Το 40% δεν είναι στατιστική. Είναι συνάδελφοι.
Από τον Μπιλ Μάρεϊ και τους Ghostbusters μέχρι τη Fanta και τα ζόμπι της Twix, οι μεγάλες μάρκες φέτος επιστράτευσαν χιούμορ, τρόμο και ποπ κουλτούρα για να κερδίσουν λίγα δευτερόλεπτα προσοχής
20°
