Όταν η λογοτεχνία έγινε προφητεία: 5 βιβλία για την κλιματική κρίση

Κλιματική κρίση στη λογοτεχνία: 5 συγγραφείς μίλησαν πρώτοι για την οικολογική κατάρρευση

Η Πλημμύρα - The Drowned World (1962), Τζέιμς Γκράχαμ Μπάλαρντ | Στα ελληνικά: εκδ. Αίολος, μτφρ. Βασίλης Καλλιπολίτης, 1993
Ένα σουρεαλιστικό, μετα-αποκαλυπτικό μυθιστόρημα για έναν κόσμο όπου η υπερθέρμανση του πλανήτη έχει λιώσει τους πάγους και βυθίσει τις πόλεις σε τροπικές λιμνοθάλασσες. Βρισκόμαστε στον 22ο αιώνα και ο πρωταγωνιστής μας, ο βιολόγος Ρόμπερτ Κέρανς, έχει σταλεί να εξερευνήσει τα ερείπια του Λονδίνου. Μαζί όμως με την οικολογική κατάρρευση της ανθρωπότητας θα κληθεί να εξερευνήσει και την ψυχολογική της αποσύνθεση, τις παραισθήσεις, τη σήψη της λογικής και του πολιτισμού, σε μια εκπληκτικά προφητική αλληγορία από έναν μετρ του δυστοπικού μυθιστορήματος.

Σιωπηλή Άνοιξη - Silent Spirng (1962), Ρέιτσελ Κάρσον | Στα ελληνικά: εκδ. Κάκτος, μτφρ. Λ. Κανδηλίδη, 1981
Αυτό το βιβλίο δεν είναι μυθιστόρημα· έχει όμως τόσα πολλά λογοτεχνικά χαρίσματα και τέτοιο πολιτιστικό αποτύπωμα, που ήταν αδύνατο να μη συμπεριληφθεί στην πεντάδα. Η Ρέιτσελ Κάρσον ήταν Αμερικανίδα θαλάσσια βιολόγος. Η «Σιωπηλή άνοιξη» ήταν το πρώτο βιβλίο που κατήγγειλε τη χρήση φυτοφαρμάκων (DDT), το πρώτο που μίλησε για τις επιπτώσεις της κατάρρευσης του παγκόσμιου πληθυσμού των μελισσών, το πρώτο που εξήγησε με απλό και κατανοητό τρόπο το μακροπρόθεσμα καταστροφικό αποτύπωμα του ανθρώπου και της αχαλίνωτης χρήσης της τεχνολογίας πάνω στη φύση. Η Κάρσον πολεμήθηκε λυσσαλέα από τις χημικές βιομηχανίες και τους λομπίστες που τις εξυπηρετούσαν, αλλά ξεκίνησε μια ολόκληρη οικολογική επανάσταση: οδήγησε στην ίδρυση του Environmental Protection Agency (EPA) των ΗΠΑ το 1970, την απαγόρευση του DDT και θεωρείται η στιγμή αφύπνισης του παγκόσμιου οικολογικού κινήματος.

The Death of Grass (1956), Τζον Κρίστοφερ | Εκδ. Penguin Modern Classics
Ένα από τα πιο σκοτεινά και προφητικά μετα-αποκαλυπτικά μυθιστορήματα της βρετανικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα, ο «Θάνατος τη Χλόης» του Τζον Κρίστοφερ (που δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά) παρακολουθεί τον πορεία ενός ιού, που ξεκινά από την ανατολική Ασία και καταστρέφει κάθε ποικιλία ρυζιού, προκαλώντας μαζικό λιμό. Ο ιός αυτός θα μεταλλαχθεί και θα μολύνει τις βασικές καλλιέργειες πρώτα της δυτικής Ασίας και μετά της Ευρώπης –σιτηρά, κριθάρι, βρόμη, καλαμπόκι κ.λπ.– οδηγώντας σε λιμό και κοινωνική κατάρρευση ολόκληρο τον «Παλαιό Κόσμο», ενώ η Αυστραλία και η Αμερική προσπαθούν να επιβάλουν αυστηρή καραντίνα για να τον κρατήσουν εκτός των εδαφών τους. Το μυθιστόρημα παρακολουθεί δυο φίλους και τις οικογένειές τους που διασχίζουν μια Αγγλία η οποία βυθίζεται ταχύτατα στην αναρχία, σε μια ανατριχιαστική αλληγορία για την οικολογική ευθραυστότητα και την υπερβολική εξάρτηση του ανθρώπου από τις μονοκαλλιέργειες.

Make Room! Make Room (1966), Χάρι Χάρισον | Εκδ. Penguin Modern Classics
Σε αυτό το δυστοπικό αστυνομικό μυθιστόρημα του 1966, ο Χάρισον είχε φανταστεί ότι η παγκόσμια δημογραφική έκρηξη θα οδηγούσε πολύ γρήγορα σε απάνθρωπο ανταγωνισμό για τους διαθέσιμους παγκόσμιους πόρους. Συνέταξε λοιπόν μια ιστορία που εξελίσσεται στη Νέα Υόρκη του 1999: η πόλη ασφυκτιά υπό το βάρος 35 εκατομμυρίων κατοίκων· το νερό δεν φτάνει για όλους, το φαγητό εξαντλείται, οι περισσότεροι ζουν στριμωγμένοι σε διαμερίσματα μικρά σαν κλουβί, ενώ μια πολύ μικρή μειονότητα έχει μαζέψει όλο το χαρτί και ζει όση ζωή και κότα μπορεί να ζήσει κανείς περιτριγυρισμένος από εξαγριωμένες μάζες, που λιμοκτονούν και αρέσκονται να καταπνίγουν την πείνα τους με κανιβαλισμό. Μέσα σε όλα αυτά, ο αστυνομικός-πρωταγωνιστής προσπαθεί να πιάσει τον δολοφόνο ενός γκάνγκστερ και να διεκδικήσει την αγάπη μιας πολύ επικίνδυνης γυναίκας. Μπορεί η βερσιόν του μέλλοντος που φαντάστηκε ο Χάρισον το 1966 να μην επαληθεύθηκε στις αρχές του 21ου αιώνα –κυρίως γιατί η αχαλίνωτη δημογραφική έκρηξη δεν επαληθεύθηκε λόγω φυσικής μείωσης του ρυθμού γεννήσεων του πληθυσμού–, όμως το μυθιστόρημα αυτό παραμένει απολαυστικότατο και η κατανομή των παγκόσμιων διαθέσιμων πόρων (και δη του νερού) συνεχίζει να παραμένει μία από τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα.

Όρυξ και Κρέικ - Oryx and Crake (2003), Μάργκαρετ Άτγουντ | Στα ελληνικά: εκδ. Ψυχογιός, μτφρ. Έφη Τσιρώνη, 2014
Παρότι σχετικά πρόσφατο σε σχέση με τα προηγούμενα, το «Όρυξ και Κρέικ» αποτελεί όχι μόνο ένα σύγχρονο κλασικό έργο κι ένα προφητικό παραμύθι τρόμου, αλλά κι ένα από τα ωραιότερα μυθιστορήματα που θα διαβάσετε ποτέ. Φαντάζεται τον αποκαλυπτικό κόσμο που ξεπηδάει μέσα από την κατάχρηση της βιοτεχνολογίας, την απληστία των μεγάλων εταιρειών και την ανθρώπινη ύβρη, σε συνδυασμό με την κλιματική κατάρρευση. Ο βασικός χαρακτήρας, επονομαζόμενος «Χιονάνθρωπος» (κατά πάσα πιθανότητα ο τελευταίος μη-γενετικά σχεδιασμένος άνθρωπος στον πλανήτη), ζει σε έναν μετα-αποκαλυπτικό κόσμο, κοντά σε μια μικρή ομάδα μετα-ανθρώπων, που είναι γενετικά σχεδιασμένοι να είναι καλοί, ειρηνικοί, απλοί, δίχως φιλοδοξίες ή επιθετικότητα. Σιγά σιγά αποκαλύπτεται ότι ο Χιονάνθρωπος ήταν κάποτε ένα απλό αγόρι με το όνομα Τζίμι, που μεγάλωσε σε έναν κόσμο όπου πολυεθνικές εταιρείες έχτιζαν προνομιούχα περιτοιχισμένα συγκροτήματα κατοικιών, για να απομονώνουν και να προστατεύουν τους υπαλλήλους τους και τις οικογένειές τους από μια εκφυλισμένη έξωθεν κοινωνία. Η συνέχεια όχι μόνο επί των σελίδων αυτού του βιβλίου αλλά και στα άλλα δύο βιβλία που το ακολούθησαν, στη «Χρονιά της πλημμύρας» (2009) και το μη-μεταφρασμένο «Madd Addam» (2013).