Yuval Noah Harari: Ο συγγραφέας του «Sapiens» γράφει για παιδιά

Ο Χαράρι δεν χρειάζεται συστάσεις, κι αυτό του το βιβλίο, «Εμείς οι ασταμάτητοι», που μόλις κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Μεταίχμιο μαζί με τις Εκδόσεις Αλεξάνδρεια (μία σύμπραξη δύο εκδοτικών!), απευθύνεται σε παιδιά από 9 ετών και πάνω. Όμως νά που μας κέρδισε και εμάς. Είναι γραμμένο με τόσο έξυπνο, άμεσο, ενδιαφέροντα τρόπο, και έχει τόσο ελκυστική και άκρως υποβοηθητική εικονογράφηση σχεδόν σε κάθε του σελίδα, που πραγματικά δεν θέλεις να το αφήσεις από τα χέρια σου. Ήδη ανυπομονούμε για τον δεύτερο τόμο — το ταξίδι του ανθρώπου σ’ αυτό τον μικρό, όμορφο, γαλαζοπράσινο πλανήτη είναι γεμάτο μυστικά που θέλουμε να τα δούμε να αποκαλύπτονται μπροστά μας.

Εδώ λοιπόν, στο «Πώς κατακτήσαμε τον κόσμο», οι μικροί αναγνώστες —αλλά και κάθε άλλος φιλομαθής αναγνώστης— θα μάθουν τι είναι αυτό που μας ξεχωρίζει από τα άλλα ζώα, γιατί τα «νικήσαμε» στον μεγάλο αγώνα των ειδών για επικράτηση, πόσο και σε ποιους τομείς είμαστε καλύτεροι και πιο «ειδικοί» από κάθε άλλο ζώο, μικρό ή μεγάλο, και πότε κάτι τέτοιο μπορεί να μη σημαίνει κάτι καλό για τα υπόλοιπα πλάσματα της Γης. Εξ ου και πρέπει να προσέχουμε: η μεγάλη δύναμη πρέπει να συνοδεύεται και με μεγάλη ευθύνη.

Γραμμένο με χιούμορ και χωρίς απλουστεύσεις και υπερβολές, φιλικό και «γλυκό» στην ανάγνωση, διαλύει μύθους, μιλά με αγάπη για τα άλλα ανθρώπινα είδη (ναι, δεν ήμασταν μόνο εμείς εδώ), αφηγείται τη συναρπαστική και επικίνδυνη ζωή των πρωτόγονων ανθρώπων, και μας παίρνει από το χέρι για να συντροφεύσουμε τους κοινούς αρχαίους προγόνους μας στο ταξίδι που τους οδήγησε έξω από την Αφρική — για να τους οδηγήσει κυριολεκτικά παντού. Η ιστορία της ανθρωπότητας όπως δεν την έχουμε ξανακούσει. Συναρπαστικό!

* * *

Ακολουθεί ένα απόσπασμα από το βιβλίο. Πρόκειται για την απάντηση στο ερώτημα: «Ποια είναι η πραγματική υπερδύναμη των προγόνων μας, που τους βοήθησε να συνεργάζονται σε μεγάλες ομάδες — και να κατακτήσουν τον κόσμο;» Απολαύστε το.

Ζόμπι, βαμπίρ και νεράιδες

Η αλήθεια είναι ότι μπορεί να βρείτε την απάντηση κάπως απογοητευτική. Βλέποντας τη λέξη «υπερδύναμη», ίσως να περιμένατε μια ικανότητα όπως να διαβάζεις τη σκέψη, να βλέπεις το μέλλον ή να γίνεσαι αόρατος. Μα ελάτε τώρα, το ξέρετε ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν να διαβάσουν τη σκέψη, να δουν το μέλλον ή να γίνουν αόρατοι. Δεν μπορεί, λοιπόν, να είναι τίποτα απ’ όλα αυτά. Η υπερδύναμή μας πρέπει να είναι κάτι που το έχουμε όλοι, έτσι δεν είναι;

Στην πραγματικότητα, η υπερδύναμή μας είναι κάτι που το χρησιμοποιούμε όλη την ώρα, απλώς δεν το αντιλαμβανόμαστε ως υπερδύναμη. Πολλοί μάλιστα το βλέπουν ως αδυναμία. Είναι –δραματική μουσική, παρακαλώ!– η ικανότητά μας να φανταζόμαστε διάφορα που δεν υπάρχουν στ’ αλήθεια και να λέμε φανταστικές ιστορίες. Είμαστε το μοναδικό ζώο που μπορεί να επινοεί θρύλους, παραμύθια και μύθους και να πιστεύει σ’ αυτά.

Φυσικά, υπάρχουν κι άλλα ζώα που μπορούν να επικοινωνούν μεταξύ τους. Όταν ένας χιμπατζής βλέπει να πλησιάζει ένα λιοντάρι, μπορεί να φωνάξει (στη γλώσσα των χιμπατζήδων): «Προσέξτε! Έρχεται ένα λιοντάρι!» και τότε όλοι οι χιμπατζήδες το βάζουν στα πόδια. Επίσης, αν ένας χιμπατζής δει μια μπανάνα, μπορεί να πει στη γλώσσα των χιμπατζήδων: «Κοιτάξτε, μια μπανάνα! Πάμε να την πάρουμε!». Αλλά οι χιμπατζήδες δεν μπορούν να επινοήσουν πράγματα που δεν τα έχουν δει, δεν τα έχουν δοκιμάσει ή δεν τα έχουν αγγίξει ποτέ – όπως μονόκερους ή ζόμπι.

Όπως και οι χιμπατζήδες, εμείς οι Σάπιενς χρησιμοποιούμε τη γλώσσα για να περιγράψουμε ό,τι βλέπουμε, αγγίζουμε ή γευόμαστε, αλλά, πέρα από αυτό, μπορούμε να επινοούμε ιστορίες για πράγματα που δεν υπάρχουν, όπως οι νεράιδες και τα βαμπίρ. Οι χιμπατζήδες δεν μπορούν να το κάνουν αυτό. Ούτε οι Νεάντερταλ μπορούσαν.

Πώς απέκτησαν οι Σάπιενς αυτή την παράξενη ικανότητα; Δεν είμαστε σίγουροι. Μία εξήγηση είναι πως κάτι στο εγχειρίδιο οδηγιών του DNA των Σάπιενς άλλαξε κατά λάθος. Ίσως άρχισαν να συνδέονται δύο τμήματα του εγκεφάλου που μέχρι εκείνη τη στιγμή ήταν εντελώς ξεχωριστά. Ενδεχομένως το λάθος αυτό να έκανε τον εγκέφαλο των Σάπιενς να παράγει παράξενες ιστορίες. Μερικές φορές τα λάθη δημιουργούν υπέροχα καινούρια πράγματα. Και το λάθος αυτό δε συνέβη στο εγχειρίδιο οδηγιών των Νεάντερταλ, με αποτέλεσμα εκείνοι να μην μπορούν να επινοούν ιστορίες και να πιστεύουν σ’ αυτές.

Ίσως… ίσως όμως και όχι. Δεν το γνωρίζουμε. Οι επιστήμονες εξακολουθούν να διερευνούν το συγκεκριμένο ερώτημα.

Ωστόσο, το πραγματικά σημαντικό ερώτημα δεν είναι πώς οι Σάπιενς απέκτησαν αυτή την ικανότητα να λένε ιστορίες, αλλά σε τι χρησιμεύει το να λες ιστορίες. Και γιατί το ονομάζουμε υπερδύναμη; Και τι έγινε δηλαδή αν οι Σάπιενς μπορούσαν να επινοούν παραμύθια, ενώ οι Νεάντερταλ όχι; Πώς ακριβώς βοηθάνε τα παραμύθια όταν βρίσκεσαι σε ένα άγριο δάσος; Αν υποθέσουμε ότι ένα τζίνι έβγαινε από το λυχνάρι του και σας πρόσφερε μια υπερδύναμη, τι θα διαλέγατε: να γίνεστε αόρατοι ή να μπορείτε να επινοείτε ιστορίες για νεράιδες;

Ίσως μάλιστα να σκέφτεστε ότι το να πιστεύει κανείς σε παραμύθια μπορεί να είναι πρόβλημα. Αν οι Σάπιενς πήγαιναν στο δάσος για να ψάξουν για φανταστικές νεράιδες, μονόκερους και πνεύματα, ενώ οι Νεάντερταλ πήγαιναν για να βρουν πραγματικά ελάφια, καρπούς και μανιτάρια, οι Νεάντερταλ δε θα έπρεπε να έχουν καταφέρει να επιβιώσουν καλύτερα;

Λοιπόν, το χρήσιμο που έχουν οι ιστορίες, ανεξάρτητα από το πόσο απίστευτες μπορεί να είναι, είναι ότι βοηθάνε πολλούς ανθρώπους μαζί να συνεργαστούν. Αν χιλιάδες άνθρωποι πιστεύουν την ίδια ιστορία, τότε θα ακολουθήσουν όλοι τους ίδιους κανόνες, γεγονός που σημαίνει ότι μπορούν να συνεργαστούν αποτελεσματικά. Ακόμα και με αγνώστους. Χάρη στις ιστορίες, οι Σάπιενς συνεργάζονται πολύ καλύτερα απ’ ό,τι οι Νεάντερταλ, οι χιμπατζήδες ή τα μυρμήγκια.

* * *

Δυο λόγια για τον συγγραφέα:

Ο πολυβραβευμένος Yuval Noah Harari (Γιουβάλ Νώε Χαράρι) είναι ιστορικός, φιλόσοφος και συγγραφέας. Τα βιβλία του έχουν πουλήσει πάνω από 35 εκατομμύρια αντίτυπα σε 65 γλώσσες και θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους δημόσιους διανοούμενους της εποχής μας. Γεννήθηκε στο Ισραήλ το 1976, πήρε το διδακτορικό του από το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης το 2002 και σήμερα είναι καθηγητής στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ. Το 2019, μετά τη διεθνή επιτυχία των βιβλίων του, ίδρυσε μαζί με τον σύζυγό του τη Sapienship, μια εταιρεία με προγράμματα στα πεδία της ψυχαγωγίας και της εκπαίδευσης, με κύριο στόχο να στρέφει τον δημόσιο διάλογο στα πιο σημαντικά παγκόσμια προβλήματα που αντιμετωπίζει ο κόσμος σήμερα. Οι έρευνές του εστιάζουν σε ερωτήματα όπως: Ποια είναι η σχέση ανάμεσα στην ιστορία και τη βιολογία; Ποια είναι η ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στον Xόμο Σάπιενς και τα άλλα ζώα; Υπάρχει δικαιοσύνη στην ιστορία; Έχει η ιστορία κάποια κατεύθυνση; Έγιναν οι άνθρωποι πιο ευτυχισμένοι μέσα στην πορεία της ιστορίας; Ποια είναι τα ηθικά ζητήματα που θέτουν η επιστήμη και η τεχνολογία στον 21ο αιώνα; Από τις Εκδόσεις Αλεξάνδρεια κυκλοφορούν ακόμη τα μπεστ-σέλερ βιβλία του: «Sapiens. Μια σύντομη ιστορία του ανθρώπου» (2015), «Homo Deus. Μια σύντομη ιστορία του μέλλοντος» (2017), «21 μαθήματα για τον 21ο αιώνα» (2018), «Sapiens, μια εικονογραφημένη ιστορία» (2020), «Sapiens. Μια εικονογραφημένη ιστορία: Τα θεμέλια του πολιτισμού» (2021).