Τα πλανημένα παιδιά του Μαξίμου

Από καιρό ήθελα να γράψω για το τελευταίο μυθιστόρημα του Νίκου Μάντη «Σφάλμα συστήματος», ένα ακόμη βιβλίο που αποδεικνύει την εξαιρετική ικανότητα του συγγραφέα να ανταποκρίνεται στις προκλήσεις που βάζουν οι καιροί.

Το κάνω τώρα, με αρκετή καθυστέρηση είναι αλήθεια, αλλά και με τη βεβαιότητα ότι, αν διαβαζόταν αντιστικτικά προς την ταινία του Κώστα Γαβρά «Ενήλικοι στο δωμάτιο», θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ένα υπόδειγμα τού πώς καταφέρνει ένας δημιουργός να κινηθεί στην επιφάνεια του παρόντος κριτικά, και να αναζητήσει το ιστορικό του βάθος χωρίς να παρασύρεται από ιδεολογικές εμμονές. Γιατί το «Σφάλμα συστήματος», ένα βιβλίο καθαρά πολιτικό, μια παρωδία όσων ζήσαμε το πρώτο εξάμηνο του 2015 με πρωταγωνιστές απολύτως αναγνωρίσιμα πρόσωπα της συλλογικής μας «αυταπάτης», ακουμπάει το δάχτυλο στον τύπο του ζέοντος πρόσφατου παρελθόντος, με τρόπο που ακυρώνει την επικαιρογραφία και υπερβαίνει τον εύκολο σχολιασμό. Συναρμόζοντας ευφυώς το εξουσιολαγνικό ντελίριο μιας ομάδας άπραγων (και σχετικά νεαρών) πολιτικών που βρέθηκαν εκεί που δεν το περίμεναν στην εξουσία με το ψυχωσικό παραλήρημα ενός διαταραγμένου νεαρού, του Άρη, μέλους της ευρύτερης παρέας τους, αντιπαραθέτοντας τις πολιτικές φαντασιώσεις των φίλων του στα ανησυχητικά οράματα του ίδιου, παρακολουθώντας τις ζωές των οικείων και των ατόμων του περίγυρού τους και αναζητώντας τους κρίκους που τους συνδέουν στον αχαλίνωτο καλπασμό τους προς το πουθενά, ο Νίκος Μάντης κατασκευάζει ένα μολυσμένο και μολυσματικό σύμπαν που οδεύει προς την κατάρρευση.

Διάχυτη βία, οι εξοντωτικές πρακτικές στις οποίες εκβάλλει, και κυρίως το προνομιούχο εργαλείο της και ο αποκλειστικός σκοπός της, η εξουσία, διαπερνούν την αφήγηση, σαν μια ολέθρια δίνη μέσα στην οποία στροβιλίζονται οι ήρωες του Μάντη, τα πλανημένα νεαρά παιδιά που από τις καταλήψεις και τα αυτοδιαχειριζόμενα στέκια βρέθηκαν στο Μαξίμου. Νέοι που, έχοντας καταστήσει την ιδεολογία αντικείμενο των επενδύσεων του ασυνείδητου και μέρος των συνειδητών επιδιώξεων του Εγώ, άλλοι με μια γερή δόση αλαζονείας και άλλοι μ’ ένα κρυφό τραύμα που εξουθενώνει τον ψυχικό τους κόσμο, δαγκώνουν άπληστα το γυμνό κόκαλο της εξουσίας, χωρίς να υποπτεύονται (και τότε ακόμη αδυνατώντας να το αποφύγουν) ότι αυτή η βουλιμία τούς φθείρει και εξαχρειώνει τις σχέσεις μεταξύ τους και με τον εαυτό τους. Είναι ο Κωστής Βέρος, το παχουλό παιδί μιας μικροαστικής οικογένειας που θα διανύσει με θαυμαστή άνεση όλη την απόσταση από την Γκράβα ως το πρωθυπουργικό γραφείο, ο εξ απορρήτων του Χατζής με το παγωμένο χαμόγελο, το ερμαφρόδιτο πλάσμα Ανδρομάχη-Έκτορας Κανάκης, μια γκροτέσκ εκδοχή του Γιάνη Βαρουφάκη, η φιλόδοξη Ρίτα, ο αγγελόμορφος Δημήτρης, θύμα μιας ανυπόφορης ψυχικής διχοστασίας, ο Γιάννος, ο Λευτέρης, η Κάτια, που θέλουν ακόμη να πιστεύουν ότι «η ουτοπία παραμονεύει πάντα στην επόμενη γωνία», αλλά κυρίως ο Άρης, βουτηγμένος ως το λαιμό στην παράνοια της ψηφιακής τεχνολογίας και στα καταδιωκτικά αποκυήματα του μυαλού του, ο πιο ολοκληρωμένος και βασανισμένος ήρωας του βιβλίου.

Ο Νίκος Μάντης είναι συγγραφέας με πληθωρικό ταλέντο: οικοδομεί εξαιρετικά πειστικούς, συχνά ιλιγγιωδώς φασματικούς κόσμους, μέσα στους οποίους εγκαθιστά τους ήρωές του σε διηνεκή περιδίνηση. Κι αν στο «Σφάλμα συστήματος» –τρίτο μέρος μιας άτυπης τριλογίας γύρω από την ελληνική κρίση–  ο ρεαλισμός παίρνει το πάνω χέρι (συχνά ιδιαίτερα τραχύς όταν ο συγγραφέας αναπαριστά τον μικρόκοσμο των οικονομικών μεταναστών στη σύγχρονη Αθήνα ή το περιβάλλον ενός τηλεοπτικού trash καναλιού, οριακά ανησυχητικός όταν περιγράφει την ψηφιακή υπερέκθεση και τις μεθόδους των χάκερς), ωστόσο τις πυκνές αφηγηματικά σελίδες του βιβλίου αναρριπίζει ο μακρινός άνεμος της συμβολιστικής πρόζας ενός Αντρέι Μπέλι και η καυστική ειρωνεία ενός Μπουλγκάκοφ. Ακόμη και ο γάτος με την ανθρώπινη λαλιά που σχολιάζει τα πάντα στο «Ο Μαιτρ και η Μαργαρίτα» είναι παρών στο «Σφάλμα συστήματος», όχι ως ακόλουθος του διαβόλου όπως στο μυθιστόρημα του Μπουλγκάκοφ, αλλά ως σατανικός κυβερνοϊός. Σπάνια ένας συγγραφέας επεξεργάζεται τόσο επιδέξια τις επιρροές του ώστε να μη διαταράσσουν ούτε στιγμή τους αρμούς της σύνθεσής του.